Je kan de zon niet bombarderen: over energiezekerheid in onzekere tijden

 Ik zeg het niet graag, maar na meer dan twee decennia in de milieubeweging neemt het aantal ‘hate to say we told you so’ momenten hand over hand toe. Nu de krantenkoppen sinds de start van de oorlog van de VS en Israël tegen Iran worden gedomineerd door stijgende olie- en gasprijzen en marktvolatiliteit, heb ik weer zo’n moment. Toch blijft onze federale minister van Energie ook nu nog hangen in nucleaire droombeelden en sabotage van wind op zee. 

Maar naast een hoop menselijke ellende in de regio, ontwrichten de escalerende spanningen ook het mondiale energiesysteem. Net als de Russische invasie van Oekraïne, vindt deze oorlog namelijk plaats in een context waarin fossiele energiebronnen centraal staan. Hoewel meerdere factoren meespelen - veiligheid, geopolitiek, strategie -, speelt de ‘vloek van het zwarte goud' nog steeds een grote rol. 

De strijd tussen de grootmachten om controle en invloed over olie- en gasreserves houdt deze bijzonder gevoelige regio gevangen in een logica van inmenging en imperialistische machtsverhoudingen.  

België behoort tot de vier slechtst scorende landen in de EU met minder dan 14% duurzame energie. 

De Straat van Hormuz vormt een strategische doorgang waar ongeveer 20% van de wereldwijd verhandelde olie en vloeibaar fossiel gas (lng) passeert. Tientallen handelsschepen zijn al aangevallen of hebben incidenten gemeld. De scheepvaart in de regio is bijna volledig stilgevallen. Ook de aanvallen op energie-infrastructuur zorgen voor chaos in de hele regio, én op de energiemarkten. 

Dit conflict toont aan hoe afhankelijk onze economie nog altijd is van fossiele energie, een kwetsbaarheid die zich vertaalt in prijsstijgingen, inflatiedruk en onzekerheid voor gezinnen, bedrijven en de begroting. 

Dat benadrukt opnieuw hoe dringend het is om onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen te verminderen. Die afhankelijkheid destabiliseert deze regio en maakt onszelf extreem kwetsbaar. En laten we niet vergeten: bevoorradingsschokken, prijsstijgingen en economische instabiliteit treffen ook altijd in de eerste plaats de meest kwetsbare groepen in onze samenleving. 

Fossiele brandstoffen niet enkel diversifiëren maar afbouwen 

In 2022 waarschuwden wij al: de ene fossiele afhankelijkheid vervangen door een andere is geen oplossing. Het invoeren van olie uit andere regio’s of overstappen op schaliegas uit de Verenigde Staten is geen solide geopolitieke strategie, en geen verantwoorde keuze voor klimaat en milieu. ‘Hate to say we told you so.’ 

Na de Russische invasie van Oekraïne in 2022 coördineerden Europese lidstaten hun inspanningen onder RePowerEU, om de vraag naar energie te verminderen. Tussen augustus 2022 en mei 2024 daalde het gasverbruik hierdoor met ongeveer 18%, vergeleken met de vijf voorgaande jaren. 

Spanje toont aan dat een groter aandeel hernieuwbare energie de energieprijs structureel kan verlagen

Ons land volgde deze trend met een vergelijkbare daling van 18%, maar is daarmee wel bij de twaalf slechtste leerlingen van de klas, ver achter koploper Denemarken (41%). Ook als je kijkt naar het aandeel hernieuwbare energie loopt ons land achterop: terwijl Zweden (66%), Finland (48%) en Denemarken (41%) het goed doen, behoort België tot de vier slechtst scorende landen met minder dan 14%. 

Hernieuwbare energie beste garantie voor energiezekerheid en lagere facturen 

Toch beperken de voordelen van lokale hernieuwbare energie zich niet tot minder CO₂-uitstoot en het behalen van klimaatdoelen. Het gaat ook over veerkracht en strategische autonomie, lokaal verankerde jobs en lagere facturen. 

Lokale hernieuwbare energie maakt ons economisch soeverein. Wanneer prijzen stijgen, krijgen landen die afhankelijk zijn van geïmporteerde fossiele energie te maken met stijgende energieprijzen en verlammende inflatie. 

Een switch naar lokale hernieuwbare energie werkt als een soort “verzekering” tegen door oorlog veroorzaakte schokken en houdt de kosten voorspelbaar voor gezinnen op de momenten dat ze het meest kwetsbaar zijn. Het voorbeeld van Spanje toont aan dat een groter aandeel hernieuwbare energie in de elektriciteitsproductie de energieprijs kan stabiliseren en structureel verlagen. 

Meer hernieuwbare energie verkleint ook onze kwetsbare afhankelijkheid van gevaarlijke autocraten zoals Poetin of Trump. Het vergroot de strategische autonomie van Europa en kan ons helpen terug een prominentere rol op het wereldtoneel in te nemen. 

Je kan ook geen bommen gooien op de zon of de wind afsluiten. Eén opsteker bij Ruslands onophoudelijke aanvallen op het Oekraïense energiesysteem is de veerkracht van hernieuwbare energie, dus ook in conflictgevoelige regio’s. Het is bijzonder moeilijk om een gedecentraliseerd netwerk van miljoenen zonnepanelen uit te schakelen. Verspreide energieopwekking is van nature beter bestand tegen sabotage en drones dan een beperkt aantal grote, kwetsbare thermische centrales, en makkelijker te herstellen. 

Met zon en wind nemen we ten slotte onze energie in eigen handen. Conflicten zoals nu in West-Azië - vaak het Midden-Oosten genoemd, maar die term bekijkt de regio vanuit een Europees koloniaal standpunt - leiden tot blokkades en het instorten van toeleveringsketens. Een land dat zijn eigen energie opwekt met zon en wind kan niet gegijzeld worden door verstoorde scheepvaartroutes of volatiele oliemarkten. 

Een dik jaar na de start van de Arizona-regering ligt er nochtans geen enkel plan om onze gezinnen en bedrijven van fossiele brandstoffen af te helpen. Minister van Energie Bihet droomt van onrealistische nieuwe kerncentrales, en saboteert tegelijk no-brainer investeringen in windenergie op zee. Ook de Vlaamse regering zorgde met onzinnige afstandsregels voor windmolens bv. ook voor een rem op de verdere uitbouw van hernieuwbare energie voor onze gezinnen en bedrijven. 

En zo dreigen we opnieuw weinig te leren uit deze nieuwe energiecrisis. Ligt de volgende ‘hate to say we told you so’ alweer te wachten? 

Afbeelding