Veerkracht van onderuit: veelstemmig verzet uit Iran

Dit essay is geschreven vanuit een sociaal-anarchistisch perspectief. De schrijver erkent dat het onderwerp complex en gevoelig is - lokale gebeurtenissen zijn moeilijk volledig te verifiëren door informatiebeperkingen en politieke tegenstrijdigheden - en dat dus fouten kunnen ontstaan. Toch wordt dit essay geschreven om de veelstemmigheid en autonomie van gewone mensen in Iran te belichten, en om te laten zien hoe hun lokale strijd verbonden is met bredere netwerken van solidariteit.              

Het doel is niet om het conflict te reduceren tot staten of geopolitieke blokken, maar om de stemmen van studenten, jongeren, vrouwen, dorpsgemeenschappen en minderheden centraal te zetten die hun leven, cultuur en kennis proberen te beschermen, vaak onder het directe risico van arrestatie of geweld. Dit essay probeert daarom geen volledige verklaring van de gebeurtenissen te geven, maar eerder een analytische lens te bieden om te begrijpen hoe verzet, autonomie en solidariteit in zo’n complexe context kunnen ontstaan.

Veelstemmigheid van binnenuit en interne spanningen

In steden en afgelegen dorpen, van Teheran tot Koerdistan en Baluchistan, organiseren jongeren, studenten en dorpsgemeenschappen zich in geheime netwerken. Ze protesteren, delen kennis en ondersteunen elkaar, vaak onder het directe risico van arrestatie of geweld. Duizenden demonstranten zijn gedood en tienduizenden gearresteerd, zoals is gedocumenteerd door HRANA, Human Rights Watch, Amnesty International en Iran Human Rights.

Binnen en tussen gemeenschappen ontstaan conflicten over strategie, risico en prioriteiten: jongeren willen digitale campagnes en publieke acties, terwijl ouderen pleiten voor voorzichtigheid. Vrouwen vechten voor onderwijs en het doorgeven van kennis ondanks traditionele machtsstructuren. Dorpen onderhandelen met naburige etnische groepen over deelname aan protesten en bescherming van hun netwerken. Tegelijkertijd hebben activisten uiteenlopende doelen, sommigen richten zich op directe politieke hervorming, anderen op onderwijs of cultureel behoud. Dit toont dat solidariteit niet vanzelfsprekend is, maar dagelijks wordt bevochten.

Wat minder zichtbaar is, maar cruciaal in een sociaal-anarchistische lezing, is hoe beslissingen in zo’n context ontstaan. In een repressief klimaat zonder veilige publieke ruimte voor open debat, groeien besluitvormingsprocessen vaak informeel en kleinschalig. Keuzes over acties, communicatie en risico’s worden besproken in kleine kringen - families, vriendengroepen, studiecollectieven, dorpsraden - waar men elkaar kent en vertrouwt. Besluiten lijken niet voort te komen uit centrale leiding, maar uit overleg, onderhandeling en praktische afwegingen van veiligheid. Interne conflicten worden doorgaans niet opgelost via formele procedures, maar via pragmatische afspraken: men past tijdstippen aan, beperkt zichtbaarheid, verdeelt rollen of laat verschillende strategieën naast elkaar bestaan. Solidariteit wordt zo niet opgelegd, maar stap voor stap opgebouwd door voortdurende afstemming.

Een student uit Koerdistan vertelde: “Wij willen een digitale campagne starten en posters verspreiden, maar mijn grootvader zegt dat dit te gevaarlijk is. Hij wil dat we stil blijven tot de situatie kalmeert. Het is moeilijk, maar we proberen beiden te respecteren.”

Een actieve vrouw uit Baluchistan voegde toe: “In onze dorpsraad zeggen de mannen dat vrouwen niet naar bijeenkomsten mogen, maar wij organiseren kleine geheime lessen voor jonge meisjes. Elke dag is een compromis tussen veiligheid en vrijheid.”

In november 2024 protesteerde een studente in Teheran door zich uit te kleden na mishandeling door campusbeveiliging, een daad die de aandacht vestigde op de repressie van vrouwen op universiteiten en de moed van individuen binnen bredere bewegingen illustreert.

Etnische en regionale spanningen

Iran is etnisch en regionaal divers, en dit beïnvloedt hoe verzet wordt georganiseerd en ervaren. Koerden in het westen blijven langdurige eisen voor autonomie en taalrechten voorleggen, wat leidt tot conflicten met centrale veiligheidsdiensten, scholen worden gesloten en jongeren riskeren arrestatie. Baluchi gemeenschappen in het zuidoosten ervaren economische marginalisatie en zware veiligheidsaanpak, deels verbonden met grensconflicten, waardoor sociale druk en veiligheidsinterventies toenemen. Arabische minderheden in Khuzestan protesteren tegen economische achterstelling, ondanks lokale rijkdom, en worden geconfronteerd met zware repressie. In Azeri-, Turkmenen- en Perzisch-centrale gebieden bepalen verschillen in taal, cultuur en lokale politieke mogelijkheden hoe mensen zich organiseren en deelnemen aan protesten en netwerken van solidariteit

Binnen deze groepen ontstaan spanningen over strategie, veiligheid en prioriteiten. In Koerdische dorpen ontstaan discussies over timing en zichtbaarheid van acties: jongeren zijn vaak geneigd om direct campagnes te starten, terwijl ouderen kiezen voor afgewogen en discrete stappen om risico’s te beperken. Baluchi-gemeenschappen onderhandelen met naburige Arabische dorpen over risico’s. Dit laat zien dat solidariteit niet vanzelfsprekend is, maar voortdurend wordt onderhandeld en bevochten. 

Zoals een jongere uit Khuzestan vertelde: “Ons dorp wilde aansluiten bij een protestnetwerk van de stad, maar sommige buurten, Perzisch of Arabisch, waren bang dat we het gevaar vergroten voor iedereen. We moesten onderhandelen over tijd, routes en communicatie.”

Grassroots narratief: stemmen van onderuit

Het verzet wordt gedragen door clandestiene netwerken, kennisdeling, culturele praktijk en solidariteit van onderuit. Het Bahaʼi Institute for Higher Education (BIHE) biedt onderwijs aan jongeren die door religieuze vervolging zijn uitgesloten van universiteiten.

Een student van BIHE beschreef: “Elke avond verzamelen we ons in een klein appartement. We weten dat een arrestatie mogelijk is, maar zonder deze lessen zouden onze dromen voor onderwijs stokken. Het is niet alleen leren, het is overleven.”

Naast BIHE organiseren vrouwen geheime lessen voor jonge meisjes in dorpen en steden, waar ze lezen, schrijven en kritisch leren nadenken. Deze clandestiene klassen zijn niet alleen een educatieve praktijk, maar vormen een daad van directe weerstand tegen restrictieve wetten op vrouwenrechten.

Jongeren en activisten delen voedsel en informatie binnen hun gemeenschappen en organiseren bijeenkomsten, zelfs wanneer deze stilgelegd worden door invallen. Een studentactivist uit Shiraz zei: “Onze gemeenschap is ons netwerk, ons schild en ons geheugen.”

Onderwijs, wederzijdse hulp en kennisdeling functioneren hier niet alleen als ondersteuning, maar als alternatieve infrastructuur: vormen van zelforganisatie die parallel bestaan aan, of buiten, staatsstructuren.

Grassroots-netwerken zoals de ‘Jeugd van de Buurten van Teheran’ organiseren demonstraties, verspreiden informatie ondanks blokkades, en versterken zo een cultureel en sociaal netwerk dat verzet van onderuit structureert.

Herinnerde geschiedenis en symboliek

Culturele symbolen en historische herinneringen spelen een strategische rol. Pre-1979 vlaggen, oude volksliederen en nationale feesten worden gebruikt om identiteit en legitimiteit te versterken. Dit is geen loutere nostalgie, maar een manier voor burgers om hun strijd te verankeren in een breder verhaal van vrijheid en rechtvaardigheid.

Voor minderheden zoals Koerden en Azeri’s zijn taal, rituelen en verhalen politieke keuzes. Het behoud van cultuur is een vorm van dagelijkse autonomie die het collectieve geheugen actief houdt. Zoals een dorpsbewoner uit Koerdistan het samenvatte: “De verhalen van onze voorouders vertellen wie we zijn, en die nemen ze ons niet af.”

Impact van repressie

Duizenden zijn gedood, tienduizenden gearresteerd, en netwerken worden voortdurend bedreigd, zoals blijkt uit documentatie van HRANA, Human Rights Watch, Amnesty International en Iran Human Rights. Het Fardis bloedbad, waarbij tientallen demonstranten in Fardis werden doodgeschoten tijdens de protesten van november 2019, toonde al hoe veiligheidsdiensten systematisch dodelijk geweld inzetten en staat sindsdien symbool voor de brute repressie van de Iraanse staat. Zelfs het medisch personeel dat gewonden hielp, werd geïntimideerd of gearresteerd, waardoor hulpverlening en documentatie van slachtoffers werden bemoeilijkt.

Een jongere uit Mashhad deelde: “Mijn broer werd gearresteerd toen hij flyers verspreidde voor een studieclub. Mijn buurman werd gedood tijdens een protest. Elke dag leven we met dat gewicht, maar we leren dat stilzwijgen geen optie is.”

Repressie dwingt netwerken tot creativiteit: kleinere cellen, flexibele communicatie, gedeelde verantwoordelijkheden. Kwetsbaarheid en veerkracht bestaan naast elkaar. Daarnaast nemen vrouwen publieke risico’s: duizenden weigeren de verplichte hijab te dragen in steden en dorpen, een directe uitdaging aan de autoriteiten en een zichtbaar teken van burgerlijke ongehoorzaamheid.

Mondiale dimensie en solidariteit

De autonomie van lokale netwerken wordt beïnvloed door globale machtsstructuren: sancties beperken toegang tot onderwijs, medicijnen en technologie, internationale wapenexport versterkt de repressiecapaciteit van de staat, censuur en mediacontrole beïnvloeden perceptie en solidariteit.

Tegelijkertijd bieden digitale cursussen, boeken en advies van Ngo’s en diaspora-netwerken steun aan gemeenschappen in afgelegen gebieden. Digitale communicatie via apps zoals Signal, vaak ondersteund door internationale proxies, stelt activisten in staat veilig informatie te delen, campagnes te voeren en lokale solidariteit te versterken ondanks zware censuur. Proxies fungeren hier als tussenservers die het internetverkeer via een ander land leiden, waardoor censuur kan worden omzeild en de identiteit van activisten beter beschermd blijft. Een docent van BIHE zei: “Het laat zien dat ons verzet niet alleen is, dat iemand onze kennis en cultuur ziet en ondersteunt.”

Dit betekent dat solidariteit niet alleen lokaal, maar transnationaal wordt opgebouwd - via kennisdeling, culturele uitwisseling en praktische ondersteuning, eerder dan via staatskanalen.

Recente berichten in internationale media suggereren dat de Verenigde Staten gesprekken zouden voeren met Iraans-Koerdische gewapende organisaties over mogelijke steun aan een opstand in Iraans Koerdistan. Zulke berichten zijn moeilijk onafhankelijk te verifiëren en illustreren hoe snel lokale conflicten worden opgenomen in geopolitieke strategieën van staten. Dit roept belangrijke vragen op: externe militaire steun kan bestaande machtsverhoudingen en lokale autonomie onder druk zetten, terwijl het risico bestaat dat grassroots-initiatieven overschaduwd worden door geopolitieke belangen. Voor lokale gemeenschappen blijft daardoor de vraag hoe verzet kan bestaan zonder opnieuw instrument te worden van grotere machtsblokken.

Afsluitende reflectie

Het verhaal van Iran gaat niet alleen over macht en regimes, maar over de veerkracht van mensen die hun leven, cultuur en kennis beschermen. Ondanks arrestaties, doden en constante dreiging blijven burgers netwerken van kennis, solidariteit en autonomie bouwen.

Zoals een getuige het samenvatte: “Het vuur van kennis, taal en verhalen blijft branden, hoewel studenten worden gearresteerd of gedood, en families hun onderwijs clandestien moeten organiseren.”

Het conflict is extreem complex, fouten zijn mogelijk, maar zwijgen is geen optie. Dit essay wil begrip creëren voor de autonomie en veerkracht van mensen die verzet organiseren van onderuit, en voor de transnationale solidariteit die hen ondersteunt.

Tegelijk blijft voorzichtigheid noodzakelijk. Verhalen uit gesloten politieke contexten zijn vaak fragmentarisch en soms tegenstrijdig, en externe waarnemers beschikken zelden over een volledig beeld van lokale besluitvorming of interne spanningen. Juist daarom is het belangrijk om aandacht te blijven geven aan de stemmen van onderuit - niet als perfecte representatie van de werkelijkheid, maar als noodzakelijke tegenstem tegen simplificerende geopolitieke narratieven.

Call to Action

De verhalen van gewone Iraniërs laten zien dat verandering van onderuit komt, gedragen door gemeenschappen, jongeren, vrouwen en minderheden die kennis, cultuur en autonomie verdedigen.

Als lezer kan je het verzet van onderuit ondersteunen door: verhalen en kennis van lokale gemeenschappen te delen, onderwijs- en culturele initiatieven zichtbaar te maken, transnationale netwerken van solidariteit actief te versterken, en kritisch te kijken naar de invloed van staten, sancties, wapenhandel en media. 

Het belangrijkste is erkennen dat verzet veelstemmig, riskant en complex is - en dat solidariteit niet vanzelfsprekend is, maar opgebouwd wordt door kleine daden van kennisdeling, cultuurbehoud en gemeenschapszorg.

In een wereld waar macht vaak top-down wordt opgelegd, blijft ware solidariteit geworteld in de keuzes en acties van gewone mensen die hun kennis, cultuur en vrijheid verdedigen - standvastig, veelstemmig en van onderuit. Hier, en in Iran. Wereldwijd. Viva tu!

Paul Siperius is sociaal-cultureel agoog en betrokken bij activisme.