Waar ze in Geel goed in zijn: gezinsverpleging

Het is een gevleugelde uitdrukking: ‘Doe normaal, dan doe je al gek genoeg’. Al sinds de twaalfde eeuw, past men in België dat recept toe. Een kwetsbaar iemand gewoon opnemen in je huishouden is voor inwoners van Geel minder bijzonder dan elders. Het is een zorgtraditie die zó bijzonder is dat gezinsverpleging sinds 2023 is opgenomen op de lijst van Unesco immaterieel erfgoed.

‘Gewoon doen’ wordt door tal van gewone mensen uit Geel als recept toegepast in hun omgang met mensen van elders. Al ruim acht eeuwen (!) hebben ze er collectieve ervaring opgedaan in de heilzame opvang van kwetsbare personen, mensen uit eigen land maar ook van heinde en verre, die om een of andere reden niet getolereerd of behandeld worden in hun eigen omgeving. Ze heten geen patiënten in deze Kempense gemeente maar ze worden aangeduid met de term ‘kostgast’.

Kostgast

Op de 300 pagina’s van de door EPO heruitgegeven geschiedenis trof ik zeker 25 synoniemen aan voor kostgasten. Ooit heetten ze zinneloozen, abnormalen of zotten. Ten tijde van de Eerste Wereldoorlog verbleven er pakweg 2.600. Het idioom past zich aan, aan de tijdgeest. Zo zeggen velen vandaag liever niet dat iemand verward is maar ‘onbegrepen gedrag’ vertoont.

In de humane terminologie van vandaag: “De Geelse Gezinsverpleging is een woonzorgvorm voor mensen die omwille van een psychische kwetsbaarheid niet zelfstandig kunnen wonen ../.. Meer dan 100 psychisch kwetsbare mensen maken deel uit van een gewoon gezin. Het pleeggezin focust op de mogelijkheden en kwaliteiten van de pleeggast en niet op de beperkingen in het leven. Zo wordt het leven boven de ziekte uitgetild.”

Je hoeft er geen zorgdiploma voor te hebben om menselijk te zijn

Ooit lag het aantal mensen dat in Geel onderdak vond veel hoger. Zo woonden er in de kern Winkelomheide gedurende de hele eerste helft van de 20e eeuw zelfs meer kostgasten dan gezinnen. Vandaag is de omvang beperkter, maar het zorgconcept is nog steeds gebaseerd op de inzet van gewone Gelenaren. Je hoeft er geen zorgdiploma voor te hebben om menselijk te zijn. De traditionele intramurale zorg is veel duurder en lijkt moeilijk op te kunnen tegen het krachtige recept van eenvoud dat in de Kempense praktijk is gegroeid.

De Geelse gezinsverpleging houdt in: geaccepteerd worden in een huishouden, een eigen kamer, geen gestichtsmaaltijd maar gewoon aanschuiven en eten wat de pot schaft plus een taak op je nemen, als je dat kunt. Helpen met de afwas of een bezigheid of werk buitenshuis. Je krijg niet alleen bed, bad en brood maar vooral gewone menselijkheid aangeboden. Je deelt lief en leed met elkaar. Het is bedoeld als tweede thuis waar ze je nemen zoals je bent met al je twijfels, angsten of nukken.

Verkeersbord

Mijn eerste kennismaking met het fenomeen komt door een mysterieus opschrift aan de Grote Steenweg. Onder het driehoekige gevaarsbord A51 aan de Geelse gemeentegrens staat: ‘Gezinsverpleging’. Jarenlang mijmerde ik tijdens het vervolg van mijn rit over de betekenis ervan tot ik op Wikipedia las over deze unieke vorm van psychiatrische zorg. Het bord bedoelt je te 

waarschuwen voor onverwachte verkeerssituaties. Op de cover van het boek staat een zwartwitfoto van een kostgast die in Geel het verkeer regelt. Er is dus voorkennis nodig om te begrijpen dat gezinsverpleging de oplossing is en niet het gevaar dat je misschien op de N19 een dolende gast tegenkomt.

Geloof in wonderen

De gezinsverpleging is ontstaan uit het geloof in wonderen. De legende wil dat je in Geel op wonderbaarlijke wijze genas. In het jaar 600 raakte de Ierse koningsdochter Dimpna hier verzeild in gehucht Zammel. Volgens de overlevering (het gebeuren werd pas 600 jaar daarna geboekstaafd) leefde ze er als kluizenaar en zorgde ze voor armen en behoeftigen. Ze verbleef hier in een boshut - op de vlucht voor incest. Maar ze werd door haar duivelse vader ontdekt en in een vlaag van waanzin onthoofd. Dimpna werd heilig verklaard. Zo ontstond hier een bedevaartsoord voor krankzinnigheid.

Afbeelding

De invloed van de kerk is door de eeuwen verdwenen. Wat resteert en nu in ‘Welkom in Geel’ is opgeschreven is een rijke historie aan herinneringen en van verhalen over experimenten met behandelingen van ‘geesteszieken’. Waren dat ooit aderlatingen en later elektroshocks, later kwam Haldol, een kalmeringsmiddel. De meest heilzame middelen blijken evenwel humane interventies te zijn tolerantie, acceptatie en vooral inclusie. Sommige kostgasten vonden in hun leven in Geel wel zeventig jaar een thuis, anderen hadden voldoende aan een korter verblijf.

Voldaan gevoel

Wie vandaag de dag een geïndiceerde persoon opneemt in zijn huishouden kan aanspraak maken op een belastingvrije dagvergoeding van enkele tientjes en krijgt professionele steun en begeleiding vanuit de Geelse gezinsverpleging. Een promofilmpje op Youtube maakt duidelijk dat dat niet de belangrijkste reden is om kostgevers te worden. Want als er een match is met een kostgast krijgt die een warm nest aangeboden. De kostgevers krijgen er een uiterst voldaan gevoel voor terug.

Vroeger vormde die vergoeding soms wel een belangrijk motief om een schamel inkomen te kunnen aanvullen. Je had zelfbetalende kostgasten, veelal afkomstig uit gegoede kringen, en mensen die op kosten van de overheid in een gezin werden geplaatst. Ze hielpen mee in het huishouden of op de boerderij, of bezorgden de kostgever gewoon wat aanspraak.

Afbeelding

Inclusie

Het is een goede keuze van de redactie van dit boek om veel feiten en beelden voor zich te laten spreken. Foto’s maken je nieuwsgierig wie nu de afgebeelde kostgever is en wie de kostgast. Die onduidelijkheid kan niet zonder bedoelingen zijn gedaan. Als je in die spiegel kijkt, confronteert die aandrang je met je eigen verlangen naar zekerheid en met je eigen normen over afwijkend gedrag.

Aangestaard en nagewezen worden, het gebeurt. Ook Geel was er niet vreemd aan om ‘mensen van de kolonie’ soms een stigma te bezorgen. Wil je zelf die impuls overwinnen dan moet je werken aan acceptatie en inclusie: iemand opnemen in je hoofd en hart. Voor zorgzame Gelenaren is dat iemand toelaten in je huis, in je leven en in je vereniging. Tolerantie wordt vaak gezien als iets nobels, maar is onvoldoende want het betekent iemands aanwezigheid gedogen die je ten gronde afwijst.

Petje af voor de mensen die deze vernieuwende zorgtraditie voortzetten. Voor Geel zelf is het dankzij de lange geschiedenis van de gezinsverpleging geen innovatie meer te noemen. Daarbuiten is gezinsverpleging nog wel iets speciaals. ‘Welkom in Geel’ geeft het voorbeeld hoe een cultuur door de eeuwen heen minderheden heeft bejegend.

Het boek leert je verder kijken naar hoe er in deze gemeente is gezocht naar waardige omgangsvormen met kwetsbare mensen. Elders werden krankzinnigen afgezonderd en gehospitaliseerd in een ‘dolhuis’, in Geel probeerden ze je op te nemen in je gemeenschap, deel te laten nemen aan muziek en sport. Er zijn veel mensen op de wereld die je deze inclusieve zorg en aandacht gunt.

Welkom in Geel, een geschiedenis van de gezinsverpleging

Bert Boeckx en Geert Vandecruys (red)

EPO 4e druk, januari 2026, 304 pag geïllustreerd

9789462676039 (ISBN paperback)