Onze democratie heeft nood aan meer mensen als Ilja Pfeijffer

"De democratie was geleidelijk aan zo'n deplorabel spektakel geworden dat de afschaffing ervan aanvankelijk een goed idee kon lijken. Een gezonde democratie is niet eenvoudig omver te werpen, maar het grote gevaar van sluipend verval in de kwaliteit van de democratische besluitvormingsprocessen, die de democratie op een ziek systeem doen lijken, is dat omstandigheden of gebeurtenissen die de democratie bedreigen, worden verwelkomd als een verfrissend alternatief voor alom zichtbaar bederf."

Hoe moeten we het actuele politieke gebeuren anders omschrijven dan als een deplorabel spektakel?

Dat schreef Ilja Pfeijffer in zijn roman Alkibiades. Het boek is naast een fictieve autobiografie van het historische personage Alkibiades ook een verhaal over hoe de ondergang van het Atheense imperium samenging met de teloorgang van de democratie. Pfeijffer steekt niet onder stoelen of banken dat zijn boek bovendien niet enkel over het oude Griekenland gaat, maar een actuele boodschap bevat over de staat van de democratie vandaag.

Het is dus zeker geen toeval dat de beschrijving van de zieke Atheense democratie heel erg aan de onze doet denken. Want hoe moeten we het hele actuele politieke gebeuren dat geregisseerd wordt door peilingen, spindoctors en brand managers die onnozele naamsveranderingen voorstellen, anders omschrijven dan als een deplorabel spektakel?

Een schrijver die zijn verantwoordelijkheid neemt

De diagnose van Pfeijffer is op zich niet nieuw. Rudi Laermans staat in Democratie zonder politiek uitgebreid stil bij de bedreigingen die zowel populisme als technocratie voor onze democratie betekenen. Ico Maly beschreef in De herschepping van de democratie uitgebreid hoe extreemrechts onze democratie stap voor stap ontmantelt in naam van de democratie.

Maar Maly en Laermans zijn academici die hun best doen om hun werk te populariseren. Pfeijffer is een schrijver, en dan nog een hele goeie. Pfeijffer schrijft zo goed dat hij erin geslaagd is om mij tijdens het lezen van Alkibiades voor het eerst sinds ik als tiener Rome: Total War speelde echt geïnteresseerd te krijgen in veldslagen die zich duizenden jaren geleden afspeelden. En wat hij met mij deed voor veldslagen, doet hij met heel veel mensen ook voor de toestand van de democratie. 

Pfeijffer is niet alleen een goede schrijver. Hij is ook een schrijver die zijn verantwoordelijkheid neemt. In een reeks essays in De Morgen die gebundeld zijn in zijn boek Absolute democratie waarschuwt hij voor de teloorgang van de democratie in het Westen. Pfeijffer doet daarmee iets wat nodig is om onze democratie levend te houden, maar wat veel te weinig gebeurt: hij neemt de rol op van een publieke intellectueel.

De publieke intellectueel

Terwijl het anti-intellectualisme welig tiert, schrijft Pfeijffer zinnen als: “Toen ik aan het begin van dit jaar 2024, waarin meer dan de helft van de wereldbevolking zou worden uitgenodigd om naar de stembus te gaan, begon aan deze tweewekelijkse kroniek, in de verwachting dat het de democratie zelve was die bij deze verkiezingen op het spel zou staan en in de wetenschap dat het niet ondenkbaar was dat Europa en het democratische Westen in de loop van dit jaar onherkenbaar zouden veranderen, hetgeen ik nauwgezet wilde volgen, documenteren, analyseren en begrijpen, beschouwde ik de begindagen van de novembermaand, waarin Donald Trump zou kunnen worden herkozen als president van de Verenigde Staten van Amerika, als het beslissende moment.”

Pfeijffer is intelligent en weigert zich daarvoor te excuseren

Die zin is langer dan volgens de regels van de kunst tegenwoordig mag. Korte zinnen, zo klinkt het steeds, zijn makkelijker te begrijpen voor wat men dan het volk of de gewone mensen noemt. 

Die gewone mensen zijn dan een soort mysterieuze homogene groep die je nooit tegenkomt, maar die heel veel leden moet tellen, want telkens wanneer ergens een dwaasheid wordt verkondigd, verschuilen de verkondigers van de dwaasheid zich achter het feit dat dit is wat de gewone mensen nu eenmaal willen horen.

In Absolute democratie doet Pfeijffer precies het omgekeerde. Hij neemt zijn lezer serieus, gaat ervan uit dat die in staat is tot nadenken en tracht die lezer dus aan het denken te zetten. Pfeijffer is intelligent en weigert zich daarvoor te excuseren. In een tijd waarin intelligentie als een verdacht kenmerk van de elite wordt gezien, is dat op zich al een bijna revolutionaire daad. 

“We dienen ons niet langer te schamen voor onze liefde voor de waarheid”, zo schrijft hij zelf, “want we hebben de waarheid nodig om de rancune te kunnen verslaan.” Zo is het maar net.

Democratisch leiderschap

De vijand die Pfeijffer bekampt is het extreemrechtse populisme dat onze democratie tracht te vernietigen door de waarheid te begraven onder een hoop andere onwaarheden. Door haar neiging om voor complexe problemen zondebokken aan te wijzen. Door haar aanval op de democratische instellingen en door de herdefiniëring van democratie tot de almacht van een leider die het hele volk zou vertegenwoordigen.

Tegelijkertijd verzet Pfeijffer zich ook tegen twee valse remedies. De eerste is het overnemen van de populistische vorm door democratische of linkse politieke partijen in de hoop dat ze zo stemmen zouden kunnen terugwinnen van extreemrechts.

"Het volk heeft dromen nodig" 

Met een hoop wetenschappelijk onderzoek in de hand toont Pfeijffer aan dat het de politici zijn die een grote invloed hebben op hoe het volk over politiek spreekt. Wanneer democraten dat volk enkel naar de mond praten, doen ze niets meer dan de afschuwelijke retoriek die extreemrechtse partijen die wel nog ideologische strijd voeren hebben binnengebracht over te nemen.

"Het volk", zo stelt de Atheense politicus Perikles in Alkibiades, "dat zijn soms net mensen. Ze hebben dromen nodig. Ik geef hen een gemeenschappelijk ideaal dat zin geeft aan hun leven." In Absolute democratie pleit Pfeijffer voor politici van het type Perikles: geen volgers van de laatste opiniepeiling, maar echte leiders die inspireren met de morele en democratische idealen waar ze voor staan.

Weg met het kapitalisme

Tot zover zou je het pleidooi van Pfeijffer prima als compatibel kunnen lezen met dat van iemand als Guy Verhofstadt, maar er is nog een tweede valse oplossing waar hij voor waarschuwt. Dat is het behoud van de neoliberale status quo.

"Linkse partijen zijn ongeloofwaardig zolang zij binnen het liberale paradigma willen opereren"

Tegelijkertijd met het populisme moet namelijk de voedingsbodem van het populisme bestreden worden. Die voedingsbodem wordt gevormd door een groeiende ongelijkheid en een hele resem crisissen waar de politiek geen antwoord op heeft en waarvoor dus een zondebok gezocht moet worden.

“Het kapitalisme is het probleem”, Pfeijffer windt er geen doekjes om. En verder: “Het enige juiste antwoord is een moedige, antikapitalistische visie die koers uitzet in de richting van nivellering van economische ongelijkheid, ook op mondiaal niveau, weldoordachte degrowth en gerichte reductie van productie en consumptie. Linkse partijen zijn ongeloofwaardig zolang zij binnen het liberale paradigma willen opereren.”

Zijn wij Athene?

Maar terwijl Pfeijffer terecht erg consequent is in zijn verwerping van het populisme, is zijn verwerping van de status quo heel wat minder consequent. Vooral wanneer het gaat over internationale verhoudingen, lijkt hij tegen zijn eigen devies in toch nog vaak vanuit het standpunt van de macht te denken.

Zoals Alkibiades een roman over het verval van de democratie en de tanende macht van Athene in Griekenland was, zo is Absolute democratie een kroniek over het verval van de democratie en de tanende macht van het Westen in de wereld. Het is opmerkelijk dat Pfeijffer zich daarbij zeer duidelijk identificeert met respectievelijk Athene en Europa. “Wij zijn Athene. De anderen zijn Spartanen”, zo schrijft hij.

Pfeijffer heeft weliswaar heel wat terechte kritiek op het beleid van de Europese Unie, zeker wanneer het gaat over het blijven steunen van Israël. Hij formuleert die kritiek echter steeds vanuit het vaststaande standpunt dat het heel belangrijk is dat Europa haar grote macht in de wereld behoudt. 

Dat het grootste deel van de wereld maar wat blij is dat de imperiale macht van het Westen aan het afbrokkelen is en dat die imperiale macht ook voor de opkomst van extreemrechts in de realiteit nooit gebaseerd was op de democratische waarden waar Pfeijffer aan hecht, laat hij grotendeels buiten beschouwing.

Militarisering

De blinde vlek wanneer het gaat over de verschrikkingen van het imperialisme verklaart waarom de verder steeds kritische Pfeijffer zich in Absolute democratie een bijna blinde bondgenoot toont van de militarisering van Europa die vandaag aan de gang is. “In een geopolitiek speelveld waar geen andere wet nog geldt dan het recht van de sterkste, zal Europa om te overleven de sterkste moeten worden”, zo schrijft hij.

Dat is een serieuze dwaling. Het lijkt Pfeijffer te ontgaan dat militarisering en de afbraak van de democratie fenomenen zijn die historisch gezien samen voorkomen en dat hoe harder onze politici roepen dat we ons moeten verdedigen tegen Poetin, hoe harder ze op Poetin beginnen te lijken.

Een wereld waarin het recht van de sterkste geldt, is geen realiteit waar we ons aan moeten aanpassen

Een wereld waarin het recht van de sterkste geldt, is geen realiteit waar we ons aan moeten aanpassen. Het is een realiteit waar we ons tegen moeten verzetten. Tegenover de ideologie die gelooft in het recht van de sterkste, moeten we een ideologie uitdragen die gelooft in de kracht van solidariteit. En tegenover Poetin en Trump, maar ook tegenover Von der Leyen, is het de opdracht van elke democraat om te bouwen aan de macht van zij die niet aan de macht zijn.

Hadden we maar meer publieke intellectuelen en schrijvers van niveau die de wil hebben en in staat zijn om daarover met Pfeijffer in debat te gaan. Want of je het nu eens bent met zijn analyse of niet: dat onze democratie nood heeft aan mensen als Ilja Pfeijffer staat wat mij betreft als een paal boven water. 

Afbeelding