De community ruimte is een vrije online ruimte (blog) waar vrijwilligers en organisaties hun opinies kunnen publiceren. De standpunten vermeld in deze community reflecteren niet noodzakelijk de redactionele lijn van DeWereldMorgen.be. De verantwoordelijkheid over de inhoud ligt bij de auteur.
Raoul Pecks ‘Orwell: 2+2=5’: Een totalitaire dystopie wordt werkelijkheid
“Who controls the past controls the future. Who controls the present controls the past.” Een stelling van MAGA-ideologen? Zou kunnen, maar dan wel een ontleend aan 1984, de in 1949 gepubliceerde dystopische toekomstroman van de Britse schrijver George Orwell (1903-1950). Toen de Britse cineast Michael Radford (Another Time, Another Place) in 1984 zijn door John Hurt en Richard Burton gedragen verfilming Nineteen Eighty-Four presenteerde, leek het nog overdreven paniekzaaierij. Maar ruim veertig jaar later onderstreept Raoul Pecks documentaire Orwell: 2+2=5 hoe we echt wel afglijden naar een totalitaire samenleving.
Alarmsignaal
Muisstil was het begin februari na de Belgische première van Orwell: 2+2=5 in De Grote Post tijdens het Filmfestival van Oostende. De nieuwste documentaire van de Haïtiaanse maker van Lumumba, Sometimes in April, I Am Not Your Negro, The Young Karl Marx en Ernest Cole: Lost and Found, had diepe indruk gemaakt.
Met materiaal over het leven en werk van de Britse geëngageerde auteur biedt Raoul Peck (° 1953) stof tot nadenken. Maar vooral de link tussen Orwells dystopisch literair testament 1984 en de wereldwijde politieke actualiteit blijft nazinderen. De verwijzing naar het gevaar van autoritarisme en post-truth denken is immers overduidelijk. Van een helder en luid alarmsignaal gesproken.
Rebelse optimist
Raoul Peck neemt als ervaringsdeskundige Orwells waarschuwing voor dictaturen ernstig. Hij groeide op tijdens de dictatuur van Duvalier in Haïti (waar hij later heel even minister van Cultuur zou worden) en als geëngageerd kunstenaar vecht hij continu tegen autoritaire machthebbers, kolonisatie, racisme, onderdrukking en uitroeiing. De genocide in Rwanda, de politieke moord op Patrice Lumumba, apartheid, de rassenpolitiek in de V.S. en uiteraard de terreur en corruptie in Haïti worden door Peck gefileerd in zijn stilistisch divers oeuvre.
Je zou vermoeden dat Peck met die donkere onderwerpen gedreven wordt door woede, frustratie en pessimisme. Woede vormt inderdaad een rode draad door zijn werk maar telkens we de filmmaker spraken viel ons naast zijn strijdlust ook zijn vitaliteit en optimisme op. Van wanhoop, vertwijfeling en pessimisme geen spoor bij hem. In een recent interview met Filmkrant onderstreept Peck dat de toekomst voor hem altijd al problematisch was.
Hij verwijst naar James Baldwin die aan het eind van I Am Not Your Negro zegt dat hij geen pessimist kan zijn, “pessimist zijn betekent dat je hebt besloten dat het leven een academische kwestie is, dus ik voel me gedwongen om een optimist te zijn. Ik voel me gedwongen om te geloven dat we kunnen overleven wat we moeten overleven.” Met dank aan de rebelse spirit die Peck koestert. "Laat je nooit aanpraten dat verzet zinloos is" gaf Peck ons een keer na een interview in Brussel mee.
Kunst is politiek
In Berlijn deed Wim Wenders stof opwaaien met zijn dwaze bewering dat filmmakers zich niet met politiek moeten bezighouden. Dat ziet Peck anders: “Ik was 26 toen ik naar de filmschool ging en net als Orwell wilde ik politiek met kunst verbinden. Die keuze heeft gevolgen. Dan moet je bereid zijn om nee te zeggen tegen opdrachten, wat ik vaak heb gedaan. Tegelijk ben ik kunstenaar omdat de samenleving me toestaat om kunstenaar te zijn. Dus ik moet die samenleving iets teruggeven. Schoonheid. Iets om de ziel te versterken. Iets dat levens verbetert.”
Raoul Peck is een man met een missie. “Het bekritiseren van wat ik zie is mijn taak als burger en filmmaker,” vertelde hij ons naar aanleiding van Ernest Cole: Lost and Found. De actualiteit biedt uitdagingen genoeg. “Donald Trump wil zich machtig tonen en ons doen geloven dat die indruk de realiteit is. Tirannie werkt wanneer burgers zich onmachtig voelen en passief blijven.” Verzet, kritisch geluid en engagement zijn een must. Toch wil Peck zich geen geëngageerd filmmaker noemen, “dat zou betekenen dat alle anderen niet geëngageerd zijn.” De stelling van Wenders mag niet het nieuwe normaal worden.
Protest en betrokkenheid
Orwell: 2+2=5 is een activistische documentaire geworden. Peck vertrekt van het gevoel van urgentie dat George Orwell drijft wanneer hij anno 1948 op een Schots eiland worstelt met zijn laatste roman terwijl hij aftakelt aan tuberculose. Dit werk van de auteur van Animal Farm en Homage to Catalonia, gedrenkt in de gruwel van het Brits kolonialisme en de angsten van het naoorlogse Groot-Brittannië, waarschuwt voor een toekomstig totalitair regime dat stoelt op controle, misleiding en leugens.
Dit biografisch element linkt Peck zowel aan verschillende verfilmingen – onder meer 1984 (1954) van de Brit Michael Anderson (Logan's Run) en Michael Radfords Nineteen Eighty-Four (1984) – als aan wereldwijde actualiteit via documentaire beelden en interviewfragmenten. Een collage opgehangen aan Big Brother en Newspeak: Oorlog is vrede; onwetendheid is kracht; vrijheid is slavernij. Geïllustreerd met voorbeelden en figuren. Fake news, Chinese surveillance, sociale media leugens, MAGA, Trump, Le Pen, Xi, Murdoch, Poetin, Netanyahu.
Brandend actueel
“Het was opvallend hoe weinig moeite ik had om actuele beelden te vinden die pasten bij Orwells in de jaren veertig geschreven teksten,” vertelde Peck ons toen hij nog aan de montage werkte, “de stem van Orwell: 2+2=5 is die van de roman 1984 maar mijn documentaire gaat over vandaag. Over onwetendheid en slavernij.”
“Orwell schreef in 1946 dat er twee gevaren verbonden waren aan de pers. Een was dat autocraten de pers in handen krijgen, een tweede wanneer grote corporate news organisations alles gaan runnen. Wat hebben we vandaag? De opkomst van autoritaire controle.” Orwells boodschap is dan ook brandend actueel.
De Newspeak van totalitair gezag heeft volgens Peck vandaag verschillende vormen: “Van AI Chatbot over de door algoritmes gestuurde marketingcommunicatie en Russische propagandamachines tot het verbieden van boeken in de Verenigde Staten. Zo hoorde ik het ontslaan van mensen omschreven worden als “promoting them outwards”. Ontslaan formuleren als promotie, wat een fraai staaltje Newspeak is dat.”
“Zover is het nu gekomen. Voor wie politiek geëngageerd is, oogt dit hallucinant en gevaarlijk. Als individu en filmmaker wil ik onderzoeken hoe we hier zijn aanbeland. Anders is het enkel speculeren en ageren. We moeten ook begrijpen welke structuren, mechanismen en gebeurtenissen hiertoe geleid hebben. Zodat we dingen kunnen uitleggen.”
Erfgenaam van Orwell
De verteller van Orwell: 2+2=5, een door Damian Lewis vertolkte Orwell, zegt meteen waarop het staat. “When I sit down to write a book, I write it because there is some lie I want to expose.” Als erfgenaam van Orwell tracht Peck meerdere leugens, manipulaties en gevaren te belichten. Hij zoekt daarbij de grenzen op. Subtiliteit en argumentatie sneuvelen dan wel eens. En wanneer Peck AI in stelling brengt om zijn punt te maken kan je de wenkbrauwen fronsen.
Maar Peck is een begenadigd verteller die beeld, geluid, ritme en muziek gebruikt om scherpe analyses via emotionele associaties over te brengen. De filmmaker benadrukt daarbij het belang van taal. Van beeld, woord en verhaal. Naast de woede omwille van onrecht, machtsmisbruik en totalitaire elites luidt hij ook de noodklok omwille van het post truth denken en het sneuvelen van vrijheid en waarheid.
“Men tracht ons continu te overtuigen dat wat we zien niet is wat we zien en wat we horen niet is wat we horen,” aldus Peck, “en ja, dat is het equivalent van twee plus twee is vijf.” Orwell: 2+2=5 is een mokerslag. Grimmig en urgent. Een film over en voor een tijdsgewricht waarin Orwells beangstigende toekomstdroom werkelijkheid dreigt te worden.
ORWELL: 2+2=5 van Raoul Peck. USA – F 2025, 119’. Met Damian Lewis, George Orwell. Scenario Raoul Peck. Muziek Alexei Aigui. Fotografie Benjamin Bloodwell, Stuart Luck & Julian Schwanitz. Montage Alexandra Strauss. Productie Alex Gibney, George Chignell, Raoul Peck & Nick Shumaker. Distributie 18K Film. Release 25 februari 2026.
