Industrie in crisis (2): De klok tikt voor de klimaattransitie
“We staan voor een heel moeilijke periode, haast een revolutie”, oordeelt Grégoire Léonard, hoogleraar aan de Universiteit van Luik. “De klimaatplannen zetten het industriële model van de twintigste eeuw op de helling. Dat was gebaseerd op goedkope energie, maar nu moeten we plots betalen voor de gevolgen ervan: de CO₂. Dat verandert alles.”
In grote lijnen rekent Vlaanderen op een sterke toename van hernieuwbare energie, massale elektrificatie van industriële processen en op nieuwe technologieën, zoals het opslaan van de CO₂-uitstoot en de duurzame productie van waterstof. De coördinatie van deze omschakeling is bijzonder complex.
Drie cruciale projecten moeten die transitie op gang trekken, maar die zijn tot op vandaag erg onzeker: Kairos@C, Zesta en H2BE. Ze rekenen alle drie in grote mate op koolstofopvang en -opslag. ‘De geplande investeringen in deze CCS-projecten (Carbon Capture and Storage) zijn essentieel voor de emissiereducties tegen 2030-2035’, lezen we daarover in de update van de studie van het Vlaams Agentschap Innoveren en Ondernemen - zeg maar de basis van het transitiebeleid.
Twijfel en uitstel
Voor de ontwikkeling van CCS in de Antwerpse haven ligt het initiatief bij chemiereus BASF. Na jaren dralen en ondanks een Europese subsidie van 357 miljoen euro verklaarde de Duitse CEO Markus Kamieth onlangs in de media dat Kairos@C nog geen uitgemaakte zaak is. Ja, we hebben als bedrijf een verantwoordelijkheid om onze CO₂-uitstoot te doen dalen, erkende Kamieth, maar die is globaal: dat hoeft dus niet in België te gebeuren.
“ArcelorMittal België is nog niet klaar om de grootste klimaatinvestering ooit in ons land te realiseren”
Eerder zei BASF dat het geen businesscase ziet voor het miljardenproject, vanwege de economische omstandigheden. Nog wat later bleek dat er tegen 2028 600 banen sneuvelen bij de Antwerpse vestiging, een op de vijf jobs dus.
Nog een weinig bemoedigend signaal: in Wallonië staat een ander groot CCS-project op stapel van cementfabrikant Holcim, dat koolstofvrije productie beoogt vanaf 2029. Maar Holcim stelt zijn investeringsbeslissing uit voor het zogenaamde GO4ZERO. De reden? Holcim rekent voor de afvoer van zijn opgevangen CO₂ op Antwerp@C, een gepland CO₂-netwerk dat op zijn beurt afhankelijk is van… Kairos@C. Bij Holcim hebben ze er blijkbaar niet veel vertrouwen in dat BASF snel groen licht zal geven.
In Gent had ArcelorMittal al jaren geleden beloofd 2 miljard euro te investeren in groen staal (Zesta, het tweede grote CCS-project in Vlaanderen), met onder andere een nieuwe hoogoven op waterstof en koolstofopvang. Ook hiervoor heeft de EU al 262 miljoen euro steun opzijgezet. Toch drukte de staalreus de pauzeknop in.
“ArcelorMittal België is nog niet klaar om de grootste klimaatinvestering ooit in ons land te realiseren”, zei ceo Frederik Van De Velde begin november tijdens een commissiezitting in het federaal parlement.
De waterstof voor ‘groen staal’ moet op korte termijn komen van het derde grote CCS-project in Vlaanderen dat Engie en partners aan het kanaal Gent-Terneuzen willen realiseren: H2BE. Ze hebben 160 miljoen euro Europese steun binnengehaald, en schatten de totale kostprijs op 1,5 miljard euro.
Ook vandaag zien we nog altijd niet de daadkrachtige bijsturing van het beleid die onze industrie nodig heeft
Ook hier nog geen definitieve investeringsbeslissing. Partner Equinor trapt alvast op de rem: het gaat voorlopig niet meer investeren in nieuwe CCS-projecten omdat de markt zich volgens het Noorse energiebedrijf trager ontwikkelt dan gedacht.
Wanordelijke transitie
Hoe langer Zesta, H2BE en Kairos@C worden uitgesteld, hoe moeilijker het wordt voor de minder grote ondernemingen om ook de omschakeling te maken. Een ordelijke groene transitie volgens de plannen van VLAIO wordt dan steeds onwaarschijnlijker.
Bij Sarah Tak, directeur van Klimaatzaak, klinkt hierover een zekere wanhoop: “De Klimaatzaak werd al in 2014 gelanceerd met een oproep tot een ambitieus klimaatbeleid voor de hele economie, maar stuitte daarbij op sterke weerstand van opeenvolgende regeringen.
Vandaag weten we dat, indien toen was gehandeld, dit had geleid tot lagere energiekosten, minder geopolitieke afhankelijkheid en een sterkere concurrentiepositie voor onze industrie. Door decarbonisatie (afstappen van fossiele brandstoffen: kolen en olie, nvdr) te blokkeren in naam van industriële belangen, hebben beleidsmakers dit alles structureel ondermijnd en onze toekomstige welvaart geschaad. Ook vandaag zien we nog altijd niet de daadkrachtige bijsturing van het beleid die onze industrie nodig heeft”, zegt Tak.
Ook de Europese Centrale Bank (ECB) waarschuwde in 2021 al dat een scenario van vertraagd of slechts deels uitgevoerd klimaatbeleid kan leiden tot een “wanordelijke transitie”. Ze deed een stresstest van onze economie onder de invloed van de klimaatopwarming en daaruit blijkt dat in zo’n scenario de winstmarges van de industrie in vrije val gaan, en dat de energiemix veel minder efficiënt zal worden.
De-industrialisatie
Valt de industrie in haar geheel nog wel te redden? Zelfs De Wever neemt, met de cijfers over fabriekssluitingen en productiedaling in de hand, vandaag het taboewoord “de-industrialisatie” in de mond.
De de-industrialisatie is wellicht al aan de gang , getuige de vele onheilsberichten uit de sector de voorbije jaren
Toch gaan alle toekomstscenario’s uit van business as usual: we behouden onze industriële productie en competitiviteit. “Daardoor sluipen er allerlei tegenstrijdigheden in”, vertelt Joannes Laveyne, onderzoeker aan het Energy & Systems Lab van de UGent. “Als we bijvoorbeeld in de EU massaal overschakelen op elektrische wagens, hoe kan de productie in de raffinage dan even hoog blijven?”
“Het zou best kunnen dat we met meer bescheiden plannen veel sneller vooruitkomen, of dat de focus dan op niet-fossiele infrastructuur komt te liggen. Maar onderzoek naar bijvoorbeeld de economische of technische aspecten van een gedeeltelijke de-industrialisatie, en de impact ervan op het toekomstige energiegebruik, ligt politiek bijzonder gevoelig. Niemand wil daar geld aan geven”, meent Laveyne.
Maar die de-industrialisatie is wellicht al aan de gang, getuige de vele onheilsberichten uit de sector de voorbije jaren. Het wil wat zeggen als het moederbedrijf van BASF tussen 2022 en 2024 8,3 miljard euro aan reserves weghaalt uit Antwerpen, en ongeveer evenveel investeert in een Chinese site, zoals De Standaard in december schreef.
Maar bedrijven en overheid houden de moed erin. Begin november verkondigden ze dat Vlaanderen en Wallonië het voortouw willen nemen bij koolstofopvang en -opslag, de zogenaamde ‘verklaring van Bergen’. Binnenkort moeten bedrijven als BASF, ArcelorMittal en Engie sowieso beslissen over hun grote CCS-projecten in Vlaanderen.
In een reactie liet VLAIO eind december weten dat ze hoopvol blijven over sleutelprojecten zoals Kairos@C en Zesta, dat ze die op de voet volgen en al het mogelijke doen om die projecten te faciliteren.
Thomas Goorden is natuurkundige en net als Jelle De Mey en Bart Grugeon Plana freelance journalist. Dit artikel werd gerealiseerd met de steun van het Fonds Pascal Decroos voor bijzondere journalistiek.
