Staat de VS wel op de drempel van het fascisme?

Er waart een spook door progressieve middens: het doembeeld dat de VS op de drempel van het fascisme staan, zo niet dat het land al gewoon een fascistische staat geworden is. 

Het lijkt me echt niet wijs om vandaag te beweren dat de VS ‘fasciseert’; dat het land op weg is naar fascisme; dat ‘de jaren dertig’ zich herhalen. De laatste in de rij die daarmee applaus oogst, is Christophe Busch, medestichter en directeur van het Hannah Arendt Instituut in een Facebookpost van 25 januari 2026 en ook in De Afspraak op Canvas.

Christophe Busch is de genocide-expert die, na vijftien maanden Palestijnse genocide en tienduizenden doden, stelde dat het aan juristen is om daarover uitspraken te doen. Pas enkele maanden later, toen ook toppolitici onder druk van massabetogingen kritiek begonnen te uiten, ontdekte hij plots dat er een genocide gaande was. 

Christophe Busch wordt al vele jaren betaald om de publieke opinie te onderwijzen over de denkbeelden van Hannah Arendt, maar hij moet het eerste woord nog uitspreken of op papier zetten over Arendts deconstructie van het zionisme. 

Christophe Busch is een van die mandarijnen [1] die betaald worden om ons te vertellen wat binnen de grenzen van de dominante ideologie billijk is te denken. En dat doet hij vandaag opnieuw, wijzend op het fascistische gevaar in de VS. 

Nu mag en kan het, want Trump heeft een pak krediet verspeeld in Europa, met dreigende, onbezonnen of denigrerende uitspraken over Groenland en Europa. Een vernederd Europa, dat na de desinteresse van Washington voor de Oekraïens-Russische oorlog ook nog het gevoel heeft er alleen voor te staan. 

Velen kunnen nu leven met het doembeeld van het opkomende fascisme in de VS, want zo creëer je een zondebok waarop alle eigen zwakheden worden geprojecteerd.

Akkoord, dat alles betekent nog niet dat Christophe Busch niet gelijk kan hebben inzake de actuele ontwikkelingen in de VS – zoals geweten wijst ook een kapotte horloge twee keer per dag het juiste uur aan. 

En wie zoekt, vindt altijd wel parallellen tussen Trump II en de jaren 1930 – precies zoals je dat ook kunt tussen Mussolini, Hitler, Xi, Poetin, (Syrisch president) Al Sharaa, Orban, von der Leyen, Meloni en ga zo maar door. 

Maar een regering of regime karakteriseren als ‘fascistisch’, of spreken over het vage 'fascisering', zonder precies te definiëren wat fascisme is, is niet ernstig: in dat geval hebben we te maken met een banale toepassing van de Wet van Godwin [2]. 

Het komt misschien tegemoet aan een zucht om zich eens goed tegen Trump af te zetten (of, wie weet, die andere partij van het kapitaal in de VS indirect in het zonnetje te zetten), het helpt ons geenszins vooruit. 

De materialistische geschiedschrijving heeft nochtans een rist concepten om autoritaire leiders en regimes te karakteriseren: fascisme, maar ook bonapartisme (zoals de Franse gaullistische coup van 1958), cesarisme, militaire dictatuur (zoals het Spaanse franquisme). In onze gedepolitiseerde, neoliberale wereld zijn die nuances echter verdwenen, want die concepten zelf zitten niet langer in ons 'werkgeheugen'.

Wat is fascisme? 

Als het concept een betekenis heeft, dan komt fascisme neer op de vernietiging van de georganiseerde civiele samenleving. 

Dat betekent – en de opsomming is niet-limitatief – het buiten de wet stellen van vakbonden en andere middenveldorganisaties; een avondklok met een afgedwongen samenscholingsverbod; opsluiting van opposanten; terreur van knokploegen; opheffing van de vrije pers; afschaffing van de rechterlijke macht; afschaffing van pluralistische verkiezingen. 

De sloophamer om dat te realiseren is een geagiteerde massabeweging; een militie die vrijwel blindelings de leider volgt en met terrorisme het sociale weefsel kapotslaat en de samenleving atomiseert (hetzelfde kan ook gebeuren na een militaire coup en dan spreken we van een militaire dictatuur à la Franco in Spanje). 

Ik vind hier het warm water niet uit, ik synthetiseer gewoon wat materialistische denkers over het Duitse fascisme schreven. (Voor de geïnteresseerden, zie onderaan dit artikel een citaat uit The Struggle Agaisnt Fascism in Germany van Lev Trotsky). 

Is de civiele maatschappij in de VS verdoofd, zoals het geval was in Duitsland in de jaren voor Hitlers machtsgreep, ten gevolge van het verlammende sektarisme tussen sociaaldemocraten en communisten? Is de civiele samenleving in de VS gedemoraliseerd, gebroken, geatomiseerd, of op weg daarnaartoe? 

Het massale verzet van Minneapolis tegen de ICE-razzia's, en de mobilisaties in de grote steden elders, demonstreren dat dit niet het geval is – zie bijvoorbeeld Welcome to the American Winter in The Atlantic van 25 januari 2026 of Anne Provoost over Minneapolis: "Deze opstand zal slagen" in DeWereldMorgen van 30 januari 2026. 

De backlash van het verzet tegen het ICE-optreden in Minneapolis, en de snoeiharde kritiek van de mega-influencers in de MAGA-basis van Trump op de toegevingen van de president, bij monde van Steve Bannon, Nick Sortor, Matt Walsh, Andrew Kolvet en Nicholas Fuentes, spreken boekdelen. (Zie Is the ‘Influencer Right’ at Odds With Trump Over Minnesota?, New York Times, 30 januari 2026) 

En niet in het minst, bezitten Trump en zijn entourage een stormram (privéleger) om de civiele samenleving te breken? In geen geval. Nog afgezien van de wettelijke beperkingen: ICE is volstrekt ontoereikend daarvoor. 

Om dat beter te beseffen: in verhouding tot het aantal inwoners in België, zou ICE in ons land over 300 tot 350 'law enforcement officers' beschikken om mensen zonder papieren te deporteren: good luck als je daarmee het fascisme wilt invoeren. 

In zijn Facebook-post vergelijkt Busch ICE met de SA-Hilfspolizei van Hitler. De vergelijking loopt mank, want de échte basis van het Duitse fascisme waren SA (Sturmabteilung) en SS (Schutzstaffel): stoottroepen die aan de vooravond van Hitlers machtsgreep respectievelijk 400.000 en 50.000 leden telden.

Hoe intimiderend het optreden van de 25.000 ICE-troepen vooral voor niet-witte mensen ook mag zijn, en hoe schokkend de moord op twee demonstranten ook is, Trump bouwt met ICE eigenlijk voort op wat de presidenten voor hem al deden. 

Tom Homan, de 'grens-tsaar' van Trump, draait al een tijdje mee: president Obama verleende hem in 2015 een onderscheiding voor de efficiëntie waarmee hij mensen zonder papieren deporteert. De deportaties bereikten onder Obama overigens een piek, tot meer dan 400.000 in sommige jaren. 

In 2024 deporteerden Biden-Harris 270.000 mensen zonder papieren. Ook toen heerste er terreur onder niet-witte mensen in de VS – wat de objectieve bedoeling is: mensen zonder papieren zijn een arbeidsreserveleger dat angstig en dus dociel moet blijven, en bereid tegen lage lonen de smerigste jobs uit te voeren. 

En moet ik herinneren aan de push-backs die Europa (Frontex) organiseert en betaalt in samenwerking met reactionaire regimes en warlords in Noord-Afrika, en de transformatie van de Middellandse Zee tot kerkhof? Bij die terreur, uitgevoerd met miskenning van alle mogelijke mensenrechten en internationale verdragen, verbleken de razzia's van ICE.

Waarom is het fout om over een fascisering van de VS te spreken? Waar maak ik me moe over? Is dit spielerei? Analytische hygiëne is belangrijk. 

Je kunt Trump een autoritaire leider noemen, wie weet een man die graag een fascistisch land zou besturen, maar een fascistisch leider is hij niet, want een leider zonder een massabeweging is, vanuit het perspectief van het fascisme, een operettefiguur.

Ik zie enkele belangrijke redenen om niet te vlug met dramatische vergelijkingen te zwaaien. Als Trump en co een fascistische machtsovername aan het bewerkstelligen zouden zijn, dan suggereer je dat het alternatief van de Democratische Partij de redding is. 

Ongeveer alles duwt nu in die richting, wég van de prachtige mobilisaties in Minneapolis en elders, wég van de zelforganisatie van onderuit en de uitbouw van een politiek alternatief naast en tegen de twee partijen van Wall Street, 'hopend' op soelaas van de tussentijdse parlementsverkiezingen op 3 november 2026 [3]. 

Het gebruik van de term fascisme is ook demoraliserend, zorgt voor 'shock and awe', alsof we al een enorme nederlaag hebben ondergaan. 

Zwaaien met noties als 'fascisering' onder Trump leidt ook de aandacht af van het systemische karakter van wat vandaag gebeurt, onder zowel Republikeinse als Democratische regeringen: de aanvallen op mensen zonder papieren is niks Trumpiaans, maar een vaststaand bipartisan beleid van Democraten en Republikeinen.

Spreken over 'fascisering' leidt ook de aandacht af van het werkelijke gevaar dat de burgerlijke democratie bedreigt: de sluipende houdgreep van de techmiljardairs op de deep state en de surveillancemaatschappij die in de steigers wordt gezet. 

(*) Dit is wat Leon Trotsky schrijft over het fascisme: “Op het ogenblik dat de ‘normale’ politionele en militaire middelen (…) niet langer volstaan om de samenleving in een evenwichtstoestand te houden, is het moment van het fascistische regime gekomen. Het kapitalisme zet met het fascisme massa’s in beweging: de razend geworden kleinburgerij, lagen van de gedeclasseerde en gedemoraliseerde lompenproletariaat, kortom, de ontelbare mensen die het financiekapitaal tot wanhoop en razernij brengt. De burgerij vraagt van het fascisme grondig werk [met behulp van] een burgeroorlog. En het fascisme pakt het grondig aan, door de kleinburgerij te gebruiken als een stormram die alle obstakels op zijn weg verplettert.”

“Na de overwinning van het fascisme heeft het financiekapitaal rechtstreeks en onrechtstreeks alle soevereine organen en instellingen in zijn handen. Het heeft de uitvoerende, administratieve en educatieve staatsmacht in een ijzeren greep: het gehele staatsapparaat tezamen met het leger, de gemeenten, de universiteiten, de scholen, de pers, de vakbonden en de coöperatieven.”

“Wanneer een staat fascistisch wordt (…) dan betekent dat vooreerst en boven alles dat de arbeidersorganisaties werden vernietigd; dat de arbeidersklasse is gereduceerd tot een amorfe massa; en dat een administratie werd gecreëerd die diep in de arbeidersmassa’s binnendringt en verhindert dat de arbeidersklasse een autonome actor wordt. Dat is precies de kern van wat het fascisme is.” 

Lev Trotsky, The Struggle Against Fascism in Germany, pp. 125-126

Notes:

1. De mandarijnen (afgeleid van het sanskriet mantrin voor ‘minister’ of ‘adviseur) mandarim) waren de raadgevers aan het hof van de Chinese keizers, die veel macht hadden zonder enige democratische legitimiteit. De ondergang van het Chinese keizerrijk wordt deels toegeschreven aan hun adviezen aan de oppermachtige keizer, die over hun leven en dood besliste. Zij gingen hem adviseren wat ze dachten dat hij graag zou horen in plaats van hun echte mening te zeggen.
2. “Hoe langer een online-discussie doorgaat, hoe meer de waarschijnlijkheid van een vergelijking met de nazi’s of Hitler 100 procentf benadert” (meme uitgevonden door VS-auteur Mike Godwin).
3. Presidentsverkiezingen gaan door om de vier jaar. Gelijk met de presidentsverkiezingen worden ook de parlementen van het Huis van Afgevaardigden herkozen voor een tweejaarlijks mandaat tegelijk met één derde van alle senatoren die voor zes jaar worden verkozen. In het midden van het presidentiële mandaat (midterm) van vier jaar moeten al de leden van het Huis van Afgevaardigden opnieuw herkozen worden samen met een andere derde deel van de senatoren.