Groenland en het verdrag van München: buigt Europa weer voor de agressor?
In München, september 1938, zaten nazi-Duitsland, Frankrijk, het VK en Italië rond de tafel. Tsjecho-Slowakije zelf niet. Het moest achteraf slikken dat een deel van zijn grondgebied, het Sudetenland, werd afgestaan, zogezegd om de oorlog met Duitsland te vermijden.
Hitler presenteerde de annexatie van het Sudetenland als noodzakelijke bescherming van de daar woonachtige etnische Duitsers, die volgens hem door Tsjecho-Slowakije werden onderdrukt en hun recht op zelfbeschikking werd ontzegd. Hij stelde dit voor als een legitieme correctie van vermeend onrecht en verzekerde de buitenwereld dat het om zijn “laatste territoriale eis” ging.
De parallel met Groenland is niet één-op-één, maar de logica rijmt
In werkelijkheid was de Sudetencrisis doelbewust geënsceneerd om Tsjecho-Slowakije te verzwakken en een volgende stap in de Duitse expansieoorlog mogelijk te maken. Groot-Brittannië en Frankrijk stemden in met de annexatie in de veronderstelling dat dit de honger van Hitler zou stillen.
De Britse premier Chamberlain sprak van “peace for our time”, maar minder dan een jaar later nam Hitler de rest van Tsjecho-Slowakije in en viel het Polen binnen. De les was hard: toegeven maakt agressie goedkoper, niet onwaarschijnlijker.
De parallel met Groenland is niet één-op-één, maar de logica rijmt. Op Truth Social heeft Trump herhaald dat hij Groenland wil “verwerven”. Hij dreigt met economische sancties en heeft militaire actie niet uitgesloten.
Waarom Groenland plots “onmisbaar” heet
De VS is allesbehalve een nieuwkomer op Groenland, ze zijn er al decennialang stevig verankerd. De VS-basis Pituffik Space Base vormt een onmisbare schakel in hun netwerk van radar- en ruimte-infrastructuur. Hoewel Washington de schijn wekt dat ze nu pas voet aan de grond proberen te krijgen, zitten ze in werkelijkheid al heel lang op de eerste rij.
Wat wél veranderd is, is de inzet. Groenland is een goudmijn in geopolitieke termen: ligging, zeeroutes, en vooral grondstoffen. De Europese Commissie noemt tientallen materialen “kritiek” voor industrie en energietransitie, en Groenland bezit er opvallend veel.
Voor de VS is het veiligstellen van kritieke mineralen een absolute topprioriteit
In haar meest recente Veiligheidsrapport windt de VS er geen doekjes om: het veiligstellen van kritieke mineralen is een absolute topprioriteit. Die grondstoffen hebben de Verenigde Staten nodig om de afhankelijkheid van China door te knippen en zich te kunnen voorbereiden op een toekomstig conflict met dat land.
Washington zet daarom alles op alles om nieuwe aanvoerketens op te tuigen die volledig losstaan van Chinese controle. Dat is ook de reden waarom het Venezuela wil “controleren”, en waarom het Panamakanaal en zelfs Canada in het vizier liggen.
Tarieven als knuppel
Het nieuwe aan deze crisis is het wapen: handel. In antwoord op de dreiging van Trump hebben een aantal Europese landen, waaronder België, militairen gestuurd naar Groenland, waarop Trump prompt reageerde met stevige sancties. Vanaf 1 februari voert hij voor deze landen invoerheffingen in van 10 procent en indien nodig schroeft hij ze vanaf 1 juni verder op naar 25 procent.
De dreiging met importheffingen vinden de Europese leiders “onaanvaardbaar”. De Europese Volkspartij, de grootste in het Europarlement, heeft aangekondigd dat het handelsakkoord met de VS in deze omstandigheden niet kan goedgekeurd worden. Twee andere fracties, de sociaaldemocraten en liberalen hadden dit eerder al beslist.
De uitkomst van de gesprekken in Davos zal bepalend zijn voor het verdere verloop
Op zondag 18 januari riep de EU de ambassadeurs samen in een spoedzitting. Daar werd beslist om tegenmaatregelen voor te bereiden ter waarde van 93 miljard dollar, maar ook om eerst nog de dialoog met Trump een kans te geven vooraleer vergeldingsmaatregelen te nemen.
De EU-hoofdsteden hopen deze week op het World Economic Forum in Davos een compromis te vinden met Trump en een breuk in de westerse militaire alliantie (NAVO) te voorkomen.
Binnen de EU gaan er ook stemmen op om de zogenaamde 'bazooka' boven te halen. Dat is het Anti-Coercion Instrument (ACI), een EU-wet die economische druk van een ander land kan terugslaan met tegenmaatregelen zoals tarieven, importbeperkingen of het uitsluiten van openbare aanbestedingen.[1]
Het is echter de vraag of de Europese landen dit zullen aandurven. Toen Trump zijn handelsoorlog begin 2025 startte, heeft EU in tegenstelling tot China geen vuist durven maken. Het gevolg was een zeer nadelig akkoord[2] terwijl China de schade wist te beperken. Deze keer lijkt Europa echter meer vastberaden.
De voorzitter van de Europese Raad, António Costa, heeft in elk geval een buitengewone EU-top aangekondigd om de crisis te bespreken. De uitkomst van de gesprekken in Davos zal bepalend zijn voor het verdere verloop.
Oekraïne of Groenland?
Maar voorlopig lijkt dat niet veel indruk te maken op Washington. De Amerikaanse minister van Financiën Scott Bessent weigerde terug te krabbelen en stelde dat Europa te zwak is om de veiligheid van Groenland te garanderen.
Behalve economische maatregelen beschikt Trump bovendien over een nog veel grotere troef: Oekraïne. Zonder militaire en logistieke steun van de VS kan het Oekraïens leger niet lang standhouden. In een interview suggereerde Trump dat de NAVO zonder de VS machteloos is.
Volgens VN-topadviseur Jeffrey Sachs heeft Europa zichzelf in een lastig parket gebracht. In navolging van de VS heeft het na de val van de Sovjet-Unie nagelaten om een evenwichtige veiligheidsinfrastructuur op het Europese vasteland op poten te zetten. Evenwichtig in de zin dat ook Rusland daarin een plek kreeg.
Europa dreigt in een onmogelijke spagaat te belanden: Groenland kwijtspelen ofwel de oorlog in Oekraïne ‘verliezen’
In plaats daarvan werd de NAVO sinds 1991 steeds verder uitgebreid richting Rusland, werden wapenverdragen opgezegd en raketsystemen geïnstalleerd gericht op Rusland. Het was mede onder impuls van de VS dat er geen vredesakkoord kwam tussen Rusland en Oekraïne in de lente van 2022.
Ironisch genoeg zet Trump de voorbije maanden vol in op een vredesakkoord, terwijl Europa de militaristische kaart blijft trekken, net terwijl het op defensievlak sterk afhankelijk is van Washington. Als Europa die lijn aanhoudt, dreigt het in een onmogelijke spagaat te belanden: Groenland kwijtspelen ofwel de oorlog in Oekraïne ‘verliezen’.
Er is ook een andere lijn mogelijk, maar dan moet Europa breken met zijn oorlogskoorts en diplomatie opnieuw centraal zetten. Volgens Jeffrey Sachs vraagt dat onder andere directe gesprekken met Moskou met als doel onderhandelde vrede en Europese veiligheidsafspraken.
Er moet volgens hem ook een duidelijker EU-diplomatiek mandaat komen. Europa moet zijn buitenlands beleid minder laten samenvallen met de NAVO-logica en zijn defensie realistischer organiseren, georiënteerd op ‘verdediging’ en niet op interventie.
Fatale knieval vermijden
In zekere zin biedt de crisis rond Groenland Europa dus de kans om te breken met zijn oorlogslogica en te investeren in een veiligheidsarchitectuur. Een ding is zeker, als we Groenland uiteindelijk zouden opofferen om de oorlog in Oekraïne niet te ‘verliezen’, dan belanden we in een gevaarlijk straatje. Het akkoord van München leert ons dat je geen vrede bouwt door kleine landen als ruilmiddel te gebruiken. Je geeft daarmee de agressor het signaal dat hij vrij spel heeft.
We moeten daarbij goed beseffen dat het kabinet van Trump vol zit met oorlogszuchtige figuren, dat hij het defensiebudget van de VS volgend jaar met liefst 50 procent wil verhogen, dat hij sinds de afgelopen maanden zeven landen heeft gebombardeerd[3] en dat hij zopas een president heeft gekidnapt.
De zoveelste knieval voor Washington zal net als in 1938 deze keer fatale gevolgen hebben
Als Europa iets wil redden van ‘regels’ en ‘internationaal recht’, dan zal het een harde lijn moeten trekken: Groenland onvoorwaardelijk als niet-onderhandelbaar verklaren, economische chantage beantwoorden met gezamenlijke tegenmaatregelen, en stoppen met te doen alsof intimidatie 'diplomatie’ is.
De zoveelste knieval voor Washington zal net als in 1938 deze keer fatale gevolgen hebben. Het worden beslissende dagen en weken.
Lees ook: Is Trump een fascist?
Ons dossier over de oorlogskoorts in Europa vind je hier.
Notes:
[1]De wet kwam er na druk van China op Litouwen enkele jaren geleden.
[2] Dat akkoord was zeer nadelig voor Europa. Op Europese export kwam een tarief van 15 procent tegenover 0 procent voor export van de VS naar Europa. Het akkoord moet nog worden gestemd in het Europarlement.
[3] Het gaat om Venezuela, Nigeria, Somalië, Syrië, Iran, Jemen en Irak.
