Mediocratie, normverval en het verlies van institutionele ankers

Onder de titel Our Modern Spectacle publiceerde Simplicus, pseudoniem voor een invloedrijke analist die zich positioneert als leverancier van ‘diepgaande geopolitieke en conflictanalyse, met een vleugje sarcasme’ een bijzondere tekst. 

Anders dan de gebruikelijke scherpe, gedetailleerde militaire informatie over conflicten zoals de oorlog in Oekraïne, werd zijn lezerspubliek nu vergast op een filosofische beschouwing over de toestand in de wereld, een soort eindejaarsrede over de vraag waar wij als internationale samenleving vandaag staan. Hieronder mijn diagnose van de problematiek die hij aan de orde stelt, aangevuld met mijn gedachten over een remedie.

Recht versus macht

De hedendaagse wereld(wan)orde bevindt zich in een staat van normatieve ontwrichting. Naast de dominantie van beeld, emotie en audiovisuele schijn, is sprake van een bredere teloorgang van gedeelde waarden, rechtsstatelijke principes en institutionele betrouwbaarheid. 

Politiek en bestuur worden gekenmerkt door oppervlakkigheid, kortetermijndenken en morele vrijblijvendheid. Het zijn fenomenen die leiden tot een situatie waarin macht steeds vaker losstaat van recht en invloed loskomt van verantwoordelijkheid.

Politiek en bestuur worden gekenmerkt door oppervlakkigheid, kortetermijndenken en morele vrijblijvendheid.

Internationale instellingen die historisch fungeerden als stabiliserende ankers, zoals de Verenigde Naties en aanverwante verdragen en toezichthoudende organen, bijvoorbeeld die op het gebied van chemische en nucleaire wapens, verliezen hun gezag. 

Het VN-Handvest en VN-mandaat wordt selectief geïnterpreteerd of openlijk genegeerd wanneer die botst met de belangen van dominante machtsblokken. Daarmee verschuiven zij van waarborgende instituties naar instrumenten van machtspolitiek.

Tegelijkertijd worden ook nationale constitutionele kaders uitgehold. De mogelijkheid voor een Amerikaanse president om zonder noemenswaardige binnenlandse of internationale tegenmacht oorlogshandelingen te initiëren, zoals de inbeslagneming van een tweede Venezolaanse olietanker, illustreert hoe uitvoerende macht zich steeds verder losmaakt van juridische en democratische controle. De wereldorde is daardoor haar normatieve ankers kwijtgeraakt.

Analyse

Deze ontwikkeling voltrekt zich binnen wat kan worden omschreven als een mediocratische machtsstructuur. Middelmatigheid is geen bijverschijnsel, maar een functioneel kenmerk. Leiders worden niet geselecteerd op visie, historische kennis of moreel gezag, maar op hun voorspelbaarheid en bereidheid zich te voegen naar bestaande machtsverhoudingen. 

Uitzonderlijke intellectuele of morele kwaliteiten – zoals we die hebben gezien bij historische figuren als VS-president John Kennedy, Frans president Charles De Gaulle, Zuid-Afrikaans president Nelson Mandela, Belgisch eerste minister Achiel Van Acker of Nederlands minister-president Willem Drees – vormen binnen dit systeem eerder een risico dan een meerwaarde.

De verwevenheid tussen politieke macht, geconcentreerd kapitaal en mediamacht versterkt dit proces. Zoals Albert Einstein reeds waarschuwde, leidt kapitaalconcentratie tot een oligarchische structuur die zelfs democratische instituties overstijgt. 

De prominente aanwezigheid van leiders met een achtergrond in banken en financiële instellingen, zoals de Duitse bondskanselier Friedrich Merz (BlackRock), de Canadese premier Mark Carney (Goldman Sachs) en de Franse president Emmanuel Macron (Rothschild), is hiervan geen toeval, maar een symptoom.

Binnen deze context wordt politieke communicatie gereduceerd tot het managen van perceptie. Dat een figuur als de Belgische premier Bart De Wever, die tientallen jaren heeft geijverd voor de confederalisering (lees: opsplitsing) van België, vandaag wordt geprezen als groot staatsman, enkel omwille van zijn vasthoudendheid rond het Euroclear dossier, is tekenend. 

Écht staatsmanschap zou hebben betekend dat hij elke verdere financiële steun aan Oekraïne had afgewezen en had aangedrongen op een Europees initiatief om vrede in Moskou te onderhandelen. En wat betreft de EU-obligaties van €90 miljard had hij zich bij de opt-outers moeten aansluiten.

De kernstrategie van media-elites is blijkbaar het presenteren van onbewezen aannames als vaststaande feiten, uitgesproken met morele stelligheid en mediagenieke ernst. Politici als de Britse premier Keir Starmer, VS-senator Lindsey Graham, VS-minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio, de Nederlandse NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte en talrijke EU-functionarissen hanteren deze techniek.

De herhaalde bewering dat Rusland onvermijdelijk Europa zal aanvallen om zijn imperium te herstellen fungeert als archetypisch voorbeeld: een niet-geverifieerde stelling die door herhaling en mediaversterking de status van waarheid verkrijgt. Het is een communicatiestijl die naadloos aansluit bij een samenleving waarin normen en waarden zijn geërodeerd, en waar emotie structureel de plaats heeft ingenomen van toetsing en verantwoordelijkheid.

Hoe nu verder?

Cosmetisch beleid volstaat niet. Wat vereist is, is een fundamentele herankering van politiek en bestuur in recht, normativiteit en inhoud. Dat begint met het expliciet herstellen van de bindende kracht van grondwetten, verdragen en internationale afspraken. Niet selectief, maar universeel. Internationale instellingen kunnen slechts geloofwaardig functioneren wanneer hun regels ook gelden voor de machtigsten binnen het systeem.

Daarnaast is een breuk nodig met de huidige selectieprocessen op basis van middelmatigheid. Politieke instituties moeten opnieuw ruimte scheppen voor leiderschap dat gebaseerd is op historische kennis, inhoudelijke competentie en morele ruggengraat. Dit vereist structurele hervormingen in partijpolitiek, benoemingsprocedures en mediatoegang.

Ten slotte is maatschappelijke weerbaarheid essentieel. Onderwijs, media en academische instellingen moeten actief bijdragen aan normbesef, kritisch denken en historisch bewustzijn. Zonder een publiek dat in staat en bereid is macht te bevragen, blijven instituties leeg en kwetsbaar.

De kernopgave is helder: de wereld moet haar ankers hervinden. Zonder recht, zonder norm en zonder waarheid resteert slechts macht, en macht zonder grenzen leidt onvermijdelijk tot verval.

Dit is een overname van de blog Geopolitiek in Context van Paul Lookman van 21 december