Het derde tijdperk van de mensheid: energietransitie of de fossiele hel?

Over klimaatverandering is al veel gezegd en geschreven, vooral over Wat is klimaatverandering? Welke gevolgen heeft ze? Waarom zijn klimaatacties nodig? Antwoorden op deze vragen zijn alom beschikbaar in geschrift, woord en beeld. 

Het boek Era3 of Humanity richt zich tot lezers die vertrouwd zijn met deze informatie, en uitkijken naar oplossingen. Dit vergt antwoorden op andere vragen, zoals: Wie, wat veroorzaken de zwaarste problemen? Wat, wie bieden echte oplossingen? Hoe de echte oplossingen realiseren? Kennis, deskundigheid en ervaring van talrijke mensen uit de meest verscheiden kennisdomeinen bieden antwoorden.

Kiezen of Verliezen

De mensheid is beland op een tweesprong. Het is kiezen voor dringende, drastische transformatie, of gewoon voortdoen met fossiele brandstoffen en wapengekletter. Voortdurend gebruik van fossiele brandstoffen veroorzaakt onomkeerbare opwarming, die de klimaatverandering aanjaagt. 

Het gevolg is de teloorgang van de prachtige ecosystemen, van wat het leven van mensen op planeet Aarde mogelijk en aangenaam maakt. De impacts worden steeds heftiger, en meest voelbaar door mensen zonder schuld aan de opwarming. 

De rijke landen organiseren coups, leggen sancties en embargo’s op, lokken oorlogen uit of vallen soevereine staten aan voor het behoud van hun suprematie over de wereld. Gevaar, onzekerheid, uitbuiting, ongelijkheid, bepalen het lot van de meerderheid van gewone mensen. 

Het gebruik van fossiele brandstoffen vernietigt niet enkel het milde klimaat, maar ook democratische instituties, de kansen op wereldvrede en betere leefomstandigheden van miljarden arme mensen. 

Fossiele brandstoffen zijn een bron van grote superwinsten, extreem groot als oorlogen woeden. Superwinsten verhogen de invloed van neoliberale machthebbers. Ze verhinderen het ontplooien van beschikbare echte oplossingen om planetaire catastrofes te vermijden.  

De tentakels van fossiele brandstoffen zijn over de wereld gespreid. Zich ervan verlossen vraagt creativiteit en moed, maar is een basisvoorwaarde om ruimte te bekomen voor positieve maatschappelijke transformaties. 

Fossiele brandstoffen vervangen door klimaatvriendelijke, vreedzame, rechtvaardige, duurzame energiewinning en -gebruik is mogelijk, noodzakelijk en wenselijk. De titanenstrijd in de energiewereld is beslissend voor de toekomst van de mensheid.

Big Money aan de macht

Big Money is de overheersende klasse. Zij bepaalt de economisch-politieke strategie van de Westerse wereld. Sinds 1980 – de opkomst van het neoliberalisme – is de politieke controle door Big Money een doordachte masterminding van de officieel democratisch genoemde besluitvorming: de formele instituties en verhalen over democratie blijven bestaan als omhulsel, terwijl de inhoud Big Money belangen dient. 

Masterminding is voor Big Money het meest effectief en efficiënt, want alle verantwoordelijkheid en inspanningen worden afgeschoven op de gemeenschap, op de gewone mensen. Door haar verdoken aard bewaakt masterminding de mentale verdwazing van politici, ambtenaren, academici, mainstream media en een meerderheid van de Westerse bevolking. Door economische groei en loense praktijken wordt Big Money alsmaar groter, waarbij de ongelijkheid tussen rijk en arm toeneemt. 

Met het oppompen en verkopen van olie en gas worden mondiaal duizenden miljarden dollars superwinsten – winsten zonder inspanning – binnengerijfd. Dit verklaart de rijkdom van petroleumstaten en van olie- en gasmultinationals, en de verarming van mensen afhankelijk van energieleveranciers.

Kunstmatige schaarste aan olie en gas levert extreem hoge superwinsten aan de uitlokkers van die schaarste. Dat gebeurt zo: 

VS-machtsgroepen en -politici noemen landen met grote olie- en gasvoorraden vijanden van de Westerse democratie, wanneer die landen Westerse dominantie en exploitatie afwijzen. Dan verjagen deze machtsgroepen de gekozen vijandlanden van de internationale olie- en gasmarkten met sancties, embargo’s, invasies en oorlogen. 

De zo kunstmatig gemaakte schaarste jaagt de olie- en gasprijzen omhoog voor grotere superwinsten. Die stijgen dan tot duizenden miljarden dollars, bedragen hoger dan de 2.718 miljard dollar mondiale militaire uitgaven in het jaar 2024. 

Deze oorlogen militariseren de Westerse landen, vooral de NAVO-lidstaten. Wapenproducenten en -handelaars pikken zo ook een pak superwinsten in.  Oorlogsvoering verslindt fossiele brandstoffen, zo is bijvoorbeeld het militair apparaat van de VS de grootste uitstoter van broeikasgassen ter wereld.

Transformatie van energiesystemen en van maatschappelijke instituties

De cruciale energietransformatie van fossiel naar duurzaam is beter haalbaar in samenhang met ingrijpende politieke, socio-economische, juridische, culturele en mentale veranderingen. 

Geschikte maatschappelijke instituties zijn nodig om de inzichten en activiteiten van mensen te richten op Duurzame Ontwikkeling (DO) zoals voorgesteld in 1987. 

De revolutionaire kracht van DO werd onmiddellijk ontmijnd door rechtse denktanks met ophemeling van een 3P-riedel Planet-People-Profit en schrapping van de institutionele dimensie Politiek–Publiek beleid. 

Alleen ethisch gedreven politiek kan de noodzakelijke democratische instituties nodig voor DO garanderen. De nieuwe, ideale mens is een onbereikbaar en gevaarlijk droombeeld. Goodwill en ideale mensen kunnen geen wereldwijde problemen oplossen. 

Goede afstemming tussen mentale en materiële belangen, nagestreefd door individuen en gemeenschappen, is de sleutel tot transformatie. Mensen zijn vooral begaan met hun eigen belangen. 

Praktisch gezien is dit de best werkende houding, tenzij eigenbelang ontaardt tot hebzucht, egoïsme tot narcisme dat het gemeenschappelijk goed ernstig schaadt. Zulke schade verhinderen vraagt politiek-economische, juridische, politionele instituties in dienst van het algemeen belang. 

Mobiliseer alle kennis, kunde en ervaring

De vele transformaties naar Tijdperk 3 (Era3 in het boek) beschrijven en organiseren vereist kennis over en ervaring in veel maatschappelijke domeinen. Hoe verschillende bijdragen tot een consistent geheel verenigen? Interdisciplinaire consortia van kenniswerkers vragen veel tijd en middelen, zonder garantie op bruikbare resultaten. 

Een andere mogelijkheid is het samenvoegen van verschillende lagen in een gelaagde opstapeling. Zo blijft diepgravend onderzoek per discipline en thema mogelijk, en kan het multidisciplinair karakter van de analyse tot haar recht komen. Hier volgt een korte belichting van de drie delen van het boek.

Over Energie en Geld (Deel I, 5 hoofdstukken)

Energie is het cruciaal speerpunt van alle maatschappelijke transformaties. Hoofdstuk 1 is een stapsgewijze uitleg over wat energie is en hoe energie de mens helpt te leven. Elke menselijke beschavingsvorm is gebouwd op de haar beschikbare energievormen.

Met de innovaties die in Europa plaatsvonden als leidraad, zijn drie tijdperken te onderscheiden. Alle gebruikte energie was hernieuwbaar vanaf het ontstaan van de mens als soort tot einde 18de eeuw. Daarop volgt het Tweede Tijdperk van de stoomtijd dat duurde tot vandaag: verbranding en ontploffing van fossiele brandstoffen leveren warmte en hitte – ook omgezet in kracht en elektriciteit. 

Het Derde Tijdperk ging van start in het laatste kwart van de 20ste eeuw door de energieeconomie.

Omdat Photovoltaïsche conversie en windturbines de edelste vorm van energie, zijnde elektriciteit, uit natuurlijke bronnen alsmaar goedkoper wordt, winnen ze de strijd tegen elektriciteit met stoom. 

Stoom bekomen en gebruiken vereist omslachtige installaties en grote financiële uitgaven. Daar bovenop zijn de sociale kosten en risico’s reusachtig, zoals de klimaatverandering, milieuvervuiling allerhande, en atoomcatastrofes. Economen die beweren dat we alsmaar rijker worden, zien het verschil niet tussen financiële uitgaven en sociale kosten.

Als topkwaliteit energie is elektriciteit geschikt voor bijna alle energiebehoeften, uitgezonderd transport op grote afstanden met vliegtuigen, schepen of raketten. Hernieuwbare elektriciteit, hoofdzakelijk lokaal gewonnen, is de ruggengraat van een rechtvaardige en duurzame toekomst. 

In 2014 werd deze toekomst belemmerd door de coup van grote Europese stroomproducenten en de EU-Commissie om voorrang te geven aan grootschalige opwekking van energie. 

Klimaatverandering is een mondiaal probleem dat wereldwijd toepasbare en betaalbare oplossingen vereist, met andere woorden kleinschalige opwekking. PV-technologie (Photo-Voltaic = zonnepanelen) is essentieel kleinschalig, verbetert steeds verder en is betaalbaar.  Dit is de belangrijkste, effectieve troef van economische tegenmacht, in het belang van alle wereldburgers.

Atoomenergie en waterstofenergie behoeven ingewikkelde mastodontinstallaties met zeer hoge financiële uitgaven met nog veel hogere risico’s en andere publieke kosten. Beide systemen behoren tot het voorbijgestreefde stoomtijdperk. Deel I sluit af met cijfermatige informatie over de superwinsten uit olie- en gasverkoop door het scheppen van artificiële schaarste met embargo’s, invasies en oorlogen.

Over Politiek en Geld (Deel II, 3 hoofdstukken) 

Het algeheel falen van het officieel nationaal en mondiaal klimaatbeleid is pijnlijk, terwijl de transformatie van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare elektriciteit net uiterst voordelig is voor de mensheid. Pioniers tonen de mogelijkheid van transformatie in de praktijk. 

Neoliberale macht verhindert deze algemene transformatie, omdat fossiele brandstoffen onmisbaar zijn voor de grote geldaccumulatie, economische groei, en oorlogsvoering. Dit wordt belicht in Hoofdstuk 6 met expliciete omschrijving van de bestanddelen en pijlers van het neoliberalisme. 

Hoofdstuk 7 verkent welke rol prijzen spelen in de huidige wereld. Van de ideale marktprijzen uit de officiële economische canon, is weinig te merken in het neoliberalisme. Oligopolies en bedrieglijk gefabriceerde franjeprijzen tappen vele miljarden euros af van huishoudens, kleinbedrijven en publieke instellingen. 

Sinds 1997 verleent de idee EU-emissiehandel een vrijbrief aan de grootste bedrijven voor hun broeikasgasuitstoot. Met de zwendel errond verdienen ze er nog geld mee. De EU Green Deal continueert dit soort schaduwboksend beleid in Hoofdstuk 8.

Over Macht en Mensen (Deel III, 2 hoofdstukken)

Hoe kan een keizer zonder kleren tientallen jaren blijven heersen? Dit is enkel mogelijk door de inzet van een ontzaglijke verhalenmacht. Vele mensen zijn verblind door de geloofsmythe “er is geen alternatief voor het neoliberalisme”, die wordt verkondigd en in stand gehouden door Big Money en zijn mediabedrijven. 

De werkelijkheid is dat het neoliberalisme geen alternatief kan leveren voor het stoppen van de catastrofale processen, omdat het geheel afhangt van fossiele brandstoffen. 

De radicaliteit van de nodige transformaties vereist het bevragen van de eigen levenshouding en -positie. Activisten gaan te veel ‘biechten bij de duivel’. Ze oefenen druk uit, vragen, hopen, … dat de neoliberale machthebbers, Big Money en hun dienstbare politici – de veroorzakers van de bestaande chaos en ongelijkheid – de transformaties naar duurzaamheid zouden willen realiseren, …alstublieft.

Tegenmacht werkt anders om de neoliberale machtsclusters te ontbinden en irrelevant te maken. Oplossingen voorgesteld door Big Money en hun neoliberale zetbazen zijn contraproductief en waardeloos. Echte tegenmacht komt van onderuit, groeit via rationele acties in het belang van het volk, de 90 procent die nu wordt gepluimd door Big Money en zijn neoliberale volgelingen.

Hoofdstuk 9 licht toe hoe de transformatie van het stoomtijdperk naar dat van de hernieuwbare energie mogelijk, wenselijk en noodzakelijk is. Dit gebeurt in wisselwerking met de vervanging van het neoliberalisme door echte duurzame ontwikkeling. 

Politiek beleid en Publiek beleid staan centraal om deze geschikte instituties te realiseren. Technisch-economische en praktische aspecten van 100 procent hernieuwbare elektriciteit krijgen ook aandacht. 

Hoofdstuk 10 vertelt de hoogtepunten van mijn bezoeken aan de sociale en menswetenschappen: ze hebben mijn inzichten en voorstellen sterk beïnvloed. Filosofie, psychologie, politicologie, organisatieleer, politieke filosofie, e.a. zijn onmisbare kennisdomeinen voor succesvolle transformaties. 

Ik heb niet alle belangrijke domeinen bezocht. Zo ontbreekt het juridische aspect, een hoofdpijler van goed georganiseerde samenlevingen. Het bewust en systematisch vermijden van het apolitieke ‘wij/ons’ taalgebruik ondersteunt politieke reflectie. 

Transformatie is een revolutionair proces, zoniet is het praat voor de vaak. Wie transformatie voorbereidt, is uiterst kritisch voor de heersende elite, haar opvattingen en gedragingen. Kritiek is de poort naar verandering en transformatie. 

Een zeer inspirerend boek voor het begrijpen van de politieke constellaties en gebeurtenissen in de 21ste eeuw is S. Wolin’s Democracy Incorporated – Managed Democracy and the Specter of Inverted Totalitarianismd van Sheldon S. Wolin. Het hedendaagse Trumpisme is het uitvergroot totalitarisme dat al werd door de regering van George Bush senior in 2001.

Hoofdstuk 11 omvat normaliter conclusies en aanbevelingen in het stramien van strategisch management. Het is niet geschreven omdat zulk management disruptief denken bemoeilijkt. Een tentoonstelling van panelen met transformatie-inzichten beëindigt het boek. Deze werkwijze laat toe dominante denkkaders te overschrijden en de inzichten van veel kennisdomeinen samen te voegen.

Wederzijds versterkende oplossingen

Het boek Era 3 of Humanity is een zoektocht naar het smalle pad dat een redelijke kans biedt om menselijk leven op Aarde te vrijwaren. Dat kronkelende pad is bezaaid met hindernissen, die alle te overwinnen zijn. 

Er komen veel thema’s, analyses en voorstellen bij te pas. De analyse en voorgestelde oplossingen zijn het resultaat van rationele analyse en van wederzijds versterkende wisselwerkingen. De volgende figuur geeft hiervan een overzicht.

Afbeelding

Neem als voorbeeld de vierde lijn in deze tabel hierboven. Lokale Hernieuwbare Elektriciteit - Wereldwijd betaalbaar en toepasbaar betekent het Einde van het Stoomtijdperk, gepaard gaande met Natuurlijke degrowth van circa een kwart van de mondiale industriële activiteiten. Deze krimp is privé en publiek economisch voordelig en dus natuurlijk. 

Aviel Verbruggen. Era 3 of Humanity – Shape Paradise or Slip into Hell. Mayfly Books, 2025, 403 pp. ISBN 978 1906 9487 88 – (PDF) 978 1906 9487 95. Je kan het boek in pdf-formaat bekomen via deze link Era 3 of Humanity. Een gedrukte versie is te koop bij De Groene Waterman in Antwerpen of te bestellen bij je boekenwinkel.