Washingtons machtspolitiek begraaft een op regels gebaseerde wereldorde

Tot nader order en bij gebrek aan verifieerbare bewijzen van het tegendeel, blijft Nicolás Maduro de president van Venezuela. Wie zich baseert op vastgestelde feiten in plaats van op geopolitieke framing, moet erkennen dat de presidentsverkiezingen van juli 2024 niet ongeldig zijn verklaard door enige bevoegde internationale instantie. Dat maakt het Amerikaanse militaire optreden niet alleen politiek destabiliserend, maar ook juridisch problematisch.

Regeringen die afwijken van wat Washington wil, worden economisch gewurgd, diplomatiek geïsoleerd of uiteindelijk met geweld gecorrigeerd 

De interventie had niets te maken met democratie of mensenrechten. Ze past in een vertrouwd patroon dat veel landen in Latijns-Amerika, Afrika en Azië maar al te goed kennen: regeringen die afwijken van wat Washington wil, worden economisch gewurgd, diplomatiek geïsoleerd of uiteindelijk met geweld gecorrigeerd. 

Venezuela’s ‘misdaad’ is niet het autoritarisme van Maduro – bondgenoten van de VS mogen dat zonder verdere gevolgen blijven beoefenen – maar geopolitieke ongehoorzaamheid.

De strategische ligging van Venezuela, zijn immense olievoorraden en zijn openlijke solidariteit met Cuba maken het land tot een symbolisch doelwit van de VS. De boodschap is helder: invloedssferen zijn opnieuw heilig verklaard, en Latijns-Amerika blijft volgens Washington exclusief VS-terrein.

Signaal naar China

Die boodschap is tegelijk gericht aan China. Sinds de financiële crisis van 2008 heeft Beijing zijn aanwezigheid in Venezuela uitgebouwd via leningen, infrastructuurprojecten en grondstoffencontracten. Voor China is Venezuela geen ideologische bondgenoot, maar een economische partner in een wereld waarin toegang tot energie en grondstoffen steeds meer wordt gepolitiseerd. 

De Amerikaanse operatie is dan ook een waarschuwing: economische alternatieven buiten het Westen worden niet getolereerd wanneer ze de bestaande machtsverhoudingen bedreigen.

China presenteert zich als een betrouwbaar tegenwicht voor een Westen dat het internationaal recht bijzonder selectief toepast

China’s veroordeling van de aanval als een “hegemonistische daad” kan op veel sympathie rekenen in grote delen van het mondiale Zuiden. Niet zozeer omdat China als moreel superieur wordt gezien, maar omdat het zich presenteert als een betrouwbaar tegenwicht voor een Westen dat het internationaal recht bijzonder selectief toepast.

Gevaarlijk precedent

De impliciete les van Trumps interventie is gevaarlijk. Als een grootmacht een regeringsleider kan ontvoeren en het politieke lot van een soevereine staat kan bepalen, dan geldt dat principe universeel. Precedenten zijn zelden lokaal. Wat vandaag in Carácas gebeurt, kan morgen Havana, Bogotá of Managua overkomen. 

We kunnen alleen maar hopen dat de criminele fratsen van Trump geen navolging vinden bij Poetin (Oekraïne, de Baltische Staten) en Xi Jinping (Taiwan), al lijkt mij de kans daarop erg klein.

Trumps interventionisme versterkt het narratief dat macht, niet recht, de ultieme scheidsrechter is 

De erosie van de internationaal aanvaarde fatsoensnormen is al langer aan de gang. Elke unilaterale actie van Washington ondermijnt al decennialang het idee dat er zoiets bestaat als internationale regels. Trumps interventionisme versterkt het narratief dat macht, niet recht, de ultieme scheidsrechter is. 

In zijn wereld zijn cyberaanvallen, desinformatiecampagnes, verkiezingsmanipulaties en hybride oorlogsvoering geen ontsporingen, maar rationele beleidsinstrumenten.

Europese verlamming

Europa reageerde voorspelbaar. Het vergrijsde repertoire van “bezorgdheid”, “terughoudendheid” en vage verwijzingen naar principes, werd opnieuw uit de kast gehaald. Wat vooral ontstellend ontbrak, was een duidelijke positie. 

De Europese Unie (met uitzondering van Spanje) probeerde tegelijk afstand te nemen van Maduro én het internationaal recht te verdedigen, zonder daarbij de VS-actie ondubbelzinnig te veroordelen. Voor de landen van het mondiale Zuiden klonk dat niet als een genuanceerd oordeel, maar als hypocrisie.

Morele aardverschuiving

De Europese verlamming is helaas structureel. Europa blijft afhankelijk van de Verenigde Staten voor zijn veiligheid, maar wil tegelijk vasthouden aan een normatief wereldbeeld dat Washington steeds vaker met de voeten treedt. Het resultaat is een politiek vacuüm waarin Europa noch een geloofwaardige bondgenoot, noch een onafhankelijke actor is.

Wat zich hier voltrekt, is een morele aardverschuiving. Democratie wordt instrumenteel ingezet, mensenrechten worden selectief verdedigd en soevereiniteit geldt alleen voor wie zich aanpast aan de ‘juiste’ invloedssfeer. Voor veel landen in het Zuiden is dit geen nieuw inzicht, maar een bevestiging van meer dan een eeuw van (neo-)kolonialisme, interventies en economische dwang.

Europa als progressieve vredesactor

De cruciale vraag is dan ook niet of Europa zich beter moet bewapenen, maar of het bereid is te breken met deze logica. Een progressief en niet-gebonden Europees beleid zou precies het tegenovergestelde moeten doen: niet meegaan in de hernieuwde wedloop om macht, maar actief werken aan de herwaardering van recht, bemiddeling en gelijkwaardigheid tussen staten.

Europa moet ondubbelzinnig erkennen dat de VS-interventie strijdig is met het VN-Handvest

Concreet betekent dit dat Europa ondubbelzinnig moet erkennen dat de VS-interventie strijdig is met het VN-Handvest. Het moet dit standpunt formeel laten vastleggen in multilaterale fora, inclusief de Algemene Vergadering van de VN. Het moet dat niet doen als een anti-Amerikaans gebaar, maar als een noodzakelijke verdediging van een universeel principe dat ook Europa beschermt.

Daarnaast kan Europa het initiatief nemen voor een door de VN geleide bemiddelingsstructuur rond Venezuela, waarin Latijns-Amerikaanse landen het voortouw nemen. Mexico, Brazilië en Colombia beschikken over de regionale legitimiteit die Europa mist. De rol van de EU zou ondersteunend moeten zijn: faciliteren, financieren en beschermen, niet dicteren.

Een progressieve koers vereist ook een herziening van het sanctiebeleid. Sancties die de bevolking treffen maar machtsstructuren intact laten, ondermijnen elke claim op mensenrechten. Europa kan pleiten voor een gefaseerde, omkeerbare sanctieverlichting gekoppeld aan concrete afspraken over humanitaire toegang, institutionele dialoog en internationale waarneming – zonder een vooraf opgelegde regimewissel.

Vanuit het perspectief van het mondiale Zuiden is vooral dit cruciaal: vrede kan niet worden afgedwongen door economische wurging of militaire dreiging. Ze ontstaat alleen wanneer landen het gevoel hebben dat hun soevereiniteit wordt gerespecteerd, ook als hun politieke keuzes niet stroken met westerse voorkeuren.

Vrede kan niet worden afgedwongen door economische wurging of militaire dreiging

Europa kan hier een rol spelen door consequent te investeren in civiele aanwezigheid: ondersteuning van VN-agentschappen, onafhankelijke media, verkiezingsinfrastructuur en humanitaire organisaties. Dat zijn geen “zachte” instrumenten, maar fundamentele voorwaarden voor duurzame stabiliteit.

Ten slotte vereist een niet-gebonden benadering dat Europa het gesprek met China en Rusland niet vermijdt, maar juist depolitiseert. Niet alles hoeft onderdeel te zijn van een groot geopolitiek schaakspel. Juist door dossiers te isoleren en te multilateraliseren kan worden voorkomen dat landen gereduceerd worden tot pionnen.

Juridische consequentie boven macht

De crisis rond Venezuela is geen bewijs dat vrede naïef is, maar dat machtspolitiek faalt. Voor wie kijkt vanuit Carácas, Havana of Bogotá, is het vooral een herinnering aan hoe fragiel soevereiniteit blijft in een wereld, gedomineerd door grootmachten.

In een tijd waarin het recht steeds vaker moet wijken voor macht, ligt de echte progressieve keuze niet in meer wapens, maar in meer consequentie. Niet in nieuwe invloedssferen, maar in het hardnekkig verdedigen van gelijkwaardigheid tussen staten. Als Europa daarin geen rol speelt, zal het niet alleen irrelevant worden – maar medeplichtig.