Tine Hens: “Zolang de natuur er nog is, is ze te redden”
Tine Hens houdt niet van labels. Hoe ze zichzelf dan wel zou omschrijven? Als iemand die observeert. Voor haar jongste bundel kijkt ze naar wat niet goed gaat, de puinhoop waarop we leven, maar die we bedekken met een sluier van optimisme. Het resultaat van haar observaties is meer dan een boek: een multimediaal werk mét eigen tentoonstelling genaamd Archief van Mogelijk Verlies.
We treffen elkaar in een rumoerig Barboek, Leuvens tehuis voor boeken en hun baasjes. We doen een poging om een rustiger hoekje te vinden, maar settelen voor het tafeltje dat ik al twee chocomelken lang beleger. Links en rechts van ons leven de gesprekken soms luid op, en ik bid dat mijn audiorecorders onze stemmen zullen oppikken.
Dag Tine, in Archief van Mogelijk Verlies verzamel je alles dat we dreigen te verliezen: spreeuwen en palingen, maar evengoed gletsjers, stilte en de nacht. Niet iedereen kon zich vinden in de titel die je gekozen had, maar je hebt toch volgehouden.
"Ja, de titel was voor mij echt belangrijk. De suggestie was om het te hebben over wat we wel nog kunnen redden, over wat nog niet verloren is. Optimisme – ik vrees dat dat op dit moment een beetje onze valkuil is. Dat we te hard kijken naar wat er nog wel goed gaat."
We moeten ook kijken naar wat niet goed gaat, vind je?
"We leven op een soort puinhoop, en we verdoezelen dat gigantisch. Maar zelfs in de puinhoop kan je schoonheid vinden. Dan moet je er wel naar durven kijken. Je kan pas in actie schieten als je beseft hoe ernstig de situatie is, want die is gewoon dramatisch. Ik begrijp dat dat geen fijne boodschap is."
"Ik denk dat ik met Archief van Mogelijk Verlies heb geprobeerd om een taal te vinden waar je niet gillend van wegloopt. Ik wil mensen vooral raken met dit boek, en niet noodzakelijk via het hoofd."
Naast het boek heb je hierover ook nog een tentoonstelling in elkaar gestoken. Vanwaar de keuze voor zo’n uitgebreid multimediaal werk?
"Dit is een boek dat ik al heel lang met mij meedraag. Dus ik wist dat het er zou komen en waarover het zou gaan. En dan kwam geleidelijk aan het idee: ik wil meer maken dan een boek. De tentoonstelling kwam erbij om mensen op een andere manier te bereiken."
"We hebben er ook voor gekozen om er een mooi boek van te maken. In dat maken zit heel veel liefde. Dat is ook waarom we bijvoorbeeld voor de houtsneden gekozen hebben. Daar heb je echt tijd voor nodig. Alleen al dat vertragen is een soort daad van verzet voor mij."
Is het jouw persoonlijk archief dat we zien op de tentoonstelling?
"Ja, wij hebben thuis sowieso een gigantische verzameling van allerlei stenen, takken en grond."
Gewoon verzameld?
"Overal waar wij naartoe gaan, nemen we wel iets mee."
Waarom?
"Ja, waarom? Vaak is het gewoon omdat het een soort schoonheid heeft. Wij gaan vaak naar de bergen. Je ziet de bergen, de kleur van de bergen. Eigenlijk is het die kleur die je wil meenemen. Dus begin je het soort stenen te verzamelen die net die bergen in het klein zijn."
"En dan zijn er nog de dingen die ik heb meegenomen tijdens mijn gesprekken, bijvoorbeeld toen ik had afgesproken voor de paling. Het was net een hele hete periode geweest, zonder regen. De eerste drie palingen die we opvisten waren dan ook dood. En dan heb ik gezegd: oké, ik ga die palingen gewoon meenemen, de trein op. Ze hebben heel lang in mijn diepvries gezeten, en dan bleek dat nog eens super moeilijk op te zetten (lacht)."
Je toont ook een haakwerkje met het opschrift: It’s like eating panda. Heb je dat zelf gemaakt?
"Niet het haakwerk, wel de letters."
"Maar het grappige is, dat is ook een beetje een eerbetoon aan mijn oma. Het hoofdstuk van de paling begint ook bij mijn oma. Dat was de plek waar wij paling in ’t groen aten. En mijn oma had thuis – zoals alle oma’s in die tijd – op alle mogelijke plekken van die gehaakte doekjes liggen. Nu liggen die massaal in de kringloopwinkel. En dan heb ik de letters daarop geborduurd. Dat heb ik gedaan op een gletsjertop, tijdens mijn veldwerk voor het boek, dan heb ik zitten borduren. En dan heb ik ontdekt dat dat superleuk is, borduren. Het is prutswerk. Maar ik pruts wel graag."
Ook aan boeken?
"Ja, ik kan bezig blijven aan een boek. Mijn uitgever moet me tegenhouden om niet toch nog te gaan zitten herschrijven."
Was dit boek ook een beetje een manier om om te gaan met de pijn die jij zelf voelt?
"Ik wist dat ik dit boek ooit moest, ging, zou schrijven. En dan kwam de zomer van 2022 of 2023, een hele hete zomer, weeral. Heel droog. Ik was daar echt niet goed van."
"Normaal, als ik zo triestig ben, dan ga ik naar buiten. En dan doet dat op de een of andere manier deugd. Maar dat ging niet, omdat ik de natuur zag afzien. Het geluid van het gras dat brak onder mijn voeten, omdat het zo droog was. Ik zag de bomen sterven. Ik had het verdriet nog nooit zo diep gevoeld als toen. En dus heb ik het vastgepakt, omdat ik iets met mijn verdriet moest doen."
De mens is van nature biofiel, lees ik in een van je columns. Is het voor die natuurlievende oermens dat je Archief van Mogelijk Verlies hebt geschreven?
"Ergens probeer ik een gevoel terug aan te wakkeren om terug op te merken, te luisteren, te kijken, om die levende wereld om ons heen te zien, te voelen en terug te ervaren. Want ik denk oprecht dat we iets missen, een heel groot gevoel van verbondenheid. Wij zijn deel van al dat leven om ons heen."
"En ja, het zijn simpele dingen. Ik vind het grappig dat er nu veel onderzoek wordt gedaan naar het positieve effect van bomen en buiten zijn op mensen. Wij geloven pas iets als daar harde wetenschappelijke feiten over gepubliceerd worden. Terwijl je dat gewoon voelt als je naar buiten gaat. Zelfs het gevoel van koude doet ons op de een of andere manier deugd."
De nacht is nog zo’n ervaring die we dreigen te verliezen.
"Ik mis die ontzettend."
Wat missen we dan precies?
"We missen de confrontatie met het overweldigende, vind ik. We hebben de mogelijkheid om, als we gewoon wat minder licht zouden maken, iedere nacht overweldigd te worden. Het feit dat we ons daarvan afgesneden hebben… Ik geloof oprecht dat wij daardoor minder volledige mensen zijn."
Waar is het fout gelopen?
"Die gedachte: als er licht is, dan kunnen we gewoon doorgaan. Voilà, dat is natuurlijk wat we gedaan hebben. Ik heb er een schitterend boek over gelezen, naar aanleiding van 150 jaar België, een ode aan wat België groot maakt – en dat was straatverlichting."
"Want effectief, er was geen stop meer. We moesten niet meer stoppen. Alles kon doorgaan. Voor de economie is dat heel goed, omdat je een 24-uren-economie hebt, maar voor de mens en vooral voor het andere leven is dat heel nefast."
Mogelijk Verlies, daar zit toch nog wel hoop?
"Ja, dat is net het punt. Buiten sneeuw en gletsjers. Die zijn we, vrees ik, kwijt. Maar al de anderen: de leeuwerik, de kievit, de vuurvliegjes, de paling, de spreeuwen. Die zijn er. En zolang ze er zijn, zijn ze te redden. Maar we moeten hen wel de ruimte geven."
Aan het einde van het boek kunnen we een QR-code scannen die ons naar een compilatie van Ellen Jacobs leidt. We horen alle protagonisten uit jouw boek. Is dit nog een manier om mensen te raken?
"Het idee voor de compositie is eigenlijk heel onnozel ontstaan, omdat ik dan op pad ging om gesprekken te doen voor het boek, en dan hoorde ik telkens die leeuwerik of die kievit op de achtergrond. Dat moet je gewoon zelf horen. Maar ik wou het niet op een schoolse manier doen – per hoofdstuk een QR-code, en dan: zo klinkt de leeuwerik, de kievit."
Was het moeilijk om die geluiden vast te leggen?
"Op een of andere magische wijze zijn de opnames allemaal redelijk goed gelukt. Behalve de spreeuw, daar hebben Ellen en ik echt op moeten jagen. Allez, ik bedoel, niet letterlijk, maar de spreeuw heeft ons echt uitgedaagd, verplicht tot gekke toestanden. Wat ik fantastisch vind. Mijn liefde voor de spreeuw is dus alleen maar toegenomen."
Bestel hier het boek bij EPO.
