De verdediging van het gemeengoed als koninklijke kerst- en nieuwjaarsboodschap

Het risico bestaat dat de commentatoren in hun samenvatting van de kerstboodschap van de koning, en ook het brede publiek, het belangrijkste vergeten: de verdediging van het gemeengoed. Wat hij bij herhaling, als een rode draad in zijn toespraak, ‘het gemeenschappelijk goed’ noemde is waarschijnlijk een min of meer aanvaardbare vertaling van het in het Frans ingeburgerde 'bien commun'. 

Misschien zullen vele journalisten en toehoorders de gemeenplaats van het gemeenschappelijke goed of gemeengoed beschouwen als een fraaie, handige kapstok voor de koning (of zijn speechschrijvers) om er een hele toespraak aan op te hangen. Of het verwarren met het algemeen belang, dat er uiteraard verwant mee is: het is in het algemeen belang om het gemeengoed, dat wat we delen, te bewaren en te verdedigen. 

Nochtans verdient het begrip gemeengoed het om er bij stil te staan. Het gemeengoed in al zijn vormen is ons belangrijkste goed. Men kan het kort en krachtig definiëren als dat wat noch publiek noch privé is, maar gedeeld, gemeenschappelijk. 

De koning begon terecht en goed gedacht met het groots mogelijke gemeengoed: de biosfeer. Hier is het gemeengoed zo groot dat het zelfs gemeenschappelijk is met al wat leeft. Hij kwam op voor het volgehouden klimaatbeleid en een volgehouden bescherming van de biodiversiteit en benadrukte terecht dat de inspanningen van de laatste tien jaar geloond hebben. Dat werd recentelijk bevestigd door wetenschappelijk onderzoek: sinds de akkoorden van Parijs zijn de ergste opwarmingscenario’s afgewend, maar reden te meer om vol te houden en nog een tandje bij te steken.

Vervolgens ging hij in op de vrede als cruciaal gemeengoed, met een wat vreemde sprong naar de militaire verdediging van Oekraïne, maar goed, het is lastig om de vrede te bepleiten oog in oog met een illegale invasie. Vervolgens ging hij in op het vrijwaren van ons sociale systeem, weliswaar door besparingen. Ook dat sociale systeem is inderdaad een belangrijk gemeengoed, en ook oorspronkelijk een common, het van onderuit herverdelen van welvaart door de drie pijlers van de sociale zekerheid uitgevonden door de industriële arbeidersbeweging door mutualiteit en wederzijdsheid: de werkloosheidsuitkering, de ziekteverzekering en de pensioenen. 

Ook hier kan je alleen hopen dat onze politici en journalisten goed hebben geluisterd: dit gemeengoed moet verdedigd worden, niet afgebroken. Met aandacht voor de zwaksten: "Solidariteit met zij die het meeste nodig hebben", benoemde de koning dat heel precies. Gelukkig heeft men dat er op VRT radio toch uitgevist.

De kans is groot dat andere elementen uit zijn toespraak meer zullen bijblijven, bijvoorbeeld zijn, weliswaar totaal terechte oproep aan de Brusselse politici om nu eindelijk een regering te vormen. Maar hoe zou het komen dat we de oproep om het gemeengoed te verdedigen niet echt lijken te horen, of niet zo goed kunnen plaatsen. Het antwoord is complex en berust op vijf eeuwen privatisering van de commons: de idee van gemene gronden, van iets dat groter en uiteindelijk belangrijker is dan zowel het publieke (eigendom van de Staat), en het private (eigendom van rechtspersonen). Namelijk het gemeenschappelijke: de taal, de lucht, de oceanen, de biosfeer, en de wederkerigheid die de gemeenschap economisch en vooral sociaal gaande houdt. 

De verdediging van het gemeenschappelijke, van het gemeengoed, als vergeten derde term tussen, en vooral boven, het publieke en het private, is een bijzonder urgent en passend, en voor wie goed luisterde, ook pakkend thema voor een kerstboodschap. Omdat Kerstmis en Nieuwjaar feesten zijn van hoop, het ene van religieuze oorsprong, het andere profaan, durf ik zoals gezegd hopen dat de mensen, de journalisten en vooral de politici goed geluisterd hebben: de verdediging van het gemeengoed is de essentie, het allerbelangrijkste. Het zou al ons doen en laten moeten leiden. Het verdient om loyaal, zelfs royaal behandeld te worden.