Cultuurschok: het Vlaamse museumlandschap op de schop

De conceptnota van Vlaams minister van Cultuur Caroline Gennez (Vooruit) doet het museale landschap in Vlaanderen daveren. De regering maakt een hertekening die niet alleen leidt tot grootschalige fusies, maar ook een controversiële schrapping inhoudt. Centraal in de storm: de onverwachte degradatie van het Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen (M HKA). 

Nieuwe Museumkaart: Bakens en Satellieten

Minister Gennez presenteert een structuur met drie thematische ‘bakens’ die de Vlaamse kunstmusea moeten aansturen. Het KMSKA is daarbij bestemd voor oude kunst, Mu.ZEE voor moderne kunst en S.M.A.K. voor hedendaagse kunst. 

Rondom deze bakens worden 'satellieten' georganiseerd. De conceptnota voorziet in opmerkelijke fusies: het Roger Raveelmuseum en het Felix Art & Eco Museum worden bijvoorbeeld “onderdeel van Mu.ZEE vzw", terwijl het Kasteel van Gaasbeek en Museum Hof van Busleyden onder de vleugels van het KMSKA komen te vallen.

Het meest ontwrichtende voorstel is echter de strategische positionering van S.M.A.K. als dé enige Vlaamse instelling voor hedendaagse kunsten, en tegelijkertijd het schrappen van de museale functie van M HKA. Dat laatste idee werd pijnlijk genoeg door ArtNews benoemd als één van de 25 meest bepalende momenten in de internationale kunstwereld. 

Onthoofding van M HKA: Een Zakelijke Afrekening?

M HKA, het Antwerpse vlaggenschip voor hedendaagse kunst, ontving de afgelopen jaren herhaaldelijk een negatieve evaluatie van de onafhankelijke beoordelingscommissie, voornamelijk op zakelijk vlak. De beleidsplannen werden als onvoldoende beoordeeld. De beleidskeuze van Gennez om de museale werking van M HKA volledig te schrappen, gaat echter veel verder dan het advies van de commissie. 

Een museum is geen fort van economische winst, toeristische marketing en spectaculaire bezoekcijfers

Deze 'top-down' beslissing zonder enige inspraak van de kunstengemeenschap is een regelrechte aanval op het culturele en democratische fundament van de samenleving. 

Nergens in het onafhankelijke oordeel wordt gesuggereerd om de museale werking te schrappen. Deze ingreep doet denken aan fusies of schrappingen in de bedrijfswereld op basis van een negatieve bedrijfsbalans, maar een museum is geen fort van economische winst, toeristische marketing en spectaculaire bezoekcijfers.

Culturele Rechten Versus Commerciële Logica

De discussie gaat verder dan centen en cijfers. Het recht om deel te nemen aan de culturele gemeenschap en te genieten van kunst is verankerd in de Belgische grondwet (Art. 23) en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (Art. 22 en 27). 

Kunnen we daarom logisch concluderen dat kunst en cultuur fundamentele pijlers van de samenleving zijn? Een museum is, in de definitie van ICOM (International Council of Museums) waar de minister zich nota bene zelf op beroept, een permanente instelling die het erfgoed van morgen opbouwt. 

Het plan om een museum te schrappen zonder even fundamentele argumenten, kan dus niet anders dan slecht geïnformeerd zijn.

De Democratie op de Tocht: Geen Visie, Geen Inspraak

De conceptnota ontbreekt een gefundeerde visie op hedendaagse beeldende kunsten en de rol van musea in de (internationale) samenleving. Het plan laat andere cruciale spelers – die niet tot de Vlaamse instellingen behoren - buiten beeld, zoals M Leuven, het Middelheim museum en FOMU, en raakt slechts terloops kunsthuizen als Z33 en Kunsthal Gent aan. 

Jaren van een door subsidies aangemoedigd concurrentiemodel heeft de solidariteit in de sector uitgehold

Het meest ondemocratische aspect is de totstandkoming van de nota: het kabinet stelde de hertekening op zonder consultatie of inspraak van het veld. Belangenbehartigers en adviesorganen zoals NICC (Netwerk en Informatiecentrum voor Beeldende Kunst), Kunstenpunt of AKO (Antwerps Kunstenoverleg) werden gepasseerd. 

Nadat het volledige landschap top-down is hertekend, wordt een zogenaamd participatief transitietraject van twee jaar (2026-2027) ingezet. Dit is onaanvaardbaar voor een sector die al twee maanden lang vraagt om inspraak, transparantie, overleg, niet achteraf, maar voor een herstructurering van het landschap. 

Oproep tot Solidariteit en herbronning

M HKA ontstond veertig jaar geleden van onderuit, als antwoord op een nood van de kunstenaarsgemeenschap. Vandaag, nu de relevantie van het museum in vraag wordt gesteld, is het logisch dat diezelfde gemeenschap het museum herdenkt, niet dat het beleid het schrapt. 

Jaren van een door subsidies aangemoedigd concurrentiemodel heeft de solidariteit in de sector uitgehold. Velen durven zich niet kritisch uitspreken uit angst voor verlies van middelen, waardoor de democratie opnieuw ver te zoeken is. 

Minister Gennez zou hier, als moedig en vernieuwend verbinder, een kans kunnen grijpen. Het museum, en bij uitstek voor hedendaagse kunst, is de spil van een ecosysteem en een gemeenschap. Het is de plaats waar gemeenschappen kunst verzamelen als een geheugen van de samenleving. 

De kunstengemeenschap eist de kans om een gedragen voorstel, van onderuit, voor te leggen. Dit moet een nieuw museaal model opleveren voor hedendaagse kunst, dat de misvattingen en het wanbeleid van het verleden achter zich laat en er één is van en voor de gemeenschap. 

Hier ligt de kans voor M HKA om een precedent te worden: niet een museum dat ondoordacht geschrapt wordt, maar een museum dat - met en vanuit haar gemeenschap - het verlies aan democratie rechttrekt en een nieuw model voorstelt.

Pas dan stelt een beleid zich écht participatief en democratisch op. Het is tijd dat het hedendaagse kunstenveld haar maatschappelijke relevantie opnieuw in handen neemt en uitdraagt.