Euroclear: wordt België de nieuwe paria van Europa?
De oorlog in Oekraïne woedt al bijna drie jaar, maar sinds enkele maanden verschuift de schijnwerper in de buitenlandse pers opvallend vaak naar België, omdat in Brussel een sleutelspeler van het mondiale financiële verkeer zit: Euroclear.
Euroclear, in handen van verschillende Europese financiële groepen, is gespecialiseerd in het beheer en de afwikkeling van internationale transacties. Het bedrijf geldt als een soort kluis voor waardepapieren - aandelen en obligaties - die als onderpand worden gestald voor financiële verrichtingen.
Het is van cruciaal belang voor het vertrouwen op de internationale financiële markten dat dit onderpand onmiddellijk door Euroclear aan de rechtmatige eigenaar kan worden teruggegeven, zodra de voorwaarden van de onderliggende contracten dit toelaten.
Waar draait het om?
Precies daarom is de huidige aandacht zo beladen. Euroclear bewaart Russische staatswaardepapieren met een actuele marktwaarde van ongeveer 185 miljard euro.
Na de Russische inval in Oekraïne in februari 2022 besloten de EU en andere belangrijke westerse landen om als sanctie Russische tegoeden bij Euroclear te bevriezen. Daardoor kan Rusland niet langer over deze middelen beschikken.
De jaarlijkse opbrengsten van de Russische waardepapieren zijn niet verwaarloosbaar en worden door België als inkomsten van buitenlandse oorsprong belast. Het saldo na belasting werd elk jaar vanaf 2022 naar Oekraïne doorgestort.
Rusland laat er geen enkele twijfel over bestaan dat het zich tot de Belgische staat zal wenden
Op de Europese Top van 23 oktober stelde de Europese Commissie vervolgens iets veel ambitieuzer voor: 140 miljard euro van die Russische tegoeden inzetten als onderpand voor een grote lening aan Oekraïne. Een zogenaamde ‘herstellening’, bedoeld voor de wederopbouw van een zwaar getroffen land.
En hier wordt het explosief. De terugbetaling van die lening door Oekraïne aan Euroclear zou namelijk afhangen van herstelbetalingen door Rusland die in een toekomstig vredesakkoord zouden worden vastgelegd. Contractueel is dat een wankele constructie: ze staat of valt met de bereidheid van Rusland om, na het beëindigen van de oorlog, geld over te maken aan Oekraïne.
Los van morele overwegingen zit er bovendien een politieke aanname in verstopt: dat Rusland de oorlog verliest en door de ‘overwinnaar’ tot herstelbetalingen wordt verplicht. De historische referentie is bekend: Duitsland na de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Ook in het recente Amerikaanse 28 punten-vredesvoorstel duiken de ‘bevroren’ tegoeden op: ze zouden een door de VS geleid investeringsfonds in Oekraïne spijzen.
Van bevroren naar feitelijk ontdooid
Door de zwakke juridische onderbouw kan de herstellingsconstructie er in de praktijk toe leiden dat de ‘bevroren’ tegoeden de facto ontdooien. Ze worden dan immers uitgeleend aan Oekraïne - in de hoop dat ze ooit terugkomen.
Maar Rusland blijft de rechtmatige eigenaar van de effecten. Zodra in een vredesakkoord de sancties worden opgeheven, kan Moskou onmiddellijk teruggave eisen. Alleen: als de tegoeden op dat moment niet meer bij Euroclear zitten omdat ze zijn uitgeleend, loopt het spoor dood in Brussel. Dan is de volgende stap logisch én voorspelbaar: Rusland wendt zich tot de Belgische staat.
De bevroren goederen vertegenwoordigen ruim 20 procent van het jaarlijks nationaal inkomen van België
Over die stap laat Rusland geen enkele twijfel bestaan. Het dreigt er bovendien mee om, indien nodig, in Rusland gevestigde Belgische eigendommen te nationaliseren.
De schaal van het risico is niet min. Omgerekend naar 2024 vertegenwoordigt 140 miljard euro ruim 20 procent van het jaarlijkse nationale inkomen (bbp) van België. Kortom, dit is een dossier dat we ons niet kunnen veroorloven te verliezen.
De Wever op de rem
Om te vermijden dat België in zijn eentje zou opdraaien voor een mogelijke terugbetaling - wanneer Rusland na de oorlog rechtmatig zijn tegoeden opeist - legde premier De Wever strikte voorwaarden op. De kern daarvan is dat België alleen wil meewerken als er onvoorwaardelijke financiële solidariteit van de andere EU-lidstaten op papier staat.
Omdat de 26 lidstaten van de EU hiertoe niet bereid zijn, wordt de creativiteit van de Europese Commissie zwaar op de proef gesteld. Commissievoorzitter Von der Leyen legde, in het vooruitzicht van de volgende Europese Top van 18 december, twee alternatieve financieringsvormen voor Oekraïne aan de lidstaten voor.
Ofwel geven lidstaten elk afzonderlijk bilaterale leningen aan Oekraïne. Ofwel gaat de Commissie, naar analogie met het Covidfonds, zelf naar de internationale kapitaalmarkt om een lening op te halen waarvan de opbrengst naar Oekraïne gaat.
En omdat de piste van herstelbetalingen met de Russische tegoeden als onderpand blijkbaar nog niet van tafel is, acht de Commissie ook een combinatie van deze piste met de twee andere financieringsvormen mogelijk.
Zonder solidariteitsovereenkomst staat vertrouwen in Europees financieel systeem op de helling
Natuurlijk staan lidstaten die worstelen met zware budgettaire uitdagingen, niet te popelen om nieuwe leningen aan te gaan - of om EU-leningen te waarborgen. Bij gebrek aan eigen fiscale inkomsten van de EU is die waarborg nochtans onmisbaar. Het gebruik van de Russische tegoeden bij Euroclear blijft dus, in het hoofd van de Commissie, een van de opties. Zelfs zonder de staalharde solidariteitsovereenkomst waarop premier De Wever gehamerd heeft.
Vertrouwen als collateral
Bij gebrek aan een dergelijke overeenkomst staat het vertrouwen in Euroclear en in het Europees financieel systeem op de helling als de Europese Commissie aan haar plannen vasthoudt. Als investeerders beginnen te twijfelen of onderpand in Europa nog wel heilig is, wordt de schade structureel.
Toekomstige investeerders kunnen de EU dan mijden, of extra garanties eisen van overheden en bedrijven - bijvoorbeeld via hogere risicopremies, die rentes opdrijven en investeringsrendementen uithollen. Dat is waar Euroclear zelf voor waarschuwt.
Dat staat haaks op wat de Europese Raad eind oktober nog unaniem besliste: het herstel van het Europees concurrentievermogen moet de komende jaren topprioriteit zijn. In dat verband wees de voormalige voorzitter van de Europese Centrale Bank in het Draghi-rapport vorig jaar nog op het belang van omvangrijke publieke en private investeringen om de concurrentiekracht en de slabakkende groei van de EU aan te zwengelen.
In Oekraïnedossier haalt emotie soms de bovenhand op de nuchtere afweging van risico’s en rechtszekerheid
“België als Hongarije?”
De paradox wil dat de strikte houding van België in de wandelgangen van het Europees Parlement na de Europese Top door sommigen werd weggezet als een inbreuk op de Europese solidariteit. De gezaghebbende Franse krant Le Monde ging zelfs zo ver te suggereren dat België dezelfde richting uitgaat als Hongarije, de Europese stoorzender die steeds meer als paria wordt behandeld.
Het is een stevige beschuldiging, en ze toont hoe emotie in het Oekraïnedossier soms de bovenhand haalt op de nuchtere afweging van risico’s en rechtszekerheid.
Paul Van Rompuy is professor emeritus economie (KU Leuven)
