Openbaarheid van alle parlementaire documenten is de enige garantie

“Als regeling die politici voor de eigen kring bedachten en in stand hielden, met – fair is fair – enkel verzet van de PVDA, is dit ronduit wansmakelijk. Het probleem is evenwel niet Siegfried Bracke. Het probleem is het systeem dat die pensioenbonus mogelijk maakte. De sterkte van het vonnis in de zaak-Bracke is niet dat het de politicus vrijpleit, wel dat het dat systeem genadeloos blootlegt.” 

Deze laatste opmerking is van kapitaal belang. Er was een vonnis nodig om het systeem bloot te leggen. Dat roept twee vragen op. Hebben de andere vormen van toezicht dan gefaald? Is dit de reden waarom de rechters door het huidig politiek beleid worden weggezet als activistisch en er zelfs maatregelen worden voorgesteld om de rechterlijke onafhankelijkheid aan banden te leggen?

Openbaarheid van bestuur

De openbaarheid van bestuur is een grondrecht in de Belgische Grondwet, vastgelegd in Artikel 32, dat iedereen het recht geeft op inzage van bestuursdocumenten. De Grondwet verankert ook het principe dat zittingen bij de rechtbank openbaar zijn, tenzij de wet anders bepaalt. 

In de Nederlandse Grondwet garandeert Artikel 66 de openbaarheid van parlementaire debatten. In de Belgische Grondwet staat dit echter niet expliciet vermeld. Er staat wel dat de vergaderingen van parlementaire onderzoekscommissies openbaar moeten zijn. 

De openbaarheid van parlementaire debatten steunt op het recht op vrije meningsuiting (Artikel 7 en 19) en de principes van parlementaire controle. Dat het in voorliggend dossier geduurd heeft tot er een openbaar gerechtelijk debat en een openbare rechterlijke uitspraak kwam om duidelijkheid te brengen toont waar het probleem zit.

De andere vormen van openbaar toezicht hebben niet gewerkt. Daar zijn meerdere redenen voor.

Wansmakelijk

Nogmaals dat citaat in De Morgen: “Als de regeling die politici voor de eigen kring bedachten en in stand hielden, met – fair  is fair – enkel verzet van de PVDA, is dit ronduit wansmakelijk”. 

Vraag is dan hoe het komt dat zoiets tot stand kan komen en vooral hoe dat bij herhaling in stand kan worden gehouden. Het is deze vraag die je over alle door alle parlementaire onderzoeken vastgestelde “disfuncties” moet stellen. 

De recente parlementaire onderzoeken, zowel dat over de misbruiken in de kerk als dat over de ontstaansgeschiednis van de afkoopwet, de Kazachgate, geven sprekende antwoorden. In beide onderzoeken werden zeer ernstige “disfuncties” vastgesteld. In de besluitvorming werden die evenwel miskend of sterk afgezwakt. 

Dat justitieminister Stefaan De Clerck (CD&V) de Grondwet op vergaande wijze miskende door een eigen strafprocedure te maken om de kerkelijke hiërarchie te beschermen werd een gevaarlijk precedent genoemd. Tegelijk werd, zonder enige onderbouw, besloten dat hij “ter goeder trouw” handelde. 

In de Kazachgate gingen hoge politici en magistraten hun boekje ver te buiten. Ook daarover bleef enige sanctionering uit. Het belangrijkste dossier, dat over de achtentwintig moorden door de Bende van Nijvel, bleef ondanks twee parlementaire onderzoeken, volkomen geheim. 

Ondanks dat er geen aanvaardbare redenen meer zijn om de voorzetting van het geheim van het “ voorlopig vooronderzoek” te verantwoorden weet, buiten wie er in werkzaam was, niemand wat er in staat. Omdat dit dossier zoveel is als de geschiedschrijving van wat er in dit land de afgelopen kwarteeuw is misgelopen kan dat tellen.

Comités van Toezicht

Ingevolge de door de twee parlementaire bendeonderzoeken vastgestelde “disfuncties” werd een nieuwe vorm van permanent parlementair toezicht opgericht. De Vaste Comités P en I kregen meer dan voldoende bevoegdheden én middelen om het waar te maken. 

Wat aan de grondslag lag van hun oprichting, de Bendefeiten, bleef echter volkomen uit hun onderzoek. Anderzijds werden er maatregelen genomen om de openbaarheid bij rapportering te beperken. 

De door de comités gemaakte verslagen bevatten enkel algemeenheden die dienstig kunnen zijn voor de parlementairen. Het onderzoeksdossier blijft evenwel volkomen geheim, ook voor de leden van de parlementaire begeleidingscommissie. 

Dat leidde in de zaak-Dutroux tot een ergerlijke wantoestand. Het Comité P maakte een vervalst verslag dat in tegenstelling tot de inhoud van het onderzoeksdossier de Rijkswacht vrij pleitte. 

Het daarop volgend parlementair onderzoek stelde deze valsheid vast maar gaf er geen enkel gevolg aan. De piste dat de kinderen Julie en Mélissa onder de ogen van de Rijkswacht stierven van honger en dorst werd wel aangegeven maar niet verder onderzocht.

 In de Kamer werd een informele regel gemaakt “For your Eyes Only”. Die houdt in dat leden van de parlementaire “begeleidingscommissie” geen gebruik mogen maken van de informatie die zij uit het overleg met de comités verkrijgen. De toegenomen “verheimelijking” werd zelfs “geïnstitutionaliseerd”. 

Inlichtingendiensten kunnen nu ook, bij toepassing van de Bijzondere Inlichtingen Methoden, grondwettelijk beschermde rechten schenden. Dat gebeurt bovendien zonder enige rechterlijke machtiging of toezicht. De machtiging wordt verleend door een “bestuurlijke” commissie die geheel buiten de gerechtelijke organisatie staat. 

Het toezicht ligt bij het Vast Comite I. Dat comité is evenwel gehouden tot de geheimhouding en zelfs tot de veiligheidsgraad die door de inlichtingendiensten zelf wordt bepaald en die enkel mits hun toestemming kan worden opgeheven.

Bestuurlijk

De Vlaamse regelgeving huldigt in meerdere decreten het principe van openbaarheid van bestuur. Er werd zelfs een eigen agentschap opgericht om onderzoeken te doen over het gemeentelijk beleid en daarover te rapporteren. 

Audit Vlaaanderen doet dat ook erg behoorlijk. In meerdere rapporten werden ernstige “ disfuncties”, zowel bestuurlijke als strafrechtelijke inbreuken, vastgesteld. Naargelang het politiek uitkomt wordt daar al of niet gevolg aan gegeven. 

Wanneer het politiek niet past wordt evenwel alles, maar dan ook alles, in het werk gesteld om de vastgestelde “disfuncties” geheim te houden. Vlaams Minister van Binnenlands bestuur Bart Somers (Open VLD) weigerde in te gaan op interpellaties over de dergelijke dossiers. 

Hij vond het parlement daartoe niet de geschikte plaats. Hij nam zelfs eigenhandig een bewijsstuk uit een dossier en stelde dat het om de bescherming van de privacy ging, daar waar het om handelingen van een openbaar ambtenaar, van een burgemeester, gesteld in uitoefening van zijn openbaar ambt ging. 

Somers bedacht ook een illegale maatregel om er niets te moeten in doen. Hij maakte er een “versterk toezicht” van, keek er naar maar deed er niets mee. De huidige Vlaamse minister van Binnenlands Bestuur Hilde Crevits (CD&V) beloofde er wel rekening mee te houden. 

Bij de herbenoeming van de burgemeester van Boechout vergat zij evenwel zowel de erg nefaste audits van haar eigen agentschap als de verschillende lopende strafonderzoeken waarvan zij volkomen in kennis werd gesteld. 

Zelfs Anwerps procureur-generaal Vermeiren vergat de lopende strafonderzoeken en de reeds bij de strafrechter behandelde rechtstreekse dagvaarding wegens strafbare poging corruptie te vermelden en gaf een positief advies.

Sterk vonnis

Waar de andere en zelfs de nieuwe vormen van toezicht falen blijft er nog één overeind: het openbaar debat voor de rechter en de verplichting om er een openbaar en gemotiveerd vonnis in te maken. De justitieminister geworden zakenadvocaat Koen Geens (CD&V) haalde ook deze overblijvende vorm van daadwerkelijk toezicht onderuit. 

Zijn afkoopwet voorzag in een vertrouwelijke onderhandeling en een even heimelijke deal tussen het parket en de verdediging over een enkel te betalen geldsom waardoor de strafrechter, zelfs wanneer die reeds was gevat, volkomen werd uitgeschakeld. 

Om deze wet er door te krijgen ontstond op het Antwerps parket een oorlog tussen magistraten. De fiscale substituut Peter Van Calster wilde het rechterlijk toezicht eerbiedigen en de deal voorleggen aan een rechterlijke beoordeling in een openbar debat. Procureur-generaal Liégeois wou het enkel vertrouwelijk houden.

 Zoals uit het onderzoek op de wet bleek ging hij daarbij ernstig zijn boekje te buiten. In tegenstelling tot zijn publieke verklaringen werd aangetoond dat hij stiekem met de advocaten van de diamantairs onderhandelde om de politieke besluitvorming te beïnvloeden, hij zijn substituut pestte, vervolgde en hem gedurende meerdere jaren belette zijn ambt uit te oefenen.

Het probleem

Het probleem is niet enkel het systeem dat die pensioenbonus mogelijk maakte. Nog belangrijker is dat er maatregelen genomen werden om de openbaarheid, zowel op bestuurlijk als op gerechtelijk vlak te belemmeren en tegen te gaan. 

Hoe ver er op strafrechtelijk vlak in gehandeld wordt blijft een waar probleem, ondanks de afkeuring door het Grondwettelijk Hof van de vertrouwelijkheid van de deal door het opleggen van een “ daadwerkelijk” rechterlijk toezicht op de afkoop. 

Het rechterlijk toezicht op de toepassing van de afkoopwet gebeurt niet openbaar maar door de onderzoeksgerechten, de raadkamer en de kamer van inbeschuldigingstelling, en die handelen met “ gesloten deuren”. 

In de Antwerpse immo-dossiers doet het parket er ook alles aan om een openbare behandeling te beletten. Ondanks het feit dat onderzoekswebsite Apache een tweede artikelenreeks maakte over de wantoestanden in de Antwerpse immosector blijft de procureur alles “seponeren”, op vertrouwelijke wijze zonder gevolg rangschikken. 

In de strafdossiers over de duistere samenwerking van de burgemeester van Boechout met twee bouwpromotoren en twee gerenomeerde advocaten-bouwspecialisten belet de procureur zelfs met onjuiste beweringen een openbaar debat over de door het agentschap Audit Vlaanderen vastgestelde en bewezen strafrechtelijke inbreuken.

Het is dus overduidelijk waar het echte probleem zit: de verheimelijking van zowel de bestuurlijke als van de strafrechtelijke handelingen in politiek gevoelige dossiers. Dat is dan ook de ware reden waarom het politiek beleid zich afzet tegen een openbare gerechtelijke behandeling en een openbaar gemaakte rechterlijke beoordeling. 

Federaal minister van Asiel en Migratie Anneleen Van Bossuyt (N-VA) gaat daarbij nu helemaal over de rode lijn. Ondanks dat ons land op 4 september 2014 door het Europese Hof voor de Rechten van de Mens werd veroordeeld omdat de uitlevering van Trabelsi in strijd was met Artikel 3 van het Europese Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden gaat zij door om het andermaal te kunnen doen. 

“We willen uiteraard voorkomen dat de man in afwachting van zijn terugkeer naar Tunesië opnieuw een bedreiging vormt voor de bevolking”. Dat de minister een bedreiging vormt voor de rechtsstaat en zij er een politiestaat van maakt is voor de bevolking heel wat erger. 

Dat zij de bevolking opzet tegen de bestaande rechtsorde is opruiing, openlijk gedrag dat neigt naar rebellie tegen de gevestigde orde. Opruiing omvat vaak ondermijning van de grondwet en het aanzetten tot ontevredenheid jegens, of opstand tegen, de gevestigde orde. 

Wanneer gebruik gemaakt wordt van de samenwerking met ambtenaren is het ook strafbare samenspanning. Zoals het vonnis in de zaak-Bracke het duidelijk maakt is er dus werk in de parlementaire winkel. Want die zaak is op democratisch gebied zo goed als failliet, zelfs frauduleus.

Project 2026

Misschien kunnen onze parlementaire bekijken waar het scucces van D66-partijvoorzitter Rob Jetten ligt. Joost Sneller (D66): “We moeten onze democratie actief beschermen en versterken om te voorkomen dat die net zo snel kan afbrokkelen als in andere landen. Daarom maken we de rechterlijke macht onafhankelijker, geven we burgers meer rechten tegenover de overheid en zorgen we dat iedereen veilig zijn stem kan laten horen. Alleen zo voorkomen we dat vrijheid en de rechtsstaat ons in Nederland uit handen kunnen glippen.” 

De rechterlijke macht onafhankelijker: “Ten eerste versterkt D66 de tegenmacht door het Openbaar Ministerie en de Raad voor de rechtspraak onafhankelijker te maken van de politiek en de bevoegdheid om gratie te verlenen bij de rechterlijke macht neer te leggen. Partijen moeten intern democratisch zijn en als ze de democratie ondermijnen moeten ze in het uiterste geval verboden kunnen worden.” 

Burgers meer rechten tegenover de overheid: “Rechters mogen wetten toetsen aan de Grondwet en burgers krijgen meer toegang tot het recht met een structurele investering in de sociale advocatuur. Ook wordt het publiceren van rechterlijke uitspraken wettelijk verplicht, zodat transparantie en rechtsbescherming toenemen.” 

Iedereen veilig zijn stem kan laten horen: “D66 wil fors investeren in onafhankelijke journalistiek en regionale media. Democratie-onderwijs wordt uitgebreid en mensen die zich inzetten voor de rechtsstaat, van journalisten tot rechters en politici, krijgen betere bescherming tegen bedreigingen.”