Waarom de hitlijsten het brandpunt van de politieke strijd vormen

Verbazen doet het eigenlijk niet meer, dat de politieke strijd die de meeste aandacht genereert in Nederland er een is die gevoerd wordt in de hitlijsten. In de spektakeldemocratie, waarin het samenspel van politiek en media ons meesleurt, gaat politiek al lang niet meer over beleid, laat staan over verschillende visies op de samenleving en het goede leven. Het gaat om populariteit en aandacht genereren. 

Populisme als mediacultuur

Populisme, zo stelt Universitair hoofddocent Digital Cultural Studies aan de Universiteit van Tilburg Ico Maly, is niet alleen een manier van aan politiek doen. Het is ook een mediacultuur waarin wat aandacht genereert verondersteld wordt populair te zijn en om die reden ook nog meer aandacht krijgt. Het is een mediacultuur die extreemrechts meesterlijk weet te bespelen. 

Een typevoorbeeld is de ragebait op X. Zeg iets gemeens over buitenlanders op X: je weet dat er veel mensen verontwaardigd gaan reageren. Die interactie zorgt dat je boodschap breder verspreid zal raken en dus ook meer likes zal krijgen. 

Werkt dat niet, dan kan je nog steeds wat likes genereren met zelf aangemaakte bot-accounts, of in groepen afspreken om allemaal dezelfde post te gaan liken. Uit die likes leiden traditionele media dan af dat het idee achter de tweet populair moet zijn en één of andere extreemrechtse opiniemaker dus nog maar eens uitgenodigd moet worden voor een of ander praatprogramma. 

Het populariteitsprincipe waar populisme op drijft, is per definitie sterk anti-intellectualistisch. Niet alleen omdat het goed in scène zetten van de eigen populariteit kwaliteitsvereisten zoals feitelijkheid of de kracht van het argument vervangt. Ook omdat de algoritmes van de sociale media waar je die populariteit in scène moet zetten emotionele, polariserende en simplistische boodschappen versterken.

AI-kunst als esthetiek van het 21e-eeuwse fascisme

De opkomst van generatieve AI versterkt deze trend alleen maar verder. AI levert geen bijzonder kwalitatieve teksten, beelden of klanken op, maar kan prima iets afleveren dat sensationeel genoeg is om bereik te genereren op sociale media. Het AI-gegenereerde nummer ‘Nee, nee, nee, tegen een azc’ past perfect in deze logica. 

Opnieuw is het in de eerste plaats extreemrechts die hier garen bij spint en dat lijkt geen toeval te zijn. In tegenstelling tot wat de marketing van de verkopers van chatbots doet uitschijnen, denken generatieve AI-systemen niet echt. Ze reproduceren. Ze reproduceren dus ook de waarden en esthetiek van hun trainingsdata, vaak afkomstig van de luidste stemmen online, alle vooroordelen en genderstereotypen inbegrepen.

Bo Van Overstijns merkte het eerder al op. AI-kunst is de esthetiek van het fascisme van de 21ste eeuw. “Het gaat hier niet om democratisering of toegankelijk maken van creativiteit”, zo schrijft ze, “maar om het onderwaarderen van menselijk werk en het vervangen van kwetsbaarheid door mechanische controle. Deze culturele verschuiving sluit aan bij autoritaire waarden: afwijkende meningen onderdrukken, efficiëntie verhogen en het steriliseren van alles wat menselijk en niet-perfect is.” 

Kunst van het verbeelden versus de dictatuur van de kitsch

Het is dan ook meer dan louter toeval dat het nummer dat het nu opneemt tegen de extreemrechtse AI-kunst in de Nederlandse hitlijsten net gaat over het uitdagen en herdenken van de heersende normen. Terwijl het AI-gegeneerde nummer Nee, nee, nee, tegen een azc racistische vooroordelen over asielzoekers reproduceert, droomt Sophie Straat in haar nummer Vrijheid, Gelijkheid, Zusterschap luidop over een wereld waarin we van zulke vooroordelen bevrijd zijn. 

Het zou dus een vergissing zijn om de huidige strijd om de hitlijsten louter te zien als afleiding van de echte problemen. Het is ook een metapolitieke strijd, waarin de kunst van het verbeelden het opneemt tegen de dictatuur van de kitsch. Jammer genoeg heeft extreemrechts het belang daarvan vaak beter begrepen dan de democratische krachten.