Jongens in de knel: tijd voor een nieuw verhaal over mannelijkheid
Op de Nederlandse First Dates ging een jongen viraal nadat hij tijdens zijn date stellig beweerde dat zij nooit meer zou verdienen dan hij. Hij was immers ambitieuzer, zei hij, en zij wilde toch “gewoon vrouw zijn” - haar "nageltjes lakken en haar make-up doen".
'Wat is er met die jongen aan de hand?', vragen mensen zich verontwaardigd af op sociale media. Op het praatprogramma waar hij was uitgenodigd probeerde men hem nog van gedachten te veranderen. Dat het best zou kunnen dat zijn vrouw meer zou gaan verdienen, als zij chirurg zou zijn bijvoorbeeld. Maar de starre blik was niet uit zijn ogen te praten. "Nee dat kan niet" herhaalde hij als een soort mantra "dat kan gewoon niet".
Steekincidenten onder jonge jongens volgen elkaar intussen op in België. Een jongen van zestien steekt een jongen van achttien dood - “om een vape”. Maar natuurlijk gaat het om meer dan dat, zegt jeugdcriminoloog Johan Deklerck. Het gaat over jongens in de puberteit, bij wie mannelijke energie vrijkomt die niet op een goede manier wordt gekanaliseerd. 'Mijn zoon heeft net zo goed hulp nodig', zegt de vader van het kind dat het andere kind doodstak, en terecht.
“We moeten verder kijken dan dat mes”, zegt Deklerck. Verder dan de dader, verder dan de jongen met zijn seksistische praat. Zodat we zien: jongens lijden ook onder toxische mannelijkheid.
Jongens haken af
Jongens hebben het zwaar, en dat begint al in het onderwijs. Waar veel delen van de samenleving nog steeds in het voordeel van mannen werken, lijkt het onderwijs de grote uitzondering. Op school doen jongens het consequent slechter: hun cijfers liggen lager, ze vallen vaker uit, terwijl meisjes in veel hogere aantallen door naar het hoger onderwijs stromen.
Dat is geen individueel falen, zo zegt Britse denker Richard Reeves, dat is een structureel probleem. Jongens ontwikkelen bepaalde hersenfuncties gemiddeld twee jaar later dan meisjes, maar de school verwacht van hen dezelfde prestaties, op hetzelfde moment. Het resultaat is demotivatie, schooluitval en onzekerheid.
Deze onzekerheid zet zich voort in hun toekomstbeeld. De maatschappij is zo veranderd dat de traditionele rol van mannen als kostwinner onder druk is komen te staan zonder dat er een duidelijk alternatief is.
Automatisering, globalisering en de opmars van de dienstensector hebben vooral mannelijke arbeidersjobs verdrongen. Tegelijk worden sectoren waar er wel jobs zijn - zorg en onderwijs - geassocieerd met vrouwen. Wanneer jongens opgroeien voelen zij zich daardoor niet alleen achtergesteld, maar soms zelfs overbodig.
Extreemrechts biedt jongens en mannen die zich buitengesloten voelen een identiteit en een vijand
Tegelijkertijd stapelen de crisissen zich op: de woningnood, klimaatverandering, oorlogen dichterbij huis, economische onzekerheid.
En dat in een samenleving waar voorheen zekerheden, vanzelfsprekendheden en structuren lijken te 'smelten'. Waar religie nauwelijks nog richting geeft, waar de traditionele rollen van man en vrouw (en genderrollen) vervagen, waar je je eigen toekomst moet kiezen en 'alles mogelijk is'.
In deze wereld met veel onzekerheden en weinig houvast, ontstaat er een leegte waarin wrok kan ontstaan en waar extreemrechts slim op inspeelt. Zij bieden jongens en mannen die zich buitengesloten, onzeker, niet goed of mannelijk genoeg voelen, houvast: een identiteit en een vijand.
Zo zien we hoe complexe maatschappelijke problemen worden herleid tot eenvoudige boosdoeners zoals migranten, feministen, queer-personen, of abstracte vijandbeelden zoals ‘woke’ en ‘genderideologie’. Zulke spookbeelden zijn ideaal om diffuse gevoelens van frustratie en onzekerheid richting te geven.
Twee gezichten van wrok
Volgens Reeves kent die wrok grofweg twee vormen. Enerzijds is er de herverdelingswrok: het idee dat gemarginaliseerde groepen een steeds groter stuk van de economische koek krijgen, terwijl de witte man steeds minder overhoudt. Een gevoel dat wordt aangewakkerd door verhalen over positieve discriminatie, migratie en quota.
Daarnaast is er de erkenningswrok: het verlies van de vanzelfsprekende, bevoorrechte positie die mannen vroeger innamen. Waar witte mannen ooit zonder meer als norm werden gezien, ervaren sommigen vandaag dat ze zich moeten verantwoorden of inleveren. Dat wordt vaak vertaald als een aanval op hun identiteit.
Het patriarchaat, dat mannen onderdrukt, geeft hen ook privileges die ze niet zomaar willen opgeven
Die vormen van wrok - verharde, ingehouden boosheid - zijn diep emotioneel en gaan gepaard met gevoelens van verlies en bedreiging. Ze zijn bovendien niet los te zien van het patriarchale ideaal van mannelijkheid: hard moeten zijn, onafhankelijk moeten zijn, emoties wegstoppen. Een ideaal dat generaties lang jongens heeft gevormd.
Een ideaal dat hen ook veel kost. Het onderdrukken van emoties leidt tot eenzaamheid, depressie en soms tot destructieve woede die zich naar buiten keert. Het is dan ook geen toeval dat jongens vaker met psychische problemen kampen en een groter risico lopen op zelfdoding.
Ook jongens lijden in het patriarchaat
Ook mannen lijden dus onder het patriarchaat, het systeem dat is gemaakt voor en door mannen - een systeem dat hen ook macht geeft. Macht over vrouwen, over queer-personen, over wie lager staat in de hiërarchie.
Die macht is verslavend. Velen houden eraan vast, zelfs als het henzelf schaadt. Waardoor ze in een merkwaardige paradox belanden. Het systeem dat mannen onderdrukt, geeft hen ook privileges die ze niet zomaar willen opgeven.
Mannen trekken zich terug in Guyland
Wat gebeurt er dus in een wereld waar die mannelijke macht onder druk komt te staan? Mannen trekken zich terug in Guyland: een symbolische ruimte van sport, games, seksistische humor en online subculturen, zo schrijft Socioloog Michael Kimmel. Het is een plek waar ze man proberen te zijn volgens een ouderwets script: stoer, onaantastbaar, nooit kwetsbaar. Binnen die wereld vinden ze erkenning, maar tegelijk worden hun angsten en frustraties versterkt.
Achter die stoere façade gaat vaak angst schuil: de vrees om niet ‘man genoeg’ te zijn, afgewezen te worden door vrienden of zelf het slachtoffer te worden van pesterijen. Volgens Kimmel houdt groepsdruk hen gevangen in stoere verwachtingen die ze zelf niet altijd delen - verwachtingen die hun onzekerheid en machteloosheid alleen maar groter maken.
Digitale media spelen daarbij een sleutelrol. Platforms zoals X (voorheen Twitter) en TikTok zijn ontworpen om emoties als woede en verontwaardiging te belonen. Algoritmes versterken telkens dezelfde boodschappen en creëren zo echokamers waarin de boze witte man constant bevestiging krijgt.
Andrew Tate en extreemrechts
Het is geen toeval dat figuren als Andrew Tate daar floreren: ze bieden jongens een simpel verhaal waarin mannelijkheid gelijkstaat aan macht en dominantie, en waarin vrouwen of queer-personen de vijand zijn.
Het is ook de tactiek van extreemrechts, die iets begrijpt dat progressieve bewegingen vaak vergeten: dat politiek emotioneel is. Het gaat niet alleen om feiten, argumenten of cijfers, maar veel meer om gevoelens van verlies, angst en woede. Door die emoties te koppelen aan concrete vijandbeelden - een regenboogvlag, een feministisch boek, een universiteitsbeleid - worden bestaande (patriarchale) hiërarchieën bevestigd.
Voor jonge mannen die worstelen met identiteit en toekomst, werkt dit als emotionele lijm. Ook al is het gebaseerd op illusies, het geeft hen richting en erkenning.
Wat te doen?
Wat moet er nu van die jongens en mannen komen? Hoe kunnen we hen en de samenleving helpen?
Eerst en vooral moeten we de gevoelens van jongens erkennen. Niet de foutieve overtuigingen waarmee ze afkomen, maar wél de emoties verdienen erkenning. Jongens moeten ervaren dat hun frustratie en gevoel van verlies au sérieux worden genomen, zonder dat we het idee bevestigen dat anderen hun plaats zouden “afpakken”.
Daarbij is het belangrijk een aantrekkelijk tegenverhaal te bieden. Jongens hebben rolmodellen nodig die mannelijkheid op een nieuwe manier invullen. Neem Romelu Lukaku. Hij staat bekend als een van de meest krachtige voetbalspitsen ter wereld, fysiek dominant en succesvol op het veld, maar tegelijk schuwt hij niet om zijn kwetsbaarheid en maatschappelijke betrokkenheid te tonen.
Hij spreekt openlijk over racisme in het voetbal, zijn persoonlijke ervaringen met armoede en de druk die topsporters voelen. Daarmee doorbreekt hij het klassieke stereotype van de mannelijke sporter die alleen maar stoer en onkwetsbaar zou zijn.
Net als de Marcus Rashford van FC Barcelona koppelt hij zijn sportieve kracht aan een sociaal engagement, door zijn stem te gebruiken om onrecht aan te kaarten en jongeren perspectief te bieden. Dat maakt hem een rolmodel.
Denk ook aan artiesten en influencers die tonen dat zorg, empathie en solidariteit ook mannelijk kunnen zijn. Projecten zoals Emancipator[1] in Nederland of The Representation Project in de VS[2] werken actief aan nieuwe beelden van mannelijkheid die loskomen van dominantie en geweld.
Alternatieve beelden verspreiden, en jongens een perspectief bieden
Daarnaast kan onderwijs een sleutelrol spelen. Scholen kunnen jongens meer houvast bieden door ruimte te maken voor gesprekken over emoties en identiteit. In Scandinavië bestaan al programma’s voor genderbewust onderwijs, waarin jongens leren dat kwetsbaarheid en zorg net zo waardevol zijn als competitie en stoer doen.
Ook dichter bij huis ontstaan initiatieven rond jongenswerk, waarin jongerenwerkers met jongens praten over mannelijkheid, respect en relaties. Zo bijvoorbeeld de campagne Be a GENTLEman van de Brusselse ngo UCOS die door middel van workshops met jongeren aan de slag gaat rond mannelijkheid.
Sommige pedagogen en onderzoekers stellen voor om jongens in het secundair onderwijs een jaar of een half jaar later te laten instromen dan meisjes omwille van de mentale en emotionele achterstand.
Maar tegenstanders waarschuwen dat dit stigmatiserend kan werken, dat er veel individuele verschillen bestaan en dat het probleem eerder moet worden aangepakt via aangepast onderwijs en pedagogische begeleiding. Het is in elk geval nuttig die discussie grondig en op een evenwichtige manier te voeren.
Een nieuw verhaal over mannelijkheid
Een nieuw verhaal is nodig. We moeten ophouden jongens enkel te zien als een probleem dat opgelost moet worden. Hun achterstand op school, hun psychische kwetsbaarheid en hun zoektocht naar identiteit zijn geen individuele tekortkomingen, maar signalen dat ons onderwijs, onze arbeidsmarkt en ons cultuurbeeld van mannelijkheid niet meer aansluiten bij hun realiteit.
Wie jongens reduceert tot lastige leerlingen of potentieel gevaarlijke mannen, bevestigt precies dat gevoel van overbodigheid waarop extreemrechts inspeelt.
Wat nodig is, is een nieuw verhaal over mannelijkheid dat ruimte laat voor kracht én kwetsbaarheid, voor solidariteit én zelfontplooiing. Jongens hebben rolmodellen en omgevingen nodig die tonen dat empathie en zorg net zo mannelijk zijn als succes en doorzettingsvermogen.
Door onderwijs, jongerenwerk en media te benutten om alternatieve beelden te verspreiden, kunnen we jongens perspectief bieden en tegelijk bijdragen aan een samenleving die gelijkwaardiger, menselijker en minder patriarchaal is.
Notes:
[1] Emancipator is een Nederlandse organisatie die jongens en mannen actief betrekt bij de strijd voor gendergelijkheid. Vanuit de overtuiging dat traditionele ideeën over mannelijkheid niet alleen vrouwen beperken, maar ook mannen zelf schade toebrengen, werkt Emancipator aan thema’s als werk en zorg, geweld en veiligheid, en seksualiteit en diversiteit.
Ze organiseren workshops, campagnes en trainingen, en spelen een rol in nationale programma’s tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag. Daarbij leggen ze de nadruk op bewustwording: mannen en jongens leren zien hoe ongelijkheid werkt, welke rol zij daarin spelen en hoe ze die kunnen veranderen. Zo maakt Emancipator duidelijk dat gendergelijkheid niet alleen een vrouwenzaak is, maar iedereen vrijer en veiliger maakt.
[2] Het The Representation Project is een non-profit organisatie die met films, media-campagnes en onderwijs instrumenten werkt om beperkende geslachtsstereotypen aan te pakken en culturele normverandering te stimuleren.
Belangrijke initiatieven zijn onder andere de documentaire The Mask You Live In, die onderzoekt hoe jongens en jonge mannen worstelen met de druk van een nauwe definitie van mannelijkheid, en de campagne #BoysWillBeBoys, die ruimte wil scheppen voor gezonde mannelijkheid door stereotypen uit te dagen.
