Extreemrechtse AfD peilt als grootste partij in Duitsland: drie lessen voor democraten

Als het vandaag verkiezingen zou zijn, dan zou 26 procent van de Duitsers voor Alternative für Deutschland stemmen, zo blijkt uit een peiling in opdracht van de Duitse tv-zender RTL. Voor wie de politiek in Duitsland volgt, komt deze peiling niet als een grote verrassing. Toch blijft het opmerkelijk dat een partij met neonazistische achtergrond opnieuw de grootste zou kunnen worden in Duitsland.

1. Loop ze niet achterna

In februari, bij de verkiezingen, kon het extreemrechtse AfD nog net worden afgehouden door het centrumrechtse CDU/CSU van Friedrich Merz. Een beetje zoals Bart De Wever bij ons, hield Merz enerzijds de deur dicht voor samenwerking met extreemrechts, maar werkte hij wel volop mee aan de verrechtsing van het politieke landschap. Hij won met een uiterst rechts programma, dat wil zeggen: weg met klimaatinvesteringen en sociaal beleid, de oorlogskoorts opvoeren en een strenger migratiebeleid.

Ook omdat hij campagne kon voeren vanuit de oppositie, slaagde Merz erin om een deel van het steeds groter wordende ongenoegen in de Duitse samenleving te capteren. Maar nu hij Bondskanselier is, keert datzelfde ongenoegen zich tegen hem. Door volledig mee te gaan in een door extreemrechts opgelegd kader, heeft Merz mee het publieke debat verziekt en zo de rode loper uitgerold voor het AfD.

De eerste les die we moeten trekken uit de zorgwekkende situatie in Duitsland is deze: zogenaamde centrumrechtse partijen zoals CDU/CSU in Duitsland of de N-VA in Vlaanderen houden extreemrechts niet tegen. Hun rol is het binnenbrengen van extreemrechtse ideeën in het centrum van het debat. Ze zijn geen dam tegen, maar een brug naar extreemrechts.

2. Verdedig niet de status quo

In het debat onder democraten over hoe we de opkomst van extreemrechts kunnen stoppen, staan vaak twee manieren van denken tegenover elkaar. De ene analyse stelt dat het probleem begint bij de normalisering van extreemrechtse ideeën. Wil je extreemrechts bestrijden, dan moet je hun ideeën keihard bestrijden. De andere analyse stelt dat we moeten luisteren naar het groeiende ongenoegen bij de kiezers van extreemrechts.

Terwijl de brugfunctie van een politicus als Merz duidelijk past in het verhaal van het eerste kamp, zijn er ook voor het tweede kamp wel wat argumenten te vinden in Duitsland. De CDU/CSU mag dan wel een brug naar het AfD vormen, de rest van het politieke centrum loopt volledig leeg. De liberalen verdwenen bij de afgelopen verkiezingen uit het parlement. De sociaaldemocratische SPD peilt met 13 procent historisch laag.

Dat hoeft niet te verbazen. Beide partijen maakten samen met de Groenen deel uit van de vorige regering, wier besparingsbeleid voor de bevolking sociale achteruitgang heeft betekend. Ze worden gezien als verdedigers van een meer-van-hetzelfde-politiek, waarvan zo goed als niemand nog oprecht gelooft dat ze oplossingen te bieden heeft voor de ecologische crisis, de toenemende oorlogsdreiging of andere grote uitdagingen van deze tijd.

3. Democratie zal sociaal zijn of niet zijn

Een democratisch antwoord op de extreemrechtse dreiging moet komaf maken met de valse tweedeling tussen luisteren naar het toenemende ongenoegen onder de bevolking en ingaan tegen de antidemocratische ideologie van extreemrechts. Willen we extreemrechts stoppen, dan moeten we beide tegelijkertijd doen. Naast het extreemrechtse AfD is in Duitsland slechts één andere partij die duidelijk vooruitgaat: Die Linke. Zij koppelen een uitgesproken democratische aan een uitgesproken sociale agenda.

In de aanloop naar de verkiezingen kwamen overal in Duitsland honderdduizenden mensen op straat tegen extreemrechts. Ze noemden zichzelf ‘de Brandmuur’, het cordon sanitaire van Duitsland tegen de AfD. Toen de ‘Brandmuur’ in het gedrang leek te komen in het parlement, omdat CDU/CSU een wet wilde stemmen samen met AfD, hield Heidi Reichinnek, fractieleider van de linkse partij Die Linke, een vlammende speech.

Fragmenten van die speech gingen viraal op sociale media en Die Linke won aan populariteit. Het verdedigen van democratische waarden betekent voor Die Linke echter niet dat de partij iedereen die zich tegen de status quo keert, de les gaat spellen. De partij heeft een uitgesproken sociaal profiel en keert zich duidelijk tegen de neoliberale politiek die het land de afgelopen decennia heeft gedomineerd.

De uitdaging om tegenover extreemrechts enerzijds en de neoliberale status quo anderzijds een geloofwaardig sociaal, ecologisch en democratisch alternatief te bieden, is complex. Het zou onverstandig zijn om onkritisch te kijken naar de manier waarop Die Linke of eender welke andere politieke partij dat probeert te doen, maar één zaak kunnen we absoluut van hen leren: democratische politiek zal sociaal zijn of ze zal niet zijn.