Besparingen, excellentie en de middelmatige wetenschapper

Altijd had ik in de schaduw gestaan. Jan kon niet naar een vakbondslezing in Zichemzussenbolder, dus kon bibi opdraven. Jan moest afzeggen bij een congres in Parijs (waar 480 mensen JB verwachtten): bibi. Maar hard werken voor de grote Vlaamse meester was nooit erg: je werd er dubbel en dik voor beloond, zowel materieel als geestelijk.

Van burnout naar bore-out ging het echter van kwaad naar erger. Ik moest op den duur, na jaren afwezigheid en beperkt herstel, uiteraard weer zo snel mogelijk de arbeidsmarkt op. Ik ging zoeken naar geschikte betrekkingen, zoals het UWV (NL vereniging voor arbeidsongeschiktheid, vergelijkbaar met de Belgische VDAB) dat noemt.

Ik begon vlijtig te solliciteren, maar kreeg – naast de ongetwijfeld leeftijds- en transgenderdiscriminatie – ook te maken met bijzonder onvriendelijke ambtenaren en bedienden. Ik kreeg weinig respons. Meer dan dertig sollicitaties en twee gesprekken verder stond ik nog steeds met lege handen. Vroeger had ik nooit meer dan drie keer moeten solliciteren voor ik raak greep. Ik bleef in een verschraald academisch landschap verweesd achter. Tot zover de middelmatige wetenschapper: 45 jaar oud en herstellende van een burn-/bore-out en zware depressie.

Excellentie

Als we de site van de Universiteit van Amsterdam bekijken, vinden we daar in totaal 345 keer het woord ‘excellence’ terug. Van een ‘Academic Excellence Track’ voor studenten tot een ‘Cultural Excellence Scheme’ voor nieuwkomers. Ook in de formulieren van het NWO (dat de aanvragen voor wetenschappelijke fondsen beheert) staat datzelfde woord steeds prominenter vermeld.

Laten we dat begrip eens bekijken. Excellentie betekent uitblinken in iets – en dat kan maar een beperkt aantal mensen. Je blinkt immers uit ten opzichte van wie niet uitblinkt. Excellentie is dus een uitsluitend woord, misschien zelfs nauw verweven met dat andere grote woord: ‘privilege’. Hoogintelligent privilege, wit privilege … We zouden kunnen redeneren dat de uitblinkers ook de geprivilegieerden zijn.

De cijfers geven ons gelijk. Uit talloze onderzoeken en surveys blijkt dat de hogere regionen van de universiteit nog steeds wit en mannelijk zijn. Het resultaat: de uitblinkers blinken opnieuw uit, en zo is de vicieuze cirkel rond. U denkt: een klassiek verhaal van privilege. Maar zo simpel is het niet. Het is vooral een verhaal van rechten.

Wie mag spreken en wanneer? We zouden de politieke ruimte optimaal kunnen bezetten – betogingen organiseren en protesteren tegen de geprivilegieerde gang van zaken op universiteiten. Maar wat als die politieke ruimte steeds kleiner wordt?

De politieke ruimte

Hier moeten we het verhaal van Geert vertellen. Op 22 november 2023 vonden in Nederland Tweede Kamerverkiezingen plaats en werd Geert Wilders’ Partij voor de Vrijheid de grootste. Naast een relatief links programma op onderwijs, zorg en wonen (uiteraard enkel voor de eigen bevolking – excellentie in etniciteit of ras) ruilt Wilders die standpunten al snel in voor rechtse programmapunten.

Zijn neo-fascistische PVV gaat in de regeringsmand met de VVD (‘warm rechts’) en twee conservatieve nieuwkomers: de BBB (een agrarische partij) en de NSC (staatsrechtelijke partij, de regeltjes moeten kloppen). Er wordt plots fors op onderwijs bespaard. De cijfers zijn van een duizelingwekkende grootorde.

Binnenskamers vloekt Wilders, maar ter wille van de lieve vrede – en in ruil voor ‘het strengste asielbeleid ooit’ – gooit hij de onderwijsbudgetten te grabbel aan de pro-privatiseringspartij VVD en de anti-intellectualisten van de BBB. Zolang er geen begrotingsregels worden overtreden, schuift de NSC ook aan.

De besparingen zijn enorm. Overal te lande worden grootse betogingen georganiseerd pro-onderwijs. Vooral het hoger onderwijs moet eraan geloven, en in Nederland zien we in 2024 – naast de Palestina-acties – steeds meer onderwijsacties. Universiteiten raken onwerkbaar. Zou jij gemotiveerd gaan werken als docent, wetend dat je baan op de schop staat? En wat is je diploma nog waard als student, wanneer je opleiding mogelijk wordt afgeschaft?

Terug naar de middelmatige wetenschapper

Laten we deze drie begrippen – besparingen, excellentie en middelmatigheid – eens samenbrengen.

We keren terug naar de middelmatige wetenschapper. Ze is nog steeds werkloos en solliciteert, binnen een steeds verder krimpende hogeronderwijswereld, naar 40- en 50%-banen met jaarcontracten. Wie zeker geen middelmatige wetenschapper was, maar door zijn hoge mate van (sociale) intelligentie hoge toppen scoorde, was onze vriend Jan Blommaert.

In een artikel op zijn blog De Lotgevallen van de Witte schrijft Blommaert:

“De feitelijke discriminaties die mensen met een migratieachtergrond ondergaan zijn vormen van onrecht in de publieke sfeer, geen afwezigheid van privileges in de private sfeer, waarvan anderen onterecht genieten. Je bestrijdt die discriminaties dan ook best niet door het tegendeel ervan voor te stellen als een onterecht veroverd individueel voordeel; wel door de discriminaties te zien als onterechte structurele vormen van onrecht, die men publiek en in termen van harde rechten moet aanpakken.”

Arbeid is een recht. Beperkt de politiek dan niet in aanzienlijke mate ons grondrecht om te werken? In plaats van een witte door een zwarte directeur te vervangen, kunnen we niet beter méér plaatsen creëren voor mensen in het hoger onderwijs? Zo kan er meer doorstroom zijn – zowel voor ondervertegenwoordigde groepen (die door gebrek aan stem sowieso niet kunnen circuleren en resoneren) als voor zogenaamde middelmatige wetenschappers, mannen, vrouwen en non-binaire mensen die zich het schompes werken om de vooruitgang van de maatschappij een eerlijke kans te geven.

Een verhaal van (openbare, universele) rechten leent zich beter dan een verhaal van (privaat) privilege. Het verhaal van privilege wordt verteld binnen het systeem, binnen de ‘verkozen’ politieke ruimte. Het rechtenverhaal plaatst zich erbuiten, als een universeel appel op basis van mensenrechten.

Om dit verhaal te realiseren, zullen we ons buiten het systeem moeten plaatsen, de politieke ruimte vergroten. Dit kan door op andere partijen te stemmen binnen een democratisch systeem, maar ook in en buiten de klaslokalen en de universiteiten.

Nog eenmaal Jan Blommaert als afsluiting (in datzelfde artikel):

“Men hoeft geen vrouw te zijn om zich achter de slachtoffers van seksueel geweld te scharen.”

De straat maar op dus!