Wie is er bang van mannelijke vrouwen?

De film Love Lies Bleeding voert Kristen Stewart op als jonge doorsnee vrouw in een verlaten stadje in New Mexico. In de gymzaal waar Stewart’s personage Lou werkt als manager ontmoet ze bodybuildster Jackie. De twee vrouwen raken al snel verwikkeld in een web van criminaliteit en Jackie tranformeert doorheen de film tot een een gewelddadig hulk-figuur.

De filmposter confronteert ons met een erotische representatie van een bovenmatig gespierd vrouwenlichaam. Het geweer, symbool voor mannelijk geweld, bevindt zich in het verlengde van de al even mannelijke arm die glinstert op de voorgrond. Daar tussenin zien we vrouwelijkheid, verhuld in weinig meer dan een bikini, met een lonkend zijbeeld van een vrouwenborst.

Afbeelding

De poster hint naar de objectificatie van vrouwenlichamen in film- en visuele cultuur, maar speelt ook met het idee van hoe een begeerlijk vrouwenlichaam er dan wel moet uitzien. Doorheen de film wordt de lichamelijkheid van de bodybuildster Jackie in de verf gezet: haar opgepompte en geaderde biceps vormen een belangrijk onderdeel van het plot.

Love Lies Bleeding is één van de weinige voorbeelden in de huidige visuele cultuur die een gespierde vrouw opvoert als hoofdpersonage - en haar ook zonder schroom als sexy voorstelt.

Van tomboy tot prinses 

Series, boeken, tv-soaps: allemaal voeren ze weleens een man met vrouwelijke trekken op die zijn seksualiteit gaandeweg ontdekt en accepteert. Het is een geval van de klassieke coming-out story. Ook de gay best friend is een zeer geliefd fictioneel karakter geworden in de voorbije jaren. Maar voor vrouwen in mannenkleren, gespierde vrouwen, vrouwen met ingebonden borsten of kortweg masculiene vrouwen lijkt er merkwaardig weinig ruimte te zijn in de populaire cultuur.

Voorbeelden van het tomboy-narratief zijn er wel. Denk aan Mulan van de gelijknamige Disneyfilm, of de archetypische Jo in Alcott’s Little Women: jonge meisjes die rebelleren tegen traditioneel vrouwelijke waarden. Maar deze tomboy-karakters bevestigen dat er heel weinig ruimte is voor masculiniteit in vrouwen: het coming-of-ageproces van deze personages is pas vervolledigd als hun vrouwelijkheid én bijhorende heteroseksualiteit verwezenlijkt is.

Hun leerproces bestaat uit het achterwege laten van de mannelijke trekken uit hun jongere jaren, en het accepteren van zichzelf als vrouwelijke (doch stoere en zelfstandige) vrouw.

Bilspieren

Dit gebrek aan positieve vertegenwoordiging in de populaire cultuur lijkt een directe reflectie van hoe we in het dagelijks leven over mannelijke vrouwen denken: liefst helemaal niet. Bodybuilding, de sport waar mannelijkheid misschien wel een cruciale rol speelt, lijkt masculiene vrouwen vooral te vrezen. Als we kijken naar de verplichte poses die vrouwelijke bodybuilders aannemen, zien we toch vooral hoe hun femininiteit (lees: hun bilspieren) in de kijker wordt gezet. Bovendien zijn er de verplicht te dragen hakken, bikini, en hevige make-up die ook weer de vrouwelijkheid van de kandidaten moeten benadrukken.

Het lijkt absurd dat een sport die draait rond buitengewone hoeveelheden testosteron de vrouwelijke categorie zo essentialistisch invult. Zijn er dan geen bodybuildsters die zich identificeren met mannelijkheid en juist om die reden hun spieren laten glanzen voor een publiek?

Is de penis niet langer de ultieme symbolische en fysieke drager van mannelijkheid?

In de voorbije jaren zagen we een groeiende acceptatie van mannen die zich vrouwelijk presenteren. Zelfs politici durven zich al wel eens om te toveren tot drag queen, maar de term drag king klinkt voor de gemiddelde Vlaming onbekend. Hoe kan het dat dit nog steeds een taboe is?

De appropriatie van vrouwelijkheid lijkt gemakkelijker te verkroppen dan het omgekeerde scenario. Hoewel er geen twijfel is dat mannen die zich vrouwelijk gedragen en presenteren hevig gediscrimineerd worden, raakt hun bestaan niet per se aan de essentie van mannelijkheid. Een masculiene vrouw daarentegen trekt de oorsprong van het mannelijk geslacht zelf in twijfel: is de penis niet langer de ultieme symbolische en fysieke drager van mannelijkheid?

Female masculinity

Jack Halberstam, gendertheoreticus, argumenteert dat wat hij female masculinity noemt een inzage geeft in hoe masculiniteit wordt geconstrueerd door de maatschappij. Masculiene vrouwen zijn niet zomaar een slap afkooksel van ‘the real thing’. Ze stellen onze opvattingen over mannelijkheid in vraag, zowel hoe het eruit moet zien als welke lichamen dit ideaal kunnen uitdragen.

In een maatschappij waar masculiniteit gelijk wordt gesteld aan het biologisch mannelijk lichaam – wat bij vrouwelijkheid een pak minder het geval is – is het moedig en grensverleggend om mannelijke kenmerken uit te dragen in een vrouwenlichaam.

Maar stuwen concepten als ‘mannelijke vrouwen’ ons niet opnieuw recht naar een binaire visie op gender? Misschien wel, en toch moeten we om die reden het bestaan van mannelijk presenterende vrouwen niet ontkennen. Het is veel gevraagd om op één mensenleven volledig afstand te nemen van een binair denkkader dat al honderden jaren ingebakken zit in de maatschappij.

Een mannelijke vrouw kan net fungeren als een teken van verzet tegen essentialistisch denken over het vrouw-zijn. Ze toont aan dat mannelijkheid en vrouwelijkheid geen tegengestelde polen zijn en kunnen samenkomen in één lichaam. Net daarom verdient female masculinity een prominente plek in de hedendaagse media en cultuur.