Jo Cottenier: rebellenhart, scherpe geest – afscheid van een rode pionier
Jo Cottenier overleed op 21 augustus 2024. In 1979 was hij één van de medestichters van de Partij van de Arbeid van België (PVDA). Tot 2021 was hij lid van het partijbureau van die partij.
Geboren in West-Vlaanderen
Jo Cottenier werd op 17 mei 1947 geboren in het West-Vlaamse Lauwe in een katholiek gezin met 4 kinderen. Jo was de derde in de rij. Hij had 2 oudere broers, Josef en Pascal, en een jongere zus Rita. Het was een warm gezin waar de ouders alles deden voor de kinderen.
De vader van Jo, Jéroom, kwam zelf uit een gezin met 9 kinderen. Hij had samen met drie broers een succesvolle bouwfirma gesticht, waarin Jéroom verantwoordelijk was voor het timmerwerk en alle schrijnwerkerij.
De ouders van Jo behoorden tot de tweede generatie die zich opwerkte tot de middenklasse. In die periode kregen kinderen van werkende mensen voor het eerst toegang tot hogere of universitaire studies.
Studie geneeskunde
Jo was een uitzonderlijk sterke student en had een brede interesse voor wetenschap en geschiedenis. Hij was gepassioneerd door de snel veranderende wereld. Als jonge man werd Jo geïnspireerd door het humanisme en het antikolonialisme van dokter Albert Schweitzer. Hij las zijn boeken verschillende malen en wilde diens voorbeeld volgen.
Daarom ging hij geneeskunde studeren aan de Faculté Notre-Dame de la Paix in Namen. Hij wilde als dokter in Afrika gaan werken en een goede kennis van het Frans kon hem daarbij zeker helpen. Omdat er in Namen echter geen plaats meer was, moest Jo zich inschrijven aan de Leuvense Universiteit.
Al snel werd hij meegesleurd in de studentenbeweging die aanvankelijk werd geleid door Vlaams-nationalisten. Geïnspireerd door het studentenprotest in de Verenigde Staten tegen de oorlog in Vietnam, evolueerde de Leuvense studentenbeweging snel in radicaal-progressieve richting.
“Leuven Vlaams” werd verdrongen door protesten tegen de Vietnamoorlog, voor steun aan de bevrijdingsbewegingen in de Derde Wereld, de Chinese Culturele revolutie en solidariteit met de werkende mensen.
De ‘Derde Wereld Beweging’
Zijn vroege interesse in de nationale bevrijdingsbewegingen bracht Jo eerst bij een studiegroep over anti-imperialisme, de ‘Derde Wereld Beweging’. Een van zijn lesgevers daar was Wies De Roeck. Zij werd Jo’s eerste vrouw.
De Derde Wereld Beweging was een onderdeel van SVB, de StudentenVakBeweging, die geleid werd door Ludo Martens, Paul Goossens en Walter De Bock. Jo kreeg al snel meer verantwoordelijkheid binnen de organisatie.
Arbeiders studenten: één front
In ’66 werden 2 mijnwerkers doodgeschoten in de strijd tegen de sluiting van de mijn van Zwartberg. De jaren nadien waren er nog verschillende grote stakingen. Geconfronteerd met de arbeidersstrijd lanceerde de SVB in mei ’68 het ordewoord “Arbeiders – studenten: één front”.
Vanuit die geest richtte Jo in 1969 de werkgroep “Silicose” op. Doel was de geneeskundestudenten vertrouwd te maken met de sociale realiteit van de mijnwerkers in België.
Oprichting van AMADA (TPO)
Geïnspireerd door Lenins “Wat te doen?” besliste een deel van SVB in 1970 om de communistische organisatie AMADA-TPO (“Alle Macht Aan De Arbeiders – Tous Pouvoir aux Ouvriers”) op te richten. Jo besloot, in coördinatie met Ludo Martens, zijn medische studies af te breken. Hij zat in zijn 5de jaar geneeskunde.
Vastbesloten om een leven in dienst van de arbeidersklasse te leiden
In 1970 waren er opnieuw stakingen in de mijnen en bij Ford-Genk. Vastbesloten om een leven in dienst van de arbeidersklasse te leiden, ondersteunden de studenten van AMADA de stakingen. Verschillende van deze stakingen kregen op dat moment geen steun van de vakbonden, waardoor AMADA er zeer kritische standpunten tegenover innam.
Hoofdredacteur (en cartoonist)
Jo verhuisde met Wies naar Antwerpen en werd hoofdredacteur van de krant “Alle Macht aan de Arbeiders”, het weekblad van AMADA. De naam van de krant was geïnspireerd op de slogan van de Black Panthers: “All Power to the People”.
Jo was niet alleen hoofdredacteur maar ook cartoonist van dienst met zijn bekende varkenskoppen.
Houding tegenover de vakbonden
In 1971 steunde AMADA de staking op de scheepswerf, Boel, in Temse. Aanvankelijk bekritiseerde AMADA de syndicale delegees die de staking leidden. Maar tijdens deze strijd was AMADA getuige van het organiserende en politiserende werk van de vakbondsdelegatie, onder leiding van Jan Cap (ACV) en Karel Heirbaut (ACV).
Dit leidde tot een discussie in de leiding van AMADA over de relatie van de partij met de vakbonden. Die discussie werd beslecht na een uitvoerig en tegensprekelijk debat in de leiding. Ludo Martens was een meester in het tegensprekelijk debat waarbij hij zich baseerde op volgende principes:
1) concrete analyse van de situatie 2) gesteund op feitenmateriaal uit enquêtes en documenten 3) de studie van de marxistisch-leninistische theorie en tot slot 4) een tegensprekelijk debat over de kwestie. Het resultaat van dat debat was dat AMADA zijn visie op de vakbonden wijzigde. AMADA erkende nu het belang van een democratisch en militant vakbondswerk voor de bevordering van de klassenstrijd.
Van dan af aan zal de steun aan militante vakbondsleiders én -delegees één van de politieke hoekstenen van AMADA worden.
In 1973 ondersteunde AMADA de dokstaking. Tijdens die staking werden Jo en andere kameraden van AMADA gearresteerd en een week lang vastgehouden. In 1974 richtte Jo samen met Imelda Haesendonck en Kris Hertogen de syndicale afdeling van AMADA op.
Oprichting PVDA (PTB)
Jo verhuisde in 1976 naar Charleroi om AMADA in Wallonië uit te bouwen, met als doel een echte nationale politieke partij te worden. Dit resulteerde in de oprichting van de Partij van de Arbeid van België (PTB-PVDA) in 1979.
In de jaren 1980 concentreerden Jo en de gehele partijleiding hun energie op de verdere uitbouw van de partij en de ontwikkeling van het vakbondswerk. Jo specialiseerde zich in economische kwesties.
Auteur
In 1989 publiceerde hij het boek “De Société Générale” waarin hij de ontwikkeling van het Belgische kapitalisme analyseerde. De Société Générale oefende een aanzienlijke controle uit over grote delen van de Belgische economie en het Belgische koloniaal imperium.
In 1991 publiceerde Jo samen met Kris Hertogen het boek “De tijd staat aan onze kant (Handboek voor vakbondsactivisten)”. Daarin analyseren zij de veranderingen in de productieprocessen, de crisis van het kapitalisme, de nieuwe technologieën, de globalisering en de effecten ervan op de samenstelling van de arbeidersklasse.
Internationaal Communistisch Seminarie
In de jaren 1990 maakte de communistische wereldbeweging een moeilijke tijd door, als gevolg van de val van de Berlijnse Muur en de Sovjet-Unie. Veel communistische partijen en organisaties werden ontbonden of vervielen in hervormingsgezinde sociaaldemocratische partijen.
Onder impuls van Ludo Martens nam de PVDA-leiding in 1992 het initiatief om een “Internationaal Communistisch Seminarie (ICS)” te organiseren. Het thema van het 1ste ICS was: ‘Welke lessen zijn er te trekken uit de ineenstorting van het Oostblok en de Sovjet-Unie?’.
Mede dankzij het ICS werd de liquidatie van verschillende communistische partijen en organisaties wereldwijd afgewend
Tussen 1992 en de stopzetting in 2013 namen meer dan 200 organisaties deel aan de jaarlijkse seminaries. Mede dankzij het ICS werd de liquidatie van verschillende communistische partijen en organisaties wereldwijd afgewend. Jo speelde een belangrijke rol bij de organisatie en voorbereiding van deze seminaries.
Forges de Clabecq
In 1996-97 adviseerde Jo Roberto D’Orazio en de vakbondsafvaardiging van “Forges de Clabecq” in hun strijd tegen de sluiting van hun staalfabriek. Dit werk resulteerde in een mars van 70.000 demonstranten in solidariteit met de arbeiders van Clabecq.
Verzet tegen VS-invasie van Irak (2001)
Na 11 september 2001 en de Amerikaanse invasie van Irak en Afghanistan leverde Jo een grote bijdrage aan de anti-imperialistische coalitie ‘STOP USA’ en aan het ‘Brussels Tribunal’, dat George Bush vervolgde voor oorlogsmisdaden. In die periode verhuisde Jo van Charleroi naar de Brusselse wijk Molenbeek.
STOP USA kreeg in 2003 een vervolg in ‘RESIST’, een electorale alliantie van de PVDA en de Arabische Europese Liga van Dyab Abu Jahjah. De electorale resultaten van RESIST waren zeer slecht. Dit leidde tot een grote crisis in de partij, waarbij een deel van de leiding ontslag nam.
Veel leden hadden het gevoel dat de partij afstand had genomen van haar focus op sociaaleconomische kwesties en het vakbondswerk. Dit alles was bovendien ook in tegenspraak met de ‘resolutie 99’, een besluit van de Nationale Raad over de tactiek van de partij. De toepassing van de resolutie 99 had in de gemeenteraadsverkiezingen van 2000 tot de eerste electorale resultaten geleid in Herstal en Zelzate.
Vernieuwingscongres (2008)
De crisis leidde tot een vernieuwde aanpak en resulteerde uiteindelijk in het ‘Vernieuwingscongres’ in 2008, waar Peter Mertens tot voorzitter werd verkozen. Jo speelde een belangrijke rol in de voorbereiding van dit Vernieuwingscongres. Hij stond volledig achter de vernieuwingsbeweging die na 2008 ten volle werd ontplooid. Hij bleef terzelfdertijd benadrukken dat de vernieuwing gepaard moest gaan met het handhaven van de marxistisch-leninistische principes.
De periode na 2008 wordt ook gekenmerkt door de opkomst van nieuwe linkse bewegingen, zoals Occupy Wall Street, de electorale successen van de Socialistische Partij (SP) van Nederland, Podemos in Spanje en Syriza in Griekenland.
Jo concentreerde zich op analyses van de financiële crisis van 2008. Dat jaar ontstond er een nieuwe crisis van het kapitalisme, gebouwd op de principes van de vrije markt
Jo concentreerde zich op analyses van de financiële crisis van 2008. Dat jaar ontstond er een nieuwe crisis van het kapitalisme, gebouwd op de principes van de vrije markt. Jo verdedigde het socialisme, met zijn socialistische planning, als alternatief voor het kapitalisme.
Tussendoor reisde Jo, 3 jaar na elkaar, tijdens zijn vakantie (in 2006, 2007 en 2008) met de vereniging ‘Droit au retour’ en een tientallen jongeren naar de Palestijnse vluchtelingenkampen in Libanon.
Hij was in die tijd zeer actief in het studiebureau van de partij. Door zijn focus op de financiële crisis kon hij belangrijk materiaal aanreiken voor de bestsellers van Peter Mertens, Hoe durven ze? (2011) en Graailand (2016).
2012: eerste electorale doorbraak
De communicatiestrategie, die zich richtte op de economische noden van de werkers, bracht de partij belangrijke verkiezingsoverwinningen. In 2012 realiseerde de PVDA een eerste doorbraak in de lokale verkiezingen door nauwgezet overal de lessen van de kiescampagne in Herstal en Zelzate toe te passen. In 2014 kwam de eerste doorbraak in het federaal parlement waarin twee afgevaardigden van de PVDA werden verkozen.
Op het 9de ‘Solidariteitscongres’ van de PVDA in 2015 werd Jo herverkozen in de partijleiding. Na de sterke verkiezingsresultaten bevestigde het Solidariteitscongres de communicatiestrategie van de partij, maar hield het tegelijkertijd vast aan een strategie voor maatschappelijke verandering.
Terug naar China
35 jaar na zijn eerste reis naar China (1980), reisde Jo in 2015 opnieuw naar China om een marxistisch seminarie over het socialisme bij te wonen aan de universiteit van Wuhan.
In 2017 verhuisde Jo naar Antwerpen. Dat jaar trouwde hij ook met Anne Dhooge. Anne had lange tijd gewerkt als activiste en vakbondsverantwoordelijke in het ACV. Jo en Anne kenden elkaar al van in de Leuvense studentenbeweging en van de dokstaking in 1973.
Klimaat
In 2019 hield Jo verschillende avonden over het plan van de PVDA voor de klimaatcrisis. Hier in Luik samen met Nadia Moscufo – Foto Solidair
Als reactie op de massale protesten rond de klimaatcrisis in 2018 ontwikkelde Jo voorstellen om de opwarming van de aarde tegen te gaan door middel van grootschalige investeringen in hernieuwbare energie, energieopslag en -transport met behulp van waterstof. Hij pleitte ook voor economische planning met kunstmatige intelligentie.
Volgens hem was het kapitalistisch systeem niet in staat de meest urgente uitdagingen van de mensheid aan te pakken.
Trouw aan de marxistische-leninistische principes
Jo bleef ook vasthouden aan de marxistisch-leninistische principes waar hij heel zijn leven achter stond. In dat kader waarschuwde hij steeds meer voor een te eenzijdige focus op het werk in parlementaire en gemeentelijke besturen.
Ook de partijwerking in bedrijven en vakbonden bleef voor hem erg belangrijk. Wanneer er zich meningsverschillen en problemen voordeden, ijverde hij voor een tegensprekelijk debat.
Ziekte en tegenslag
Op het eenheidscongres van 2021 werd Jo niet meer verkozen in de partijleiding. Dit was een zware slag voor Jo. Kort na het congres werd hij ziek. Hij moest 6 maanden met stress-encefalitis in het ziekenhuis worden opgenomen. Kort na zijn herstel in 2022, overleed zijn vrouw Anne. In 2023 bleek dat hij aan kanker leed. Toch kwam zijn dood in 2024 als een verrassing.
Terwijl bewegingen als die van Podemos of van Jeremy Corbyn en Bernie Sanders in de jaren 2020 begonnen weg te ebben, kon de PVDA haar electorale successen behouden bij de lokale en federale verkiezingen van 2024.
Hoewel de communicatiestrategie de partij electorale successen bracht, mag men niet vergeten dat de huidige successen eveneens te danken zijn aan de interne discipline, de professionaliteit, de structuren en het vasthouden aan haar principes. Allemaal zaken die vanaf 1970 werden opgebouwd onder leiding van onder meer Ludo Martens en Jo Cottenier.
De redactie van de Jo Cottenier – Stichting
Joris Van Gorp en Kris Hertogen
Meer info over de Stichting en zijn oprichters vind je hier.
Hieronder vind je nog enkele getuigenissen van vrienden van Jo bij zijn overlijden:
- Kris Hertogen
- Peter Mertens – Algemeen Secretaris van de PVDA
- Thomas Blommaert
