Het recht om te vernietigen: waarom we bezeten zijn door bezit

“Het kapitalisme vernietigt het leven.” Heel origineel lijkt de belangrijkste stelling die Eva von Redecker naar voren schuift in haar boek Revolutie voor het leven eigenlijk niet. Voor je het boek leest, klinkt die zin als de zoveelste algemeenheid. Nadat je het boek hebt gelezen, klinkt die zin als de samenballing van een wervelwind die je hele wereldbeeld omver heeft geblazen.

Er staan drie belangrijke woorden in die zin: kapitalisme, vernietigen en leven. Alle drie die woorden krijgen na het lezen van het boek een diepere betekenis dan voor het lezen van het boek. Laten we beginnen bij het eerste woord: kapitalisme.

Kapitalisme

Vaak wordt dat nogal eenvoudig begrepen als een bepaalde eigendomsverdeling waarbij de kapitalisten het kapitaal bezitten, waardoor de arbeiders voor de kapitalist moeten werken. Von Redecker plaatst echter de eigendomsvorm — en dus niet alleen de eigendomsverdeling — op de voorgrond. Nog vóór de vraag hoe het bezit verdeeld is, komt met andere woorden de vraag wat het betekent om iets te bezitten.

Twee dingen zijn bijzonder aan de moderne vorm van eigendom.

Ten eerste: om iets te kunnen bezitten moet je het kunnen afgrenzen. Von Redecker merkt daarbij op hoe deze afgrenzingen als het ware de wereld zijn ingegroeid. “Hagen, wallen en hekken scheiden afzonderlijke akkers en weilanden van elkaar, bossen hebben kanten en greppels, scherpe contouren.” Landschappen zijn echter niet van nature in verschillende velden verdeeld, de heggen en wallen weerspiegelen hun eeuwige gebruik als eigendom.

De eigenaar, zo merkt Von Redecker verder op, staat in dit verhaal buiten het eigendom. “De eigendomstitel wordt niet bezegeld door de relatie tot het land in kwestie, noch door kennis van zijn specifieke aard, maar enkel door effectief geweld.” De omgrenzing van het land is tegelijk de afgrenzing ervan.

Zo komen we bij het tweede bijzondere kenmerk van modern eigendom: het geeft de bezitter niet alleen het recht om het te controleren en te gebruiken, maar ook om het te misbruiken en te vernietigen. Von Redecker noemt dit absolute zaakheerschappij. “Alleen volgens deze versie betekent ‘dit is van mij’ dat ik ermee kan doen wat ik maar wil”, zo schrijft ze.

Na de Franse Revolutie werd in de Code Napoléon deze absolute zaakheerschappij voor het eerst in de geschiedenis als recht geformuleerd. De eigenaar bezat naast gebruiks- en overgangsrechten ook het ius abutendi, het recht om zijn eigendom te misbruiken. Vanaf dan komt er een onderscheid tussen heerschappij die men uitoefent over mensen die als vrij worden beschouwd en dus op zijn minst potentieel in staat zijn om akkoord te geven, en eigendom dat men uitoefent over voorwerpen.

Dat is tenminste het principe. In de realiteit was de zaakheerschappij ook werkzaam onder mensen: landlopers, vrouwen of zwarte mensen werden als bezit beschouwd van witte mannen en zo eigenlijk ook als voorwerp. Op deze manier kregen witte mannen meteen een soort van superioriteitsverzekering: in tegenstelling tot de kapitalisten hadden ze geen kapitaal in hun bezit, maar ze zijn — in tegenstelling tot vrouwen en zwarten — wél eigenaar van zichzelf.

Vernietigen

Natuurlijk, de slavernij zoals die in het begin van het kapitalisme bestond, is afgeschaft en ook vrouwen hebben inmiddels — gelukkig maar — toegang gekregen tot de meeste mensenrechten. “De aspiraties van de zaakheerschappij worden echter niet de wereld uitgeholpen, zodra haar objecten worden weggenomen”, zo schrijft Von Redecker.

Het nieuw verworven zelfbezit van mensen die eerder nog als voorwerp werden beschouwd, komt de ander voor als amputatie. Zoals pijn op een lege plek, waar voordien een ledemaat was dat men kon controleren, blijven de objectloze overheersingsaanspraken bestaan als fantoombezit.

Dat fantoombezit is de drijvende kracht achter racisme, seksisme, de haat tegen werklozen en de vernietiging van het leven, zoals dat bij het opnieuw opkomende extreemrechts steeds openlijker tot uitdrukking wordt gebracht. Het is net de ervaring controle te verliezen, die wie aanspraak meent te maken op bezit, tot geweld doet overgaan. “Het hoofd moet eraf, zodat de beentjes braaf thuisblijven”, zo vat Von Redecker het samen.

Het begint met de migranten, dan volgen de vrouwen, de werkzoekenden, maar uiteindelijk zullen we allemaal verliezen. “Fascistische politiek”, zo waarschuwt Von Redecker, “is pas ‘klaar’ als er werkelijk niemand meer leeft. Want alleen wat dood is, kun je volledig bezitten.”

Natuurlijk is zulk extreemrechts geweld verwerpelijk, maar net daarom is het belangrijk om het te begrijpen als het uiteindelijke resultaat van het afmeten van je macht aan de mogelijkheid om de wereld als leeg en je medewezen als dood te behandelen. Het is met andere woorden het resultaat van een ideologie die rechtstreeks voortkomt uit de moderne opvatting van eigendom.

Het is dus ook de consequente verderzetting van de manier waarop we al veel langer omgaan met al het andere leven op deze planeet. Ook dat lijkt namelijk ten dode opgeschreven doordat we, om het in bezit te kunnen nemen, het zijn gaan afscheiden van de rest van het web van het leven en het als dode stof zijn gaan behandelen.

Het leven

Het antikapitalisme van Von Redecker draait dan ook niet om herverdeling van bezit, maar om een herwaardering van het leven. Het gaat niet enkel over toe-eigening van de productiemiddelen, maar in de eerste plaats om wereldaanvaarding. “Je hoeft niets te bezitten”, zo schrijft ze, “want de wereld is er al.”

Op haar sterkst is Von Redecker wanneer ze in herinnering brengt wat het leven op deze wereld zou kunnen inhouden wanneer we niet bezeten zouden zijn door bezit. Als we als mensen zouden produceren, zo toont ze, zouden we ons niet alleen herkennen in onze arbeid. Het verschil tussen geven en nemen zou verdwijnen. Wanneer ik dit artikel schrijf zou het namelijk mijn behoefte zijn om jouw behoefte aan informatie te vervullen, niet enkel om geld te verdienen.

We zouden zelfs nog veel meer zien. Het zou zijn alsof je twee spiegels zo tegenover elkaar houdt dat ze elkaar gaan weerspiegelen. Daarin herkennen we onszelf en de ander, maar ook de oneindigheid die gelegen is in het kleine stukje ruimte tussen ons.

In haar Nobelprijsrede begon de Poolse schrijver Olga Tokarczuk met een anekdote uit haar kindertijd, een anekdote die Von Redecker in haar boek herneemt. Er is een foto waarop Tokarczuks moeder, terwijl ze zwanger is van haar, melancholisch uit het raam kijkt. Als kind vroeg de schrijver haar moeder eens waarom ze er op de foto verdrietig uitzag. Haar moeders antwoord luidde: omdat jij er nog niet was en ik jou miste.

Het is precies dit soort gemis dat je ook overvalt nadat je de laatste bladzijde van Von Redeckers boek omslaat: een soort van heimwee naar de toekomst. Ze toont namelijk niet enkel een toekomst, ze toont ook hoe de contouren ervan zich vandaag al aftekenen. Ze toont, in haar eigen woorden, hoe “elk leven dat aan de grenzen van de zaakheerschappij raakt een vermoeden van een grotere vrijheid en verbondenheid wekt.”

We zouden kunnen zorgen in plaats van beheersen, delen in plaats van exploiteren, regenereren in plaats van uitputten en redden in plaats van vernietigen. Alles wat we nodig hebben is er. Het enige dat in de weg staat is die verdomde eigendom.

Afbeelding

Eva Von Redecker, 'Revolutie voor het leven, een nieuwe filosofie van protestbewegingen' (ISVW Uitgevers, 2025) ISBN 9789083436937. Dit boek is onder andere verkrijgbaar in De Groene Waterman.