Wat als VS-soldaten in Europa geen beschermers meer zijn, maar bezetters?

Joris Luyendijk noemt ons “Het pretpark van de Lage Landen”. Een comfortabele illusie waarin wij, Europeanen, blijven ronddraaien, terwijl de oude wereldorde onder onze voeten afbrokkelt. In De Ongelooflijke Podcast van 30 maart – een reeks van journalist David van den Berg en theoloog Stefan Paas, die actuele thema’s koppelt aan filosofie, media en politiek – zegt Luyendijk het zonder omwegen: “Onze vrijheid is in direct gevaar.” Niet door een klassieke vijand, maar door een bondgenoot die in razend tempo van gedaante verandert.

Journalist en antropoloog Joris Luyendijk over onze naïviteit: “De VS verraadt ons.” Onze beschermer is een bedreiger geworden. “Dit is de grootste verandering in ons leven”, Luyendijk heeft het over een ‘neofascistische staatsgreep’ die momenteel plaatsvindt.

Pijnlijke analyse

Luyendijk geeft een ontluisterende, pijnlijke analyse en spaart niemand. De media die achter de feiten aanlopen. De Europese elite zonder sense of urgency. En wij, burgers, die weigeren te rouwen om een wereld die niet meer terugkomt. We kijken Netflix. We rijden in Tesla’s. We drinken cola en staan in de rij voor onze hamburger. En lachen ongemakkelijk als iemand het over oorlog heeft.

Maar rouwen is precies wat we moeten doen. De Amerikaanse veiligheidsgarantie verdampt. Die maakte zes decennia lang onze politieke luiheid mogelijk. Wat als die 200.000 Amerikaanse soldaten die hier gestationeerd zijn straks geen beschermers meer zijn, maar bezetters?

Democratie uitgeput

Die existentiële dreiging sluit naadloos aan bij het werk van de Duits-Koreaanse filosoof Byung-Chul Han. Vorige week sierde hij de cover van De Groene Amsterdammer, in een verhelderend artikel van Marian Donner. Han beschrijft het laatkapitalisme als een necropolis: een dodenstad waarin we vrijwillig onszelf uitbuiten. De dictatuur van prestatie, vitaliteit, zelfoptimalisatie.

“Wij exploiteren onszelf vrijwillig en hartstochtelijk”

“Wij exploiteren onszelf vrijwillig en hartstochtelijk”, schrijft Han. We zijn onze eigen slavendrijvers geworden. IJsbaden. Microdosering. Biohacking.

En ondertussen strompelt de democratie voort, uitgeput, vergeten. Want wie leeft in een systeem waarin zelfs rouw en trauma content zijn geworden, vergeet het collectieve. We delen onze kwetsbaarheid, maar niet onze verantwoordelijkheid. (Noot van de auteur: ik voelde me rechtstreeks aangesproken.)

Ondertussen strompelt de democratie voort, uitgeput, vergeten

Intussen, waarschuwt Luyendijk, verleggen autoritaire machten hun werkterrein — niet met tanks, maar met digitale wapens. Met malware: kwaadaardige software die bijvoorbeeld onze watervoorziening kan binnendringen. Met streamingplatforms die straks series uitrollen waarin de witte held besluit dat zijn zwarte vrouw een vergissing was. Of waarin een detransitie het morele keerpunt vormt. Propaganda anno 2025 is subtiel, gestroomlijnd en bingeable.

Stille honger naar rechtvaardigheid

En dan weerklinkt een stem uit het verleden. Tracy Chapman's song Talkin’ Bout a Revolution uit 1988 gaat opnieuw viraal. Ze zingt: “Don’t you know they’re talking about a revolution? It sounds like a whisper.”

Chapman brak door tijdens het Reagan/Thatcher-tijdperk, op de drempel van de val van de Berlijnse Muur. Terwijl Wall Street feestvierde, Gordon Gekko hebzucht tot deugd verhief en Francis Fukuyama het “einde van de geschiedenis” aankondigde, liet Chapman iets anders horen: woede en een stille honger naar rechtvaardigheid. Een rauw gevoel dat opnieuw aanslaat.

Chapmans woorden – "Poor people gonna rise up and take what’s theirs" – zijn vandaag opnieuw op hun plaats. De woede is terug. In vakbondsacties, bij klimaatactivisten, in jongeren zonder toekomst, bij vrouwen die hun rechten zien afkalven, bij burgers die voelen dat de ‘vrije wereld’ een façade is geworden. "The tables are starting to turn" - de rollen beginnen om te draaien. Maar Europa slaapt nog.

Democratische waakzaamheid

Luyendijk heeft gelijk: het is tijd om serieus te worden. Niet met militaire spierballentaal, maar met politieke moed. We moeten het debat durven voeren over Europese defensie, over de NAVO, over digitale autonomie. Maar vooral moeten we iets herontdekken wat we kwijt zijn geraakt: het belang van democratische waakzaamheid, van samenhang, van verantwoordelijkheid.

Vrijheid vraagt iets wat we verleerd zijn: discipline, alertheid en collectief bewustzijn

Blijf niet wachten op instructies van een bondgenoot die ons allang uit het oog verloren is. Er komt geen app die ons redt. Geen update. Vrijheid vraagt iets wat we verleerd zijn: discipline, alertheid en collectief bewustzijn.

Maar we kunnen het ons opnieuw aanleren. Niet door cynisme, maar door betrokkenheid. Door elkaar te vinden in plaats van onszelf opnieuw uit te vinden. Door wakker te blijven, ook als het ongemakkelijk wordt. Vrijheid is geen vanzelfsprekendheid, het is een werkwoord. En het werk begint nu.