Waarom het verzet tegen apartheid en kolonisatie (in Zuid-Afrika en Palestina) een daad van menselijkheid is

1948. Het jaar dat in het collectief geheugen van zowel Palestijnen als Zuid-Afrikanen gegrift is. Het is een periode waarin de aftrap zal gegeven worden van flagrante schendingen van de mensenrechten. Terwijl in Zuid-Afrika apartheid zijn intrede deed zal Palestina te maken krijgen met de Nakba of ook wel de etnische zuivering van de Palestijnen.

Diezelfde Palestijnen zullen in een latere fase ook de lange en bittere smaak van apartheid in de mond krijgen. Veel Zuid-Afrikanen voelen zich verbonden aan de strijd tegen apartheid en kolonisatie die de Palestijnen vandaag voeren in Israël, de Westoever en Gaza. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Zuid-Afrika enkele maanden geleden een officiële klacht heeft ingediend tegen Israel’s genocide in Gaza en haar apartheidsysteem.

Apartheid in Zuid-Afrika en Palestina

Apartheid in Zuid-Afrika kreeg vooral vorm door een witte minderheid die een zwarte meerderheid uitsloot op alle mogelijke manieren. Een diep racistisch beleid ging zwarte mensen dwingen in townships en reservaten te leven terwijl witte mensen in de stad woonden. Zwarte Zuid-Afrikanen mochten in de publieke ruimte niet overal komen.

De segregatie was van zulke aard dat het sociale, politieke en economische leven gescheiden werd. Op economisch vlak werden allerlei beperkingen opgelegd om ontwikkeling tegen te gaan. Bovendien mochten ze zich niet organiseren noch meedoen aan het politiek bestel. Het ging zo ver dat zelfs de doodstraf werd ingevoerd voor zij die zich wilden verzetten tegen apartheid.

Hoewel de Nakba de basis zal leggen voor Israël’s apartheidstaat zal dit systeem vooral vanaf de jaren 60-70 duidelijk zichtbaar worden bij de Palestijnen die in Israël, de Westoever en Gaza leven. En dat is niet uit de lucht komen vallen. Het Israëlisch beleid, ook uitgevoerd door een witte minderheid, zit vol termen die weerklinken met die van de Zuid-Afrikaanse geschiedenis. Zo wordt er vaak gesproken over hafradah of ‘scheiding’ in het Hebreeuws.

De apartheidsmuur in de Westoever is één van de meest zichtbare schepsels van de hele Hafrada-doctrine. Maar er zijn ook minder opvallende vormen van apartheid zoals het rechtssysteem in Israel. Denk bijvoorbeeld aan hoe Palestijnse en Israelische kinderen anders worden behandeld als ze pakweg ‘met stenen gooien’.

Een Palestijns kind daarentegen, moet zich verantwoorden onder een militaire jeugdrechtbank

In een Instagram-filmpje van Phyliss Bennis, Amerikaanse schrijfster en activiste legt ze kraakhelder uit hoe een Israelisch kind aangehouden wordt onder het klassieke jeugdrechtsysteem dat we ook hier in België kennen. Het kind wordt bijgestaan door een advocaat en haar ouders. Vragen kunnen door de advocaat verduidelijkt worden. Het hele systeem staat in functie van de rechten van het kind.

Een Palestijns kind daarentegen, moet zich verantwoorden onder een militaire jeugdrechtbank. Het kind wordt weggebracht naar een plaats die de ouders noch de advocaten mogen weten. En het gesprek wordt ook in het Hebreeuws gevoerd, de taal van de overheid maar die het kind wellicht niet begrijpt.

Zoals je ziet zijn het twee verschillende systemen. Waarom? Omdat beide kinderen een andere etniciteit, religie en nationaliteit hebben. Een systeem dat indruist tegen de internationale regels van de Verenigde Naties en wat geklasseerd wordt als een misdrijf tegen de menselijkheid.

Het verzet van het ANC en de PLO

Verschillende burgerrechtenbewegingen zoals het ANC (Afrikaans Nationaal Congres) van Nelson Mandela en later ook het PAC (Pan Afrikaans Congres) van Steve Biko zijn met verzet en met binnenlandse en buitenlandse partnerschappen erin geslaagd om apartheid in Zuid-Afrika te ontmantelen.

Eerst probeerden ze dit met vreedzame protesten, boycot-acties en dialoog. Maar dat lukte niet meteen. Wat had je anders verwacht? Dat de kolonisator na vreedzame pogingen vriendelijk ging zeggen dat hij het systeem gaat veranderen?

Dus veranderde de strategie van de verzetstrijders met sabotage-aanvallen op spoorwegen, stroomkabels en overheidsgebouwen. De aanleiding? De reactie van de koloniale onderdrukker op vreedzaam protest kwam met een onterechte arrestatie (voor hoogverraad) van Mandela, het apartheidsysteem dat nog steeds van kracht was en het extreme politiegeweld dat heeft geleid tot een massamoord in de Sharpeville-protesten.

Niet veel later werd de protestleider Steve Biko vermoord door de autoriteiten. Maar naast de directe confrontatie met het regime moest het verzet zichzelf ook organiseren op het vlak van sociale en gemeenschappelijke dienstverlening. Zo werden eigen coöperatieven, ziekenhuizen, scholen, juridische hulpcentra en andere verenigingen opgericht. Mensen keerden zich af van het koloniale administratieapparaat.

Verzet in Palestina

Palestijnen zijn vandaag hetzelfde lot beschoren. Al vanaf de jaren 30 is het verzet aan de gang toen de Zionistische beweging in historisch Palestina voet aan de grond kreeg. Ook hier zocht men eerst toenadering om te onderhandelen. Toen dat niet lukte schakelde men over naar algemene stakingen en kwam het uiteindelijk tot (boeren)opstanden om de de Joods-Zionistische immigratie te beperken en vooral de koop en doorverkoop van land aan exclusief Joden tegen te houden.

Na 1948, toen de Nakba zich voltrok ging de strijd van de Palestijnen onverminderd door. In deze periode probeerden tienduizenden Palestijnse vluchtelingen terug te keren naar hun huizen, een gebied dat nu Israël heette. Het Israëlisch regime reageerde op een genadeloze manier door de huiseigenaren te bestempelen als ‘infiltranten’ en die daarna te vermoorden.

In een artikel van Haaretz getuigt een voormalige Israëlische generaal Yitzhak Pundak: “Ik kreeg bevel om elke infiltrant die onze troepen tegenkwamen uit te schakelen, en als afschrikking het lichaam op het veld achter te laten, om er een voorbeeld van te maken”. Terreur als strategische optie werd doorheen de geschiedenis typerend zijn voor de kolonisator.

Het was immers duidelijk dat het koloniseren van ‘de betwiste gebieden’ in Palestina bleef doorgaan

Tegenover een meedogenloze kolonisator zullen in de jaren 50 en 60 verschillende Palestijnse organisaties beginnen ontstaan zoals Fatah en het Volksfront voor de Bevrijding van Palestina (PFLP). Het was immers duidelijk dat het koloniseren van ‘de betwiste gebieden’ in Palestina bleef doorgaan ondanks de verschillende VN-resoluties die Israël systematisch aan haar laars lapte.

Zo gingen milities meer en meer samenwerken en uiteindelijk opgaan in de Palestijnse bevrijdingsbeweging (PLO). Een beweging die later nog erkend zal worden door de Arabische Liga en de VN als een legitiem politieke vertegenwoordigingsorgaan van de Palestijnen.

Met de oprichting van de PLO kwam er dus een nieuwe vorm van georganiseerd verzet. De Palestijnen hadden ondertussen geleerd dat toegevingen en vreedzaam protest tot nog meer arrogantie en halsstarrigheid bij de Israëli’s leiden. In de jaren 70 ging dat eerst gepaard met guerrilla-aanvallen tegen het militair apparaat van Israël vanuit hun uitvalsbasis in Jordanië.

De vergeldingsacties hebben echter een grote invloed gehad op de politieke situatie van Jordanië. Daarop besloten de Jordaanse autoriteiten de PLO te verdrijven. Toen de PLO verhuisde naar Lebanon geraakte ze al snel verwikkeld in een strijd tussen verschillende sektarische gemeenschappen die zal leidden tot de burgeroorlog. De PLO bleef evenwel aanvallen coördineren op militaire doelwitten van Israël.

Het zijn dit soort terreuracties van Israël die het Palestijnse verzet naar vuurwapens en springstof deed grijpen

In de periode daarna zal de PLO tijdens de Eerste Intifida (Arabisch voor ‘opstand’) ook een rol spelen met eerst geweldloze vormen van protest zoals stakingen, manifestaties en boycot-acties. Israël reageerde wederom met een meedogenloze brutaliteit: stenen-gooiende Palestijnse jongeren die koelbloedig werden neergeschoten. En Israëlische soldaten die de botten van Palestijnse jongeren braken.

Het zijn dit soort terreuracties van Israël die het Palestijnse verzet naar vuurwapens en springstof deed grijpen. Maar ook het feit dat Israël vaak op cruciale momenten Palestijnse leiders vermoordde is een laakbare en beproefde tactiek. Het is een manier om het Palestijns verzet eerst uit te lokken. Vervolgens kan ze in haar gekende Hasbara-stijl de Palestijnen bestempelen als terroristen om daarna disproportioneel geweld te kunnen rechtvaardigen.

Het gewapend verzet van de Palestijnen zal uiteindelijk leiden tot het ontstaan van nieuwe militante bewegingen zoals het Islamitische Hamas in 1987. Dit zijn bewegingen die naast een politieke ook een sociale rol zullen vervullen in de Palestijnse samenleving en de nadruk gaan leggen op gemeenschapsontwikkeling.

De tragiek van het gewapend verzet

Er zijn best wel parallellen te trekken tussen de apartheid in Zuid-Afrika en Israël. De grootste gemene deler is de aanwezigheid van een orde die bijzonder machtig, koloniaal en defacto gewelddadig is.

En dan heb je het verzet hiertegen. Een tegenmacht om de kolonisator te dwingen om te onderhandelen. Dat loopt eerst vreedzaam. Maar bij systematische afwijzing wordt - zoals bij alle dekolonisatieprocessen - het gebruik van geweld onvermijdelijk.

Al in de jaren 50 onderzocht Frantz Fanon, een zwarte psychiater van de Antillen, het traumatisch effect van geweld die daders en slachtoffers hadden in de context van de Algerijnse dekolonisatie. Uit al deze getuigenissen concludeerde hij dat de kolonisator van nature brutaal geweld brengt in het land en in de geesten van inheemse volkeren. En dat het geweld tegen het kolonialisme therapeutisch werkt voor de ontmenselijkte gekoloniseerden.

Hoe tragisch het gebruik van geweld kan zijn begreep hij als geen ander. Maar hij begreep ook dat alleen via dit dekoloniserend geweld er een nieuwe generatie mensen, een nieuwe taal en een nieuwe menselijkheid kan ontstaan.

Professor Koen Bogaert, die nog niet lang geleden het boek In het spoor van Fanon schreef, verwoordde dit treffend in een interview met ZIGO: “De tragiek van geweld, in welke vorm dan ook, is dat ze altijd slachtoffers maakt maar dat de wereld pas dan schijnbaar aandacht heeft voor bepaalde vormen van onrecht”.

En dan heb je de tragedie van het gewapend verzet dat meestal pas jaren later gelegitimeerd wordt door de internationale gemeenschap. Dat hebben we gezien bij de Zuid-Afrikanen. Want als er één ding is dat de geschiedenis ons leert, is dat onderdrukking een begin, een midden en, of je het leuk vindt of niet, een einde heeft. Dat heeft Nelson Mandela goed gezien door te stellen dat ‘onze vrijheid niet compleet is zonder de vrijheid van de Palestijnen’.