Waarom antivaxers in opmars zijn in de politiek
Veel mensen zullen zich nog wel de klopjacht op Jürgen Conings herinneren, een ex-militair die in het midden van de pandemie zware wapens had gestolen en daarna verdween. Conings had rechts-extremistische ideeën en werd ervan verdacht een aanslag te willen plegen op viroloog Marc Van Ranst.
Hierna ontstond er een klopjacht op de voeten gevolgd door binnenlandse en buitenlandse media. Uiteindelijk werd Conings dood aangetroffen in een bos.
Wat Conings precies van plan was zullen we nooit weten, maar dat een wetenschapper te midden van een globale pandemie moet vrezen voor zijn leven, lijkt tekenend voor deze tijd. De grootschalige vaccinatieprogramma’s en informatiecampagnes werden vanaf het begin van de Covid-pandemie al gedwarsboomd en in twijfel getrokken.
Complottheorieën zijn steeds meer genormaliseerd
Natuurlijk was de uitbraak van Covid-19 een ongekende situatie voor veel mensen, en dat er dan naar houvast wordt gezocht is misschien nog niet zo vreemd. Deze onzekere tijden hebben echter ook de deur voor complotdenken in de politiek wagenwijd opengegooid.
Zo stelden tijdens de Covid-maatregelen verschillende Vlaams Belangers regelmatig het gebruik van mondmaskers en de oorsprong van het virus in vraag, ondanks dat België het advies volgde van de wetenschappelijk onderbouwde Wereld Gezondheid Organisatie (WHO).
Waar voor de pandemie deze deur nog op een kier stond, lijken complottheorieën in de politiek sindsdien steeds meer genormaliseerd. Op het moment hebben de Verenigde Staten zelfs een minister van Volksgezondheid, Robert F. Kennedy Jr., die het Covid-vaccin "het dodelijkste vaccin ooit" heeft genoemd.
Dit wantrouwen in de wetenschap heeft dodelijke gevolgen. Zo leidt het verspreiden van desinformatie over vaccins tot een lagere vaccinatiegraad, met als gevolg uitbraken van ziekten die eerst bijna de wereld uitgeholpen waren. Maar ook de radicalisering van individuen, zoals in de zaak-Conings, illustreert de dodelijke impact van het normaliseren van complottheorieën.
In de nasleep van de pandemie
Nu in de jaren na de pandemie, zijn populistische leiders in het Westen eerder de norm dan de uitzondering. Robert F. Kennedy Jr. is naast kersvers minister van Volksgezondheid ook voorzitter van Children’s Health Defense in de VS. Dit is een belangenbehartigingsgroep die beweert dat Amerikaanse kinderen zouden lijden aan aandoeningen als autisme, ADHD, voedselallergieën, kanker en auto-immuunziekten, als gevolg van vaccinaties.
De website van Children’s Health Defense staat vol met drogredenen die de werking en veiligheid van vaccinaties voor kinderen in twijfel trekken. Zo beweren ze dat vaccins niet dusdanig hebben bijgedragen aan de verdwijning van ziektes als mazelen, aangezien het aantal sterfgevallen van deze ziektes al naar beneden ging voor het routinematig inzetten van vaccins.
Ondanks dat betere hygiëne ook heeft bijgedragen aan de ondergang van deze ziektes, bewijst deze redenering nog niet dat vaccins niet werken. Daarnaast is een gebrek aan onderzoek dat vaccins niet autisme veroorzaken, geen bewijs dat ze het wel doen.
Een schrijnend gevolg van de opmars en populariteit van vaccinatie-weigering is een uitbraak van mazelen in Texas. Sinds donderdag 27 februari zijn er 124 mensen gediagnosticeerd met mazelen, en er is zelfs een kind aan gestorven. Ondanks dat Kennedy zegt zich in te zetten voor de gezondheid en veiligheid van kinderen, bagatelliseert hij de ernst van de situatie.
Zo vertelde hij eerder deze week dat de Verenigde Staten “elk jaar uitbraken van mazelen kent”, en dit dus niet bijzonder is. Wat hij hier verzwijgt, is dat dit het eerste sterfgeval van een kind door mazelen in het land is, sinds 2003.
Het klopt dat mazelenuitbraken elk jaar voorkomen, maar sinds de toegenomen invloed van anti-vaccinatiebewegingen is dit gemiddelde flink omhooggeschoten. Zo waren er tussen 2000 en 2009 gemiddeld slechts 71,4 gedocumenteerde gevallen van mazelen per jaar. Dat is tussen 2015 en 2024 gestegen naar een gemiddelde van 256,1 gevallen per jaar.
Dit zou allemaal te maken kunnen hebben met een verminderde bereidheid om kinderen te laten vaccineren tegen mazelen. Ter illustratie, de regio waar mazelen zijn uitgebroken heeft een vaccinatiegraad van 18 procent, en iedereen die in het ziekenhuis is opgenomen ten gevolge van de ziekte, was niet gevaccineerd (inclusief het overleden kind).
Toch zijn deze feiten niet overtuigend volgens de nieuwe minister van Volksgezondheid in regering Trump, want volgens hem is deze uitbraak dus “niet uitzonderlijk”.
Ook in Europa
Niet enkel de Verenigde Staten kent antivaccinatie-politici, ook in Europa zien we het steeds vaker als legitiem gedachtegoed voorbijkomen.
De extreemrechtse partij Alternative für Deutschland (AfD), die onlangs in de verkiezingen in Duitsland veel stemmen heeft behaald, heeft zich bijvoorbeeld sterk gepositioneerd tegen vaccinatiemandaten. De partij stelt dat vaccins een inbreuk zijn op lichamelijke autonomie, en dat iedereen de vrijheid heeft om een vaccin te weigeren.
Alexander Sell, die voor de AfD in het Europees Parlement zetelt, zei hierover: "Vaccinatiesceptici werden, net als wij, als nazi's bestempeld, omdat ze zich verzetten tegen de lockdowns, en raakten daardoor gedesillusioneerd door het regime en sloten zich bij ons aan.”
Dit populistische narratief is gebaseerd op het idee dat Duitsland "een staat is die zijn boekje te buiten ging, en die ze vergeleken met een dictatuur", zegt Axel Salheiser, socioloog en expert in extreemrechtse politiek.
"Het is een narratief dat zeer emotioneel geladen is, dat negatieve emoties zoals angst, woede en verontwaardiging opwekt, en daarom bij uitstek geschikt is om mensen te mobiliseren”, zegt Salheiser verder. Hierdoor vestigde het AfD zich als spreekbuis van het verzet, en won het vertrouwen van veel Duitsers.
Anti-establishment en antivaccinatie
De opkomst en aanhoudende groei van het anti-vaccinatie sentiment lijkt dus onderdeel te zijn van een bredere maatschappelijke onvrede, met name gericht tegen overheidsinstanties en traditionele politieke partijen.
Deze onvrede heeft het vertrouwen in de wetenschap flink geschaad. Waar mensen eerst vertrouwen hadden in de wetenschap, gaan verwijten van complotdenken nu over en weer. Wie blindelings in wetenschap gelooft, is onderdeel van de elite en naïef. Wie blindelings gelooft in anti-establishment-theorieën op het internet is (extreem)rechts en in de war.
Voor beide valt wat te zeggen.
Maar de belangrijkste conclusie die hier wellicht uit te trekken valt, is dat populistische politici graag inspelen op deze dynamiek en complottheorieën aanhalen als een soort ‘verdeel en heers’-tactiek. Want wat deze politici bij uitstek willen uitdragen is een anti-establishment-retoriek.
Hoe meer onzekerheid en wantrouwen tegenover de gevestigde orde, hoe beter voor Trump
Zo weten we niet of Trump daadwerkelijk achter de ideeën van Robert F. Kennedy Jr. staat, maar we weten wel dat de ontwrichtende retoriek van de antivaccinatie-beweging binnen de agenda van Trump valt. Want hoe meer onzekerheid en wantrouwen tegenover de gevestigde orde, hoe beter.
Hierdoor komen complottheorieën vanuit de marges tot bloei, en zien we het steeds vaker op het politieke podium verschijnen. Met als gevolg een aftakeling van de volksgezondheid en groeiende maatschappelijke polarisatie.
