Op 31 januari 2023 is het precies 80 jaar geleden dat generaal Paulus van het 6de leger, de grootste eenheid van de Wehrmacht, zich met 330.000 omsingelde soldaten overgaf in Stalingrad (tegenwoordig Volgograd), de befaamde, fraaie industriestad aan de Volga stroom. Een keerpunt van historische omvang.
Update: link naar video van De Standaard; 3 februari .
Hiermee begon immers de nederlaag van Duitsland en daarmee van het onmenselijke regime dat de tweede wereldoorlog was begonnen door in september 1939 Polen binnen te vallen en België op 10 mei 1940. Het regime dat niet kracht maar geweld en wreedheid tot haar centrale waarde had gemaakt, met exponenten als de SS, de Gestapo en de honderden uitroeiingskampen.
De inval in Rusland, tegen het met Stalin getekende verdrag in, Unternehmen Barbarossa, begon op 22 juni 1941. De naam verwijst naar de Duitse keizer die in de middeleeuwen een kruistocht ondernam... en daarbij omkwam. Aanvankelijk rukten de drie legergroepen, Noord, Midden en Zuid, snel op, mede door de speerpunten van pantserlegers, onder meer geleid door Pantzergeneraal Guderian, (die geregeld het lef had Hitler en zijn wereldvreemde strategische ideeën tegen te spreken), en dankzij Luftwaffe-overwicht in de lucht, oostwaarts. Ook omdat Stalin volkomen verrast werd, ondanks vele informatiebronnen die de aanval op voorhand zagen komen. (Wellicht kon hij zich niet voorstellen dat Duitsland een oorlog op twee fronten zou beginnen, iets dat voor het Duitse leger in het verleden altijd faliekant was afgelopen).
De opmars werd echter in de winter van 1941 al gestuit ter hoogte van Moskou door de aankomende generaal Zjoekov, (die ook al het Japanse leger had overwonnen in Mandsjoerije en de verdediging van het omsingelde Leningrad had georganiseerd.) Door de opgelopen vertraging en veel menselijke en materiële zorgen tijdens de voor de Duitsers onverwacht harde winter, begon de aanval op Stalingrad pas in 1942, op 23 augustus, met een immens bombardement waarbij 40.000 doden vielen (bron: Vasili Grossman, Stalingrad). Op 18 november had het Rode Leger nog slechts een dunne strook van enkele vierkante kilometers in bezit op de westelijke Volgaoever. Daarbij de drie reusachtige industiële plants van Rode Oktober, de Barrikkadenfabriek en de Traktorfabriek, waar intussen al maanden lang de tanks van de band liepen. Ook de strijd om de heuvel Mamaev Kurgan, de vrouwenheuvel of in militaire terminologie "Hoogte 1022" was beenhard, sleepte lang aan en werd legendarisch. De heuvel werd verschillende keren veroverd en heroverd.
In de stoffige vlakten van Oekraïne in de zomers hadden de Duitse troepen met hun tactische vaardigheden en tanks grote successen kunnen boeken. In de winter liep hun Blitzkrieg echter vast in de koude, in straatgevechten van huis tot huis, in een guerilla die door de Russen onder leiding van generaals Tjoeksjov, Rodimtsev, Rokossovski en Jeromenko met de moed der wanhoop heftig werd uitgevochten. De Russen hadden de Volga in de rug, en daarachter niets meer: enkel de als niet-Russisch maar Aziatisch aangevoelde steppe van de Kazakhstan.
Verschillende regimenten verdedigende infanterie (o.a. van het 62ste leger) werden tot op de laatste man uitgedund. Omdat Stalin van meesterspion Richard Storge in Tokio wist dat de Japanners geen voordeel wilden halen uit de inval, en niet in actie zouden komen, konden strijdvaardige, geoefende troepen uit Siberië worden aangevoerd naar Stalingrad. ( Op de oostelijke oever opgesteld, speelden de batterijen artillerie ook een belangrijke rol.) ...Waaronder sluipschutters/scherpschutters zoals de legendarische voormalige herder en jager, Vasili Zaitsev. (Bekend van de Russische film "Stalingrad" of "Duel. Ennemy at the Gate")
De Duitsers waren Rusland binnengevallen met een grote legermacht van drie miljoen soldaten; het opperbevel had echter de grootte van het land onderschat. Sovjet Rusland kon reusachtige reserves inzetten. Zjoekov zette op 19 november de bevrijding van de belegerde en zeer zwaar beproefde stad in met een miljoen soldaten en zowat 900 tanks en 13.500 stuks artillerie. De Duitse generaals hadden niet vermoed dat de tegenstander nog zoveel troepen kon inzetten. Op vijf dagen tijd was de omsingeling van het Duitse zesde leger een feit. De soldaten hadden naar verluidt ook deze tweede winter gebrek aan degelijke winterkledij. Op het laatst stierven veel Duitse soldaten van honger... De bevoorrading door de lucht, beloofd door Luftwaffe generaal Herman Göring, bleek niet haalbaar.
Op de laatste dag van januari 1943 tekende Paulus, (intussen door Hitler tot Veldmaarschalk benoemd met de impliciete instructie zichzelf te doden), dus de overgave. Op 2 februari was Stalingrad vrij.
Foto's: uit "Stalingrad" door Anthony Beevor.
Bijkomende info
Het Oostfront, Will Fowler, London, 2001, Aartselaar, 2004. Stalingrad, Vasili Grossman, vertaald door Robert en Elizabeth Chandler, Vintage Classics, 2019.
Update
Drie dagen na mijn blog besteden ook Belgische kranten aandacht aan het thema, nadat men merkt dat Stalingrad niet vergeten is in Rusland, wel integendeel. Via de link, de video uit Stalingrad (en Moscou).
