FARDC-soldaten in Mutaho, tien kilometer van Goma. Foto: MONUSCO/CC BY-SA 2:0
Opinie - David Bilembo, Karen Büscher

Oost-Congolese stad Goma onder staat van beleg: militarisering van een stad

Goma, hoofdstad van de Congolese provincie Noord-Kivu, kreunt al tientallen jaren onder de burgeroorlog. Sinds anderhalf jaar kondigt president Tshisekedi er de staat van beleg af door leger en politie. Karen Büscher, professor aan de Conflict Research group van de UGent en haar Congolese collega David Bilembo beschrijven wat dat voor de bewoners betekent.

donderdag 22 december 2022 15:04
Spread the love

 

“Toen de staat van beleg werd ingevoerd, wist niemand hier precies wat dat eigenlijk betekent. Etat de siège, het magische woord dat veiligheid en orde zou brengen, werd als een joker op tafel gegooid, – paf! – . Ondertussen zijn we anderhalf jaar verder en begint het ons te dagen dat de mensen die de kaart daar legden in feite amper zelf leken te weten wat deze precies betekent in het kaartspel van politiek en bestuur” (verklaring van een student in Goma op 13 december 2022).

Dat de beloftes van deze kaartworp niet gezorgd hebben voor veiligheid, vrede en stabiliteit is al langer duidelijk geworden. Het recent oprukken van de gewapende groep M23 tot op amper 70 km van de stad en de vele burgerslachtoffers als gevolg daarvan beheersen het Congolese politieke debat, en brachten het gewapende conflict in Oost-Congo zelfs nog eens tot bij ons in het nieuws.

Goma Butembo

Kaart: Don-kun, Uwe Dedering/CC BY-SA 3:0

Ook in Goma zelf, de provinciale hoofdstad van Noord-Kivu en het bestuurlijk centrum van de staat van beleg, is er op vlak van veiligheid weinig veranderd. Gewapende overvallen, kidnappings en afpersingen zijn nog steeds schering en inslag.

Wat na anderhalf jaar vooral zichtbaar duidelijk is wanneer we ons door de stad begeven, zijn de effecten van een toenemende militarisering van de stad, haar stedelijke landschap, haar discours, haar inwoners. Wanneer de gouverneur wordt vervangen door een generaal en de burgemeester door een politiecommissaris, laat zich dat voelen in de manier waarop burgers hun dagdagelijkse leven trachten te organiseren in Goma.

Gezien haar politieke geschiedenis doorheen de verschillende fases van het gewapende conflict in de regio, is ‘militarisering’ of de rol van militaire actoren in zaken zoals de stedelijke economie, bestuur, of de ontwikkeling van stedelijke ruimte niet nieuw.

De staat van beleg deed er echter een aanzienlijke schep bovenop, door alle leidinggevende functies te vervangen door agenten uit het Congolese leger of de politiemacht. Militaire uniformen domineren het stadsleven meer dan ooit. Waar dit in de eerste fase expliciet voelbaar was door de permanente patrouilles en een avondklok, zet de militarisering van de stad zich vandaag op subtielere manieren voort.

Orde en structuur

Wanneer we het stadhuis willen bezoeken voor de obligate ondertekening van de ordre de mission worden we tegengehouden aan de poort die uitvoerig bewaakt wordt door agenten die iedereen controleren die in of uit wil gaan.

Kruispunt Instigo in Goma, 24 april 2022. Foto: Valentin NJ/CC BY-SA 4:0

Of we wat geld hebben voor transport? “Het is tenslotte bijna kerst, madame“. Deze eerste indruk bevestigt grotendeels de dominante perceptie over de politie, gangbaar sinds jaar en dag. De meningen over de effecten van het blauw (van de politie-uniformen, nvdr.) kleuren van de stedelijke administratie zijn echter zeker niet onverdeeld negatief.

Emilie vertelt me hoe ze deze keer voor het geboorteattest van haar jongste zoon slechts drie dagen moest wachten, voor haar gezin een absoluut record. “Je moet het hen nageven dat ze orde en structuur hebben gebracht hier in de bureaus van het stadhuis. Het moet liefst snel gaan, zonder al te veel poespas. Ze willen met hun uniformen natuurlijk discipline uitstralen, daarbinnen althans, en als burger kunnen we daar soms ook van profiteren”.

Gelijkaardige verhalen horen we over de manier waarop het er aan de grensovergang aan toe gaat, in de haven en op de markt. Er wordt zelfs gewag gemaakt van een aanzienlijke verhoging van de belastinginkomsten door het handhaven van ‘orde en structuur’ (lees: het ‘opkuisen’ van de wirwar van corrupte overheidsdiensten) op deze economisch strategische plekken.

Effectief, geen vervelende wegversperringen meer om aan de haven te geraken. En waar het rond de kerstperiode normaliter wemelt van de opdringerige ‘roulages’ (wegblokkades door verkeersagenten) op zoek naar wat extra inkomen, houden die zich nu opvallend kalm.

Burgers – militairen, une affaire compliquée

Door het toenemende aantal militairen en politie-eenheden in de stad en door hen aan het hoofd te zetten van alle bestuurlijke organen op provinciaal, stedelijk en gemeentelijk niveau, zou men ergens een nieuw ‘elan’ voor ‘het uniform’ kunnen verwachten. Dit blijft echter grotendeels uit.

Goma in de schaduw van de vulkaan Nyiragongo. Foto: Monusco/CC BT-SA 2:0

De occasionele erkenning van hun bijdrage aan orde en efficiëntie wordt gedeeltelijk tenietgedaan door het uitblijven van enige structurele verandering wat betreft veiligheid en bescherming.

“In het begin zat letterlijk iedereen met schrik binnen. Letterlijk iedereen: de ambtenaren, de burgers, en zelfs de criminelen. Het was alsof we met z’n allen de kat uit de boom keken. Maar de criminelen leken diegenen te zijn met het minste geduld. Het duurde niet lang of ze waren terug van nooit weggeweest”, volgens barman Justin op 13 december.

Het fenomeen van de gevreesde ‘veertig rovers’, oftewel ’40 voleurs’, die de wijken terroriseren met hun gewapende overvallen zorgt nog steeds voor een algemeen gevoel van onveiligheid vanaf het moment dat de zon ondergaat en men het stadscentrum verlaat. “Dus neen”, zegt José, de eigenaar van een populaire buvette in een van de buitenwijken van de stad,

“De bottines in onze straten hebben de relatie tussen de burgers en de militairen niet veranderd. Integendeel. Wie kan er van ons verwachten dat wij enig vertrouwen hebben in deze ‘affaire’ van de staat van beleg als onze kinderen niet eens veilig van school naar huis kunnen wandelen?”

Waar normaliter de gouverneur de rector flankeert op de plechtige proclamatie, mochten de universiteitsstudenten dit jaar hun diploma in ontvangst nemen van een politiecommissaris. Foto: Karen Büscher

Ondanks het meer zichtbaar maken en uitbreiden van de verantwoordelijkheden van het militair personeel, lijkt de état de siège het structurele wantrouwen tussen de burgers en de ordediensten dus niet echt te kunnen keren.

Dit is volgens een lokale ngo-medewerker de gevaarlijke contradictie van de huidige militarisering. Tshisekedi geeft zijn ordediensten een aanzienlijke uitbreiding van bevoegdheden en hij roept burgers op om zich massaal bij het leger in te lijven, zonder dat leger correct te vergoeden.

Terwijl door de staat van beleg de militaire top in le musée (het hoofdkwartier van het provinciaal bestuur in Goma, waar de gouverneur werd vervangen door een luitenant-generaal) zich kan verrijken, blijven de erbarmelijke lonen voor de gewone soldaat ongewijzigd, volgens een ngo-medewerker op 16 december 2022.

La ville morte’ en de militarisering van de publieke ruimte

Het contrast kan niet groter zijn: terwijl de vastgoedprojecten van generaal X en kolonel Y her en der als paddenstoelen uit de grond rijzen, vinden het militaire voetvolk en hun families hun toevlucht tot een geïmproviseerd tentenkamp op de flanken van de mont Goma. De kazernes zitten overvol en verkeren in een verregaande staat van aftakeling.

Dat de vers ingevlogen Keniaanse militaire troepenmacht is ondergebracht op een stuk grond dat algemeen in de stad bekend staat als het meest gecontesteerde perceel in heel Goma en middelpunt van een bloedig gewapend conflict, is ook wel opmerkelijk.

Doorheen de jaren kende Goma een gestage militarisering van haar stedelijke ruimte. Gewapende ordediensten (van private beveiligingsdiensten tot VN-blauwhelmen) domineren het straatbeeld en de openbare ruimte werd gaandeweg ingenomen door VN-compounds of verkaveld voor luxevilla’s van de hooggeplaatste militaire elite.

Patrick Munyomo is volksvertegenwoordiger in het nationale parlement. Totale steun aan de FARDC. Foto: Karen Büscher

De staat van beleg heeft deze stedelijke militarisering enkel nog versterkt. De macht van de gewapende autoriteit wordt niet alleen symbolisch versterkt door de opzichtige militaire – en politiepatrouilles, maar ook door het militair discours in het straatbeeld.

Op de gigantische billboards langs de kant van de weg prijken afbeeldingen van de president of de provinciale députés in camouflage-outfit en slogans zoals ‘FARDC pour le peuple et la patrie’ of ‘Soutien total aux FARDC’ (Forces Armées de la République Démocratique du Congo).

Maar misschien wordt de ‘straat’ van beleg nog wel het meest gereflecteerd in wat er niet (meer) te zien is: de eens zo aanwezige straatprotesten. De vele arrestaties en het gewelddadige optreden van de politie heeft een einde gemaakt aan stedelijk protest van burgerbewegingen.

Veelal geleid door jongeren werden kruispunten geblokkeerd en werd opgeroepen tot de ‘ville morte’ (oftewel een algemene staking of boycot) als een vorm van politiek protest, meermaals ook tegen de état de siège. Deze ‘ville morte’ is niet langer een strategie van burgerlijke ongehoorzaamheid. In haar gemilitariseerde versie is ze als strategie van gewapende repressie herleid tot haar letterlijke vertaling: een dode stad.

Heft in eigen handen

In schril contrast met de afwezigheid van publiek burgerlijk protest, is de bereidheid bij stedelijke jongeren om de wapens op te nemen ‘om het land te verdedigen tegen de vijand’. President Tshisekedi’s oproep in november dit jaar aan de Congolese jongeren om zich bij het leger aan te sluiten om de M23-rebellen te verslaan, vond ook gehoor in Goma. Enkele honderden jongens en meisjes lieten zich in het militaire uniform hijsen.

Maar opnieuw hier heeft dit Congolese legeruniform een ambigue betekenis in deze militarisering van de stedelijke jeugd. Veel jongeren laten dat uniform liever links liggen om de wapens op te nemen in één van de vele niet-statelijke gewapende groepen die aan het front tegen ‘de vijand’ vechten.

Tshisekedi’s oproep tot ‘vigilance’ (waakzaamheid) is dan ook op verschillende manieren te interpreteren. Het oprukken van de M23-rebellen ondanks de staat van beleg, zorgt bij velen niet enkel voor frustratie en woede, het verklaart tegelijkertijd ook de veelbesproken ‘complicité’ (medeplichtigheid) van het Congolese leger en de VN-troepen met de M23 rebellen.

Nooit hoorden we universiteitsstudenten zo openlijk praten over hun vrijwillige mobilisatie voor wat zij noemen gewapende ‘zelfverdedigingsgroepen’ aan het front.

“Het bloedbad in Kishihse, voor jullie is dat theorie en een nieuwsfeit, voor ons is dat revolterend, emotioneel, … je moet oorlog meemaken om dat te begrijpen, hoe wij als intellectueel aan de universiteit het heft in eigen handen nemen, onze boeken neerleggen om de wapens opnemen”, volgens een focusgroep studenten van meerdere universiteiten in Goma op 15 december 2022.

Stedelijke centra in Oost-Congo (net als in andere conflictgebieden) worden vaak gezien als eilanden van stabiliteit, progressieve kosmopolitische bastions, laboratoria van nieuwe identiteiten en nieuwe vormen van burgerlijk protest.

Maar in Goma zien we hoe langer hoe meer hoe de ‘logic of the gun’ niet enkel het stadsbeeld bepaalt maar ook een dominant en breed gedragen narratief wordt. De staat van beleg maakt deze evolutie extra zichtbaar, maar is in feite niet meer dan een venster, of een vergrootglas, waardoor een veel structureler proces zichtbaar wordt.

Diezelfde jongeren die de staat van beleg liefst vandaag nog opgeschort zien, zijn ondertussen zelf in opperste staat van paraatheid om de wapens op te nemen, en zijn een belichaming geworden van hun eigen kritiek: de diepgaande militarisering van een maatschappij.

 

Karen Büscher is professor bij de Conflict Research group aan UGent.

Over de recente heropflakkering van de oorlog in Oost-Congo, zie ook “Er is nog steeds die andere oorlog in Oost-Congo. België kan er een belangrijke vredesrol spelen”

Creative Commons

take down
the paywall
steun ons nu!