Twee op drie dienstenchequebedrijven draait de hand niet om voor een portie discriminatie. Zij willigen het verzoek van een klant die geen allochtonen wil zonder morren in. “Geen probleem. Dat is trouwens waarom ik geen allochtonen in dienst neem. Een Poolse of een Russische geraak ik niet kwijt aan mijn klanten”, zo kreeg de mystery shopper van het Minderhedenforum te horen.
Een mystery shopper is een persoon die klant speelt en die volgens een vast scenario een reeks bedrijven contacteert om te onderzoeken of de sector openstaat voor een illegale praktijk. De Nationale Loterij zet bijvoorbeeld mystery shoppers in tegen krantenwinkels die gokproducten verkopen aan minderjarigen. Wie tegen de lamp loopt, moet een deel van de omzet inleveren. Bij een vierde overtreding verliest de uitbater zelfs zijn licentie.
Mystery shopping of praktijktests zijn vaak de enige manier om een discriminatie vast te stellen. Zeker bij de hardnekkige discriminatie op de woon- en de arbeidsmarkt en in het uitgaansleven is het voor slachtoffers moeilijk om de schuld van de dader te bewijzen.
Don Quichote
Bij een praktijktest worden twee testpersonen op pad gestuurd. Een eerste keer dient een allochtoon zich aan bij een verhuurder, werkgever of discotheek. Vlak daarna gaat een blanke persoon langs. Als er een duidelijk verschillende behandeling is, kan dit als bewijs dienen van discriminatie.
De antidiscriminatiewet van 2003 bevatte een duidelijke verwijzing naar de praktijktests. Het was enkel nog wachten op een koninklijk besluit om de concrete uitvoering van de tests vast te leggen. Zolang dat koninklijk besluit er niet was, konden rechters de resultaten van praktijktests naast zich neerleggen.
Maar dat wachten duurde lang. De toenmalige minister van Maatschappelijke Integratie, Christian Dupont (PS), probeerde verschillende malen om binnen de regering een consensus te vinden over dat koninklijk besluit. Omdat dat telkens mislukte, noemde De Standaard Dupont ooit de 'politieke Don Quichote van de praktijktests'.
Nalatig
In 2007 kwam het dossier in een stroomversnelling. Dat had alles te maken met de demarche van een jonge Marokkaanse Gentenaar die eind 2003 twee keer niet binnen mocht in een bekende Gentse dancing, terwijl er voor zijn autochtone vriendin geen probleem was.
De jongeman diende een klacht in bij de politie, maar kreeg drie jaar later via zijn advocaat te horen dat de klachten wegens gebrek aan bewijs geseponeerd waren. De man bleef niet bij de pakken zitten. Samen met de organisatie Divers&Actief sleepte hij de toenmalige premier Guy Verhofstadt en minister Dupont voor de rechter.
Enkele maanden later gaf de rechter in eerste aanleg hun gelijk. De Belgische overheid werd veroordeeld tot een symbolische schadevergoeding. 'Door vier jaar lang na te laten de uitvoeringsmaatregelen te treffen die een rechtzoekende een dergelijk rechtsmiddel zouden verschaffen, is de Belgische staat op een foutieve wijze nalatig geweest', staat in het vonnis.
Maar voor het koninklijk besluit was het toen al te laat. Vier dagen na de dagvaarding van Verhofstadt en Dupont werd de passage over de praktijktests gewoon uit de wet geschrapt. Politieke impasse opgelost, maar de slachtoffers van discriminatie bleven in de kou staan.
Heksenjacht
Acht jaar later is er nog altijd geen wettelijke regeling van de praktijktests. In 2007 was het vooral Open VLD dat dwarslag. Vlak voor de verkiezingen van vorig jaar bleek de liberale partij plots toch open te staan voor de invoering van praktijktests, al bleven ze ook hameren op zelfregulering.
N-VA had toen al de fakkel overgenomen in de strijd tegen de praktijktests. “N-VA past voor een samenleving die veronderstelt dat iedere werkgever discrimineert of dat iedere Vlaming zonder vreemde herkomst een potentiële racist is”, antwoordde de partij aan het Minderhedenforum in mei 2014. N-VA noemde de praktijktests een vorm van 'heksenjacht'.
Vlaams minister van Werk Philippe Muyters volgt braaf die lijn. Hij veroordeelt de discriminatie, maar voegt er meteen aan toe dat het aan de sector is om zichzelf te reguleren. Straffen voor de misdaad komen er niet. De daders mogen zichzelf in de gaten houden.
