Tariq Ali: Strijd tussen fundamentalisten

Het was een gruwelijke gebeurtenis. De meeste delen van de wereld veroordeelden het, cartoonisten in de Arabische wereld en elders deden dat nog het scherpst. De CEO’s achter de gruweldaden kozen hun doelwit met zorg. Zij wisten heel goed dat deze daad de grootste afschuw zou verwekken. Hun doel was kwaliteit, niet kwantiteit. De reactie zal hen verbaasd noch misnoegd hebben.

De wereld van ongelovigen kan hen geen donder schelen. Zoals Kirilov in Dostojevski’s Boze geesten denken ze: "Als God niet bestaat, dan zou alles geoorloofd zijn." Anders dan de middeleeuwse inquisiteurs van de Sorbonne hebben zij niet de wettelijke en theologische autoriteit om boekhandelaars of drukkers te teisteren, boeken te verbieden en schrijvers te martelen, dus gaan ze een stap verder. Executies via zelfmoordterroristen of het andere soort.

Hoe zit het met het voetvolk? De jonge mannen en vrouwen kiezen niet zelf voor de omstandigheden die hen aantrekken tot deze groeperingen. De omstandigheden worden gekozen door de Westerse wereld waarin ze leven, het gevolg van jarenlange koloniale overheersing waarin de landen van hun voorouders werden geteisterd en onderdrukt.

Hegemoniseren

De drie jonge terroristen die vorige week in Parijs het bloedbad van de Charlie Hebdo-cartoonisten aanrichtten, riepen "God is Groot". Ik heb geen idee of ze geloven dat ze door God omarmd of bevolen zijn, maar we weten nu dat de twee Parijse broers – Cherif en Saiddi Kouachi – ooit langharige liefhebbers van marihuana en andere drugs waren. Totdat ze (net zoals de bommengooiers van 7 juli in dit land) beeldmateriaal van de Irakoorlog zagen, met name de martelingen in Abu Ghraib en de koelbloedige moorden van Irakese burgers in Fallujah.

Ze zochten soelaas in de moskee. Daar werden ze gerekruteerd en geradicaliseerd door klaarstaande islamistische hardliners voor wie de Westerse ‘strijd tegen het terrorisme’ een gouden kans was om jongeren, zowel in de moslimwereld als in de getto’s en kroegen van Europa en Noord-Amerika, te rekruteren en te hegemoniseren. Terwijl ze eerst naar Irak werden gestuurd om Amerikanen te doden en meer recentelijk naar Syrië (oogluikend toegelaten door de Franse staat?) om Assad omver te werpen, raakten ze bedreven in het doelmatige gebruik van wapens.

Weer thuis zetten ze dit in tegen degenen van wie ze geloofden dat ze hen in zware omstandigheden kwelden. Zij waren de vervolgden. Het tijdschrift vertegenwoordigde hun achtervolgers. Het zou kortzichtig zijn om onszelf door de gruwelen te laten verblinden voor deze realiteit. De broers wilden sterven, en ze deden dit in een vlammenzee van machinegeweren. Maar de situatie in Frankrijk blijft erg.

Toegespitste toorn

Charlie Hebdo stak niet onder stoelen of banken dat ze zouden doorgaan met het provoceren van alle gelovige moslims door hun profeet als doelwit te nemen. De meeste moslims waren boos maar negeerden de belediging.

Ze begonnen het proces door de Mohammedcartoons (die hem afbeeldden als Pakistaanse immigrant) van het Deense dagblad Jylands-Posten te herdrukken. Dat nieuwsblad gaf toe dat het zoiets nooit zou publiceren over Mozes of joden. Misschien hadden ze dat al gedaan toen ze nazi-Duitsland en de Deense medewerkers steunden tijdens de bezetting (zoals ook veel Franse nieuwsbladen, schrijvers, cartoonisten, uitgevers en intellectuelen onder Vichy deden).

Voor Charlie Hebdo was het een verdediging van republikeinse seculiere waarden tegen alle religies. Het blad viel af en toe het katholicisme aan, zelden of nooit het judaïsme (hoewel de vele aanslagen van Israël tegen Palestijnen veel mogelijkheden boden), maar spitste haar toorn toe op de islam.

Vandaag betekent het Franse secularisme in essentie alles wat niet islamitisch is. De aanklachten tegen de islam zijn meedogenloos geweest, met Michel Houellebecqs nieuwste roman Soumision (Islam in het Frans) als het laatste salvo. Het boek voorspelt onder andere dat het Franse Moslimbroederschap de verkiezingen van 2020 zal winnen. We moeten niet vergeten dat Charlie Hebdo ook hem aanviel.

Boekdelen

Het verdedigen van je recht om alles te publiceren wat je wil, ongeacht de gevolgen, is één ding. Maar het sacraliseren van een satirisch blad dat regelmatig juist diegenen tot doelwit neemt die reeds het slachtoffer zijn van een heersende islamfobie in de VS en Europa is, naar mijn mening, bijna zo dwaas als het rechtvaardigen van de terroristische aanslagen ertegen. Het een voedt het ander. “Er is geen document van beschaving,” schreef Walter Benjamin, “dat niet tevens een document van barbaarsheid is.”

Frankrijk heeft wetten ontworpen om vrijheden te beperken als die vrijheden onrust of geweld kunnen veroorzaken. Tot nu toe werden ze gebruikt om de komiek Dieudonné uit de openbaarheid te verbannen wegens antisemitische grappen, en om pro-Palestijnse demonstraties te verbieden (Frankrijk is het enige Westerse land dat dit deed). Dat de meerderheid van de Franse bevolking dit niet als problematisch ervaart, spreekt boekdelen. Abstracte vrijheid bestaat niet.

De Westerse elites weten dit als de beste, en hebben evenveel in de praktijk getoond vóór en na 9/11.

Er waren geen fakkeltochten of massale samenkomsten in heel Europa toen enkele maanden geleden onthuld werd dat op grote schaal foltering werd ingezet tegen moslimgevangenen, door veel EU-landen (met het dappere Polen en Labour-Brittannië op de voorgrond) maar al te graag overhandigd aan de CIA om gemarteld te worden. Het gaat hier om meer dan satire. We zijn getuige van een conflict tussen rivaliserende fundamentalisten, elk achter het masker van een andere ideologie.

Politiek vacuüm

De zelfgenoegzaamheid van seculiere liberalen die het hebben over het verdedigen van vrijheid tot de dood is gekoppeld aan liberale moslims die eindeloos zwammen dat wat er gebeurd is niets te maken heeft met de islam. Er zijn verschillende soorten vrijheid en verschillende versies van de islam (de bezetting van Irak werd opzettelijk gebruikt om de strijd tussen soennieten en sjiieten te veroorzaken, een strijd die ISIS mede heeft doen ontstaan). In naam van de ‘echte’ islam spreken betekent dus eigenlijk niets.

De geschiedenis van de islam is van haar begin vol interne strijd tussen naar macht strevende fracties. Zowel fundamentalistische stromingen binnen de islam als externe invasies zijn verantwoordelijk geweest voor de vernietiging van vele culturele en wetenschappelijke ontwikkelingen van haar beschaving in de Late Middeleeuwen. Dit is een constante gebleven. Bin Ladens verklaring van de Koran was minstens zo geleerd als die van Tariq Ramadan. Op zichzelf brengt het je nergens. Het is de politiek die ertoe doet.

De politieke economie van Europa is een puinhoop, en in de afwezigheid van een reëel alternatief voor het kapitalisme (niet enkel neoliberalisme) zal het politieke vacuüm groeien en zullen er nieuwe strijdkrachten opduiken die naar macht streven. Extreemrechts is in opmars in Frankrijk en Marine Le Pen loopt voorop, bovenaan in de peilingen voor de nieuwe president, terwijl ze de recente gebeurtenissen koppelt aan de ongecontroleerde immigratie waarvoor ze altijd al heeft gewaarschuwd. Jammer dat Battle of Algiers, Pontecorvo’s klassieker uit de jaren 1960,nog niet getoond is in Marseilles. Sommige vrijheden zijn duidelijk kostbaarder dan andere.

Tariq Ali (71) is een Pakistaanse schrijver van vele boeken, waaronder Clash of Fundamentalisms: Crusades, Jihads and Modernity; The Duel: Pakistan on the Flight Path of American Power en de vijf romans die The Islam Quintet omvatten. Ook is hij lid van het redactiecomité van de New Left Review.

De oorspronkelijke versie van dit artikel stond op Folha de S.Paulo. Vertaald door Ruby Kikken.