Het basisinkomen als alternatief

Het basisinkomen als alternatief

vrijdag 21 november 2014 13:39

Wij zijn actueel in een besparingsdrift gekomen, waarin wordt gezegd
dat we moeten snoeien en moedige keuzes maken om de toekomst van onze
kinderen veilig te stellen. Daarom wordt er vooral bespaard aan de
uitgavenzijde, hetzij via het afstoten van overheidsdiensten, het
snijden in budgetten en het afromen van het ambtenarenkorps, hetzij via
het drukken van de kosten. Dit gebeurt onder meer door er strenger over
te waken dat niemand de sociale zekerheid misbruikt en werklozen,
ongeacht het feit dat er gewoon te weinig jobs zijn, strenger te gaan
opvolgen, een zogenaamd billijk activeringsbeleid. We moeten met z’n
allen meer en langer werken, waardoor steeds minder mensen steeds meer
werk verrichten.

Er blijven namelijk veel mensen aan de zijlijn staan omdat de crisis
en de automatisering van jobs de vraag naar werkkrachten heeft doen
afnemen. Die drukkere werkweek combineren we met een vaak al even druk
privéleven. Tegelijk stijgt de armoede, ondanks een zeer uitgebreid
netwerk van organisaties en structuren die als taak hebben dit zoveel
als kan uit onze samenleving te verbannen. Ten slotte dreigen we met een
democratisch deficit te zitten. Dit zijn stuk voor stuk enorme
uitdagingen naar de toekomst toe. En toch maken we het onszelf
moeilijker dan nodig. Wat als er een instrument zou bestaan dat
bovenstaande beter kan verzachten dan wat dan ook? Ik spreek over het
basisinkomen.

De mogelijke effecten op arbeid

Het basisinkomen zou iets kunnen doen aan de gehaastheid van ons
leven. Nu zitten we maar al te vaak gevangen in de rat race, waarbij
arbeid een statussymbool is geworden en we bijgevolg mee worden gesleurd
in een strijd van veeleisendheid en efficiëntiedrang. De werkenden
hebben meer en meer te kampen met burn-outs, de werklozen met
depressies. Een basisinkomen zou ons meer keuzevrijheid kunnen schenken
als het op werken aankomt. We zitten minder vast in een job omdat we nu
eenmaal geen alternatief hebben, we kunnen wat minder gaan werken omdat
we een gegarandeerde financiële zekerheid hebben en het zou de focus
verleggen op het hoe en wat in plaats van het waarom. Daarnaast wordt
het ook haalbaar om collectief te opteren voor kortere werkweken, zodat
de privé-werkbalans maximaal in evenwicht is, er meer ruimte komt om
mensen naar kwalitatieve jobs toe te leiden en arbeid flexibeler te
organiseren, want zowel werkgevers als werknemers hebben baat bij een
systeem dat maximaal motiveert en voldoende ademruimte geeft, of het nu
mentaal of financieel is.

Langs de andere kant kunnen we ineens komaf maken met de betuttelende
activeringspolitiek die onze politici hebben uitgestippeld. Het
probleem is niet zozeer dat er te weinig werkwilligheid is. Het probleem
is dat er te weinig werk is. Ondanks dit structureel tekort aan jobs
proberen onze politici met een combinatie van strenge
activeringspolitiek, gemeenschapsdienst en allerhande programma’s mensen
tot actie aan te sporen. Zij die op zoek zijn weten echter hoe moeilijk
het is om een kans te krijgen op de arbeidsmarkt. Dit is paradoxaal,
maar nog belangrijker, dit is geldopslorpend. Politieke partijen die
efficiëntie als dogma hanteren, zouden beter het basisinkomen omarmen,
aangezien het een soepel alternatief is voor het geldopslorpende
activeringsmonster, waar miljoenen en miljarden in wordt gepompt, zonder
zicht op het feitelijke resultaat van al deze investeringen.

De mogelijke effecten op armoede

Het armoedebeleid is uitgebreid en structureel verankerd in de
werking van onze overheid. De middelen stijgen, er zijn allerhande
steunmaatregelen en speciale tarieven en toch stijgt de armoede. Er gaat
namelijk te veel geld naar de overhead, zeker nu men, met het oog op
sociale fraude, voor elke eurocent buitensporig hard controleert of er
niets aan de hand is. Wantrouwen heeft het reeds overmatig
gestructureerde sociale landschap nog meer verlamd, met allerhande
voorwaarden, procedures en een wirwar aan bureaucratische ingrepen.
Hierdoor is armoedebestrijding onoverzichtelijk geworden voor de mensen
die het echt nodig hebben, en zij die er wel hun weg in vinden, zien hun
privacy vaak geschonden omdat men schuldig is tot het tegendeel bewezen
is. Het armoedebeleid vertrekt ook vanuit gelijkheid en vergeet soms
verkeerdelijk dat relatieve armoede altijd zal bestaan.

Een basisinkomen zou de hele wirwar aan maatregelen en voorwaarden
van tafel kunnen vegen. Mensen krijgen het, ongeacht wat ze ermee doen.
Iedereen krijgt het, waardoor ook iedereen een gelijke basis krijgt. Als
dit echt voldoende is om in een basisonderhoud te voorzien, dan zal
absolute armoede alvast tot een minimum beperkt worden. Het is ook
emanciperend, mensen hebben meer vrijheid om zelf keuzes te maken. Het
dient echter niet alleen de vrijheid, maar ook het discours van gelijke
kansen. Ongelijkheid moet zo klein mogelijk worden gehouden, terwijl een
menswaardig bestaan echt gegarandeerd wordt, en men er niet langer een
hele resem voorwaarden moet vervullen. De focus ligt dan echt op het
aanpakken van problemen, zonder dat de betuttelende overheid nog verdere
hindernissen opwerpt. De overheid kan dan op een terughoudende en
respectvolle manier begeleiden waar nodig.

De mogelijke effecten op alternatieven

Vraag aan honderd mensen wat arbeid of werk is, en de meeste zullen
je iets in deze trant vertellen: Prestaties leveren waarvoor men een
loon ontvangt, doorgaans op vaste, maandelijkse basis. Maar onze
definitie van werk kan verruimd worden naar die handelingen die ook een
meerwaarde creëren maar waar dit nu niet als dusdanig wordt ervaren.
Vrijwilligers houden menige organisatie recht, ook binnen de (lokale)
overheidsdiensten. Tegelijk vraagt de overheid van ons om zorgtaken zelf
op te nemen en meer burgerinitiatief te tonen. En huismoeders en -vaders leveren dan wel een waardevolle bijdrage, dit wordt als dusdanig
niet ervaren. Een basisinkomen zou dit soort niet-betaalde arbeid
impliciet vergoeden, waardoor de keuzemogelijkheid ook hier groeit en
mensen niet achteruitgaan omdat ze, mede door een falende overheid,
gedwongen worden om bijvoorbeeld zorgtaken op te nemen.

Het zou ons ook in richtingen kunnen uitsturen waar we nu enkel van
kunnen dromen, maar niet de moed hebben om ze in te slaan. Zelfstandigen
en kleine ondernemers zullen meer ruimte krijgen om hun zaak gezond te
houden, maar meer mensen zouden ook de stap richting het eigen
initiatief durven zetten, omdat ze nu eenmaal zeker zijn dat ze een vast
inkomen zullen ontvangen. Daarnaast kunnen meer mensen hun passies
uitoefenen, of het nu in hoofd- of bijberoep is. Uitgebluste maar
ervaren ambtenaren kunnen de stap richting consultancy zetten of een
gedemotiveerde boekhouder kan zich eindelijk aan die roman zetten die
hij nu al een hele tijd wou schrijven. De economie zal er bijgevolg niet
op achteruit gaan en het algemene geluksgevoel kan enkel stijgen.

De mogelijke effecten op de democratie

Meer ademruimte en kortere werkweken kunnen ook een nieuwe dynamiek
brengen in onze zoekende democratie. Politieke partijen roepen wel dat
ze burgerparticipatie genegen zijn, maar schenken niet de voorwaarden
die nodig zijn om burgers echt te laten participeren. Het ontbreekt de
mensen vaak aan tijd, energie of kennis en de overheid is nog vaak
eenzijdig betuttelend. Indien we collectief zouden opteren voor kortere
arbeidsweken dan kan een deel van de vrijgekomen tijd aangewend worden
voor de versterking van onze (lokale) democratie. We kunnen ons
informeren, we kunnen debatteren en vooral, we kunnen ons engageren. De
lokale democratie kan zo een speeltuin worden voor allerlei
experimenten, waar het zogeheten actieve burgerschap op de meest
positieve manier werkelijkheid wordt.

Dit vereist een dubbele mentaliteitswijziging. Ten eerste moeten we
een omslag zien te krijgen in het onderwijssysteem. Hier moet de zuivere
focus minder komen te liggen op beroepscompetenties en technische
vaardigheden, maar meer op burgerschap en mens-zijn. Zowel in secundair
als hoger onderwijs moeten we terug streven naar het voortbrengen van
kritische, goed geïnformeerde burgers en niet zozeer arbeidskrachten,
die de economische voor de maatschappelijke agenda plaatsen. We kunnen
geholpen worden bij het vinden en ontwikkelen van onze passies en
ondersteund worden in het zinvol besteden van de extra vrijgekomen vrije
tijd.

Als we een systeem vinden dat iedereen een basis geeft, waardoor er
ruimte komt om zichzelf te ontplooien, dan is de gelukkige samenleving
een stapje dichterbij. We zouden ons dan minder moeten focussen op
structuren, maar meer op mensen. Ons geluk hoeft dan niet langer af te
hangen van de mate waarin we consumeren, maar de mate waarin we
kwaliteit nastreven, zowel op de werkvloer als thuis, binnen ons sociaal
weefsel en binnen onze lokale gemeenschap. Dit vereist een enorme
mentaliteitswijziging, een waar het nut van groei om te groeien in
twijfel wordt getrokken en waar erkend wordt dat de rat race vooral een
caucus race is, dat we allemaal cirkeltjes lopen tot we er bij
neervallen. Er kan komaf worden gemaakt met afgunst, zowel naar boven
als naar onder toe, en gefocust op het feit dat iedereen zich vooral
nuttig en gelukkig wil voelen.

De utopie voorbij

Bovenstaande is uiteraard een utopie, een ideaalbeeld van de
mogelijkheden die het basisinkomen biedt en de positieve gevolgen die
het kan hebben, indien alles meezit en het systeem werkt zoals dat het
geval is in de hoofden en harten van de voorstanders. Zou het zo lopen?
Dat weet niemand. Een basisinkomen in het huidige systeem invoeren zou
namelijk niet zorgen voor meer geluk, ademruimte en minder armoede en
stress. Het zou waarschijnlijk de ongelijkheid versterken en het
consumentisme nog verder aanwakkeren. Er moeten namelijk ettelijke zaken
veranderen om tot bovenstaand ideaalbeeld te kunnen komen.
Kleinschalige experimenten tonen wel de voordelen, zoals een
significante vermindering van armoede en uitsluiting, minder
criminaliteit, betere schoolresultaten, minder gezondheidskosten etc.

De betaalbaarheid zal ook afhangen van de keuzes die we maken en het
doel dat we willen bereiken met het basisinkomen. Ten eerste kan er heel
wat bespaard worden op de werking van de overheid en kan een groot deel
gefinancierd worden door de middelen die nu naar inefficiënte en
bureaucratische hulpverlening of controle gaan. Er zullen ook verborgen
opbrengsten zijn, bijvoorbeeld in de gezondheidszorg. Daarnaast zullen
er nog bijkomende middelen moeten worden aangewend. Dit moet ideologisch
gebeuren en de visie op de samenleving ondersteunen, zeker als we
arbeid significant minder willen belasten. De meest genoemde belastingen
in deze zijn vermogens- of vermogenswinstbelastingen,
milieubelastingen, belastingen op ongezonde voedingen producten, een
progressieve consumptiebelasting en een hogere belasting op erfenissen,
vanaf een bepaald plafond. Het systeem staat of valt echter met de
betaalbaarheid en de wijze waarop we de middelen vergaren. Het is te
vrezen dat dat op dit moment het grootste struikelblok is.

Politiek links en rechts staan voorlopig nog niet te popelen. In
België is het draagvlak voorlopig beperkt, althans bij mensen met een
zekere invloed. De bekendste voorstander is de Brusselse filosoof
Philippe Van Parijs, die al enkele decennia denkt en schrijft over het
onvoorwaardelijk basisinkomen. Het Vivant van Roland Duchatelet en de
Piratenpartij, met Sarah Van Liefferinge als spreekbuis, pleiten ook
voor een basisinkomen. De traditionele linkse en rechtse partijen
blijven inzetten op activering en op structuren en lijken nog niet klaar
voor de mentaliteitswijziging. De regeerakkoorden van Michel en
Bourgeois staan zelfs haaks op bovenstaande visie. En toch leeft er
iets. In Zwitserland zal er over twee jaar een referendum worden
gehouden en in Nederland is het basisinkomen onder impuls van Rutger
Bregman hot. De geesten rijpen er stilaan. D66 besloot de betaalbaarheid
en de mogelijke effecten wenst te onderzoeken. En zoals we allemaal
weten, als het druppelt in Nederland, druppelt het (vijf jaar) later ook
in Vlaanderen.

Dit is een samenvatting van een essay dat je hier kan vinden: http://jverhelst.wordpress.com/2014/11/19/het-utopische-basisinkomen/

take down
the paywall
steun ons nu!