Boris Kagarlitsky (foto wikimedia commons)
Interview -

“De Oekraïne-crisis is als een schaakspel, alleen gaat het over mensen”

Boris Kagarlitsky is directeur van het 'Institute of Globalization and Social Movements', een linkse denktank in Moskou. Ludo De Brabander van Vrede vzw had een gesprek met hem over de diepere oorzaken van de crisis in Oekraïne.

dinsdag 7 oktober 2014 14:27

Sinds de jaren 1980 laat Kagarlitsky zich gelden als een politiek dissident die zowel in de Sovjet- als in de
post-Sovjetperiode geregeld in aanvaring komt met de autoriteiten. Hij heeft
een aantal boeken op zijn naam staan en hij schrijft voor verschillende
internationale magazines en websites. 

Wat zijn volgens jou de oorzaken van de Oekraïne-crisis?

“Er zijn
verschillende oorzaken, maar er is een belangrijk historische achtergrond.
Oekraïne is het product van de revolutie van 1917. Het kreeg zijn huidige
grenzen als onderdeel van de Sovjet-Unie. In het vraagstuk van de
nationaliteitenkwestie ging men uit van de idee dat elke natie in de
Sovjet-Unie een republiek moest krijgen.”

“Dat is algemeen geweten. Minder bekend
is dat Oekraïne ook gecreëerd werd als een economische eenheid binnen het
Sovjet-planningssysteem. Het was ontworpen om tegemoet te komen aan de materiële
productiebehoeften van de gehele Sovjet-Unie, van bijvoorbeeld staal en
landbouwproducten.”

“Veel mensen vragen zich vandaag af waarom het schiereiland
de Krim in 1954 bij Oekraïne werd gevoegd, want historisch gezien had de Krim
niets met Oekraïne te maken. Maar vanuit het oogpunt van het
Sovjet-planningssysteem, moesten het geïndustrialiseerde oosten van Oekraïne en
het agrarische westen, verbonden worden met de zuidelijke havens in de Krim.”

“De
beslissing om de Krim bij Oekraïne te voegen was dus niet gebaseerd op etnische
of nationale criteria, maar werd gemaakt op basis van een gepland economisch
management. De Krim werd aangesloten op het spoorwegnetwerk, het energiesysteem
en de waterbevoorrading van Oekraïne. De verschillende delen van Oekraïne zijn
dus bij elkaar gevoegd volgens de behoeften van de economische planeconomie in
de Sovjet-Unie.” 

Wat is er vandaag van die economische afhankelijkheid geworden?

“Toen de Sovjet-Unie
in 1991 uit elkaar viel, zorgde dat ook voor de economische desintegratie van
Oekraïne. De Oekraïense industrie, die ontworpen was als onderdeel en in
functie van de Sovjet-Unie, geraakte in moeilijkheden. Ook de landbouwgebieden
in het westen van Oekraïne hadden veel meer moeite om hun producten af te
zetten nu de Sovjet-Unie verdwenen was.”

“Er werd gezocht naar een grotere
markttoegang in het Europese westen. In de Sovjettijd was er een grote
economische, sociale en culturele interactie tussen West-Oekraïne en Oost-Oekraïne.
In de post-Sovjetperiode vielen deze banden bijna helemaal weg. Het liberale
marktsysteem vergrootte de bestaande contradicties binnen de maatschappij.”

“Oost
en West werden als het ware twee aparte delen. Er ontstond post-1990 een enorm
werkloosheidsprobleem, vooral in de landbouwstreek in het westen van het land,
waar de productie volledig vernietigd werd door de vrije markt. Er was ook geen
welvaartsstaat meer om deze mensen te ondersteunen.”

“Er leeft een hele generatie
jongeren in West-Oekraïne die nog nooit een baan hebben gehad. De bevolking is
afhankelijk van lokale solidariteit, familienetwerken, maar ook van cliëntelistische
politieke relaties om te overleven. Het oosten van het land is er iets beter
aan toe, maar slechts tot op een bepaalde hoogte.”

“Terwijl Rusland dankzij zijn
grote voorraden grondstoffen inmiddels een plaats heeft verworven in de
mondiale economie, kon Oekraïne enkel terugvallen op staal. Zonder grote
investeringen kon Oekraïne alleen een bepaalde competitiviteit handhaven door
de lonen erg laag te houden. In elk geval ontstond er in Oekraïne een contrast
tussen de gemarginaliseerde bevolking in het westen en de uitgebuite arbeiders
in het oosten van het land.”

“In het centrum ligt Kiev, de hoofdstad, waar geen
productiecapaciteit bestaat. Daar wonen de oligarchen, de eigenaars van de
fabrieken in het oosten, die de economie en de politiek domineren. Deze
politiek-economische elite leeft van de distributie van natuurlijke rijkdommen
en van de productie uit het oosten naar de wereldmarkt.” 

“Het conflict tussen
Oost en West in Oekraïne, wordt in het Westen vaak gepresenteerd als van
etnisch-culturele oorsprong – een conflict tussen de mensen in het oosten die
Russisch spreken en de mensen in het westen die Oekraïens spreken. Dat is
nonsens. Het hoofdelement in het conflict is de macht in Kiev.”

“De
politiek-economische elite van Oekraïne is zo goed als volledig Russischtalig.
Kiev, waar de nieuwe Oekraïense regering zetelt, is Russischtalig. Je vindt er
amper iemand die Oekraïens spreekt, behalve de werklozen uit de provincies die
naar de hoofdstad trokken voor een job en er uitgebuit worden.”

“De inzet van de
strijd met de rebellen uit het oosten van het land is voor de machthebbers in
Kiev het behoud van de economische en politieke controle over dat gebied. De
Russischtalige elites konden daarvoor de hulp inroepen van de gemarginaliseerde
bevolking uit het westen, door ervoor te zorgen dat de algemene ontevredenheid
van deze mensen over hun levensomstandigheden gericht werd tegen de arbeiders
uit het oosten.”

“De oligarchische elite trok uiteraard wel de culturele kaart
(in het bijzonder wijzend op de taalverschillen) om die gemarginaliseerde
bevolking te mobiliseren. Het is een verdeel-en-heersstrategie.” 

Zijn de oligarchen van Oekraïne, te vergelijken met de Russische
oligarchen? 
 

“In Oekraïne heeft
de elite een erg smalle economische basis. Als je Oekraïne met Rusland
vergelijkt, dan zie je dat de oligarchen in beide landen de economie
controleren, maar in Oekraïne gaat het over een zeer klein aantal mensen en
ondernemingen. Je kan ze gemakkelijk allemaal bij naam noemen. Hooguit een 20
tot 30-tal mensen.”

“In Rusland – dat natuurlijk wel veel groter is – gaat het over
200 tot 300 mensen. De middelen van de Oekraïense oligarchen zijn echter veel
beperkter dan in Rusland. Dat uitte zich in verschillen tussen beide landen in
de politiek. Na een machtsstrijd van de oligarchen in de jaren 1990, kwam in
Rusland Poetin aan de macht.”

“Men stelt hem voor als ‘dé sterke leider’, maar
hij is eerder een erg competente intermediair die de belangen van de
verschillende groepen van oligarchen in balans houdt en handhaaft. Hij luistert
naar hen en probeert ervoor te zorgen dat iedereen in meer of mindere mate
tevreden is. En als er voldoende middelen zijn, kan hij er zelfs voor zorgen dat
de bevolking niet geheel ontevreden is.”

“De levensstandaard in Rusland is veel
hoger dan in Oekraïne. Wat jullie in het Westen een autoritair regime van één
man noemen, is in werkelijkheid veeleer een politiek gebaseerd op een permanent
onderhandeld compromis onder de elite. Daar ligt de belangrijkste taak van
Poetin. Er is in Rusland weinig open debat of confrontatie. Alles speelt zich
af achter de schermen.”

“In Oekraïne staat de staat erg zwak en beschikt over
veel minder middelen. Daardoor is Oekraïne geëvolueerd tot een oligarchische
democratie, waarin de verschillende oligarchische clans elkaar voortdurend
bevechten om de controle over de bestaande openbare middelen, of een groter
deel ervan.”

“Daarom is het politieke systeem in Oekraïne erg turbulent. Elke
keer als er verkiezingen zijn of als een conflict op de voorgrond treedt, dan
zullen de groepen die zich in een zwakkere positie bevinden, de bevolking
proberen mobiliseren om druk uit te oefenen op diegenen die op dat ogenblik aan
de macht zijn. Met de hoge werkloosheidsgraad is het vrij gemakkelijk om de
gefrustreerde mensen op straat te krijgen. Oekraïne is extreem onstabiel, maar
tot nog toe lukte het de elite om na elke crisis tot een of andere overeenkomst
te komen.”

Wat deze keer niet meer lukte?

“De laatste
economische crisis sneed veel dieper dan anders. De discussie rond het Europese
Associatie-akkoord was slechts een voorwendsel. Oekraïne ging richting bankroet
en president Janoekovitsj riep de hulp in van Rusland.”

“De EU wilde een
Associatie-akkoord opleggen dat, als je de tekst leest, de doodsteek betekent
voor de verouderde industrie in Oekraïne, want als je de hele industrie moet
aanpassen aan de EU-normen, dan moet je ofwel vele honderden miljoenen euro
investeren – een bedrag waarover Oekraïne niet beschikt en dat de EU ook niet
ter beschikking zal stellen – of moet je overgaan tot sluitingen.”

“Dat laatste
wilden de Oekraïense industriëlen Janoekovitsj niet toelaten. De Oost-Oekraïense
industrie was meer geïnteresseerd in de door Rusland voorgestelde Douane-unie – samen met Wit-Rusland en Kazachstan – dan in het Europees Associatie-akkoord.”

“De ironie is dat een deel van de elite die zich later associeerde met de
‘pro-Europese’ protesten op het Maidanplein, ook niet erg gelukkig was met het
vooruitzicht van het EU-Associatie-akkoord. Toen de snoepgoedmagnaat Porosjenko in
juni dit jaar president werd, aarzelde hij zelfs om het te tekenen.”

“Hij deed
het wel, maar stond erop dat niet elke paragraaf zou uitgevoerd worden. Daar
bestond binnen de Oekraïense elite zelfs een consensus over. Het conflict
draaide dus niet rond dit akkoord, het was een voorwendsel voor een strijd
tussen oligarchische clans die elkaar probeerden uit te sluiten van de veel te
schaarse middelen die een machtscompromis onmogelijk maakten.”

“Janoekovitsj, die
voelde dat hij de steun van het Westen kwijt was, zag in dat het geen zin had
om te vechten, dus verliet hij het schip. Daarop stuikte het cliëntelistische
systeem dat hij onderhield in het oosten van het land, in elkaar. De relaties
tussen de arbeidersbevolking en de oligarchen, desintegreerden binnen enkele
weken. De arbeiders in Oost-Oekraïne die Janoekovitsj als het minste kwaad
zagen, organiseerden zich omdat ze volledig aan hun lot werden overgelaten.”

“De
neoliberale Oekraïense elite had ondertussen een lokale coup d’etat
georganiseerd met de hulp van extreem-rechts en verklaarde het land
onafhankelijk. In het oosten van het land, in de steden Donetsk, Luhansk en
elders, maakten mensen die tegen de nieuwe regering waren de foute inschatting
dat Moskou hen net als in De Krim (dat uiteindelijk geannexeerd zou worden door
Rusland) ter hulp zou schieten.”

“De situatie mondde uit in een rebellie die
aanvankelijk vreedzaam was. De nieuwe regering in Kiev reageerde met militair
machtsvertoon. Op 2 mei 2014 vielen in Odessa tientallen doden. In Donetsk en
Luhansk ontstond er een gewapende opstand tegen het centraal gezag.”

“Porosjenko
werd de nieuwe president in juni en zette een grootschalige gewapende aanval in
tegen de opstandelingen in het oosten. Rusland steunde de opstand met voedsel
en munitie. Eind augustus kregen de opstandelingen zware wapens in handen en
voor zover we weten zijn dan pas Russische soldaten de grens overgestoken om de
controle te verwerven aan beide kanten van de grens.

“De Russen toonden
zich uiteraard ontevreden over de nieuwe regering in Oekraïne. Moskou zag de
machtsgreep in Kiev als een vorm van agressie van het Westen dat zijn invloed
wil vergroten in het oosten. Rusland kijkt ook met ergernis naar de
voortdurende uitbreiding van de NAVO richting Russische grens. Verder vreesden
de Russen dat westerse bedrijven de markten zouden inpalmen, niet alleen in
Oekraïne maar ook in Rusland zelf. Aan de andere kant keek Rusland ook
argwanend naar de gebeurtenissen in Donetsk en Luhansk, waar de situatie
volledig uit de hand liep.” 

Je zei dat de opstand in het oosten begon als een volksopstand. 

“Het is een spontane
beweging met een mix van allerlei soorten mensen. Ik verbleef gedurende twee en
een halve maand aan de Russische kant van de Oekraïense grens samen met
activisten en leiders van de opstand.”

“Aan de ene kant zijn het mensen die op
sociaal vlak radicaal en progressief zijn. De meesten steunen de idee van een
welvaartsstaat met een sterke publieke sector. Ze zijn voor de nationalisering
van essentiële sectoren van de economie, tegen de oligarchen, enzovoort.”

“Maar
tegelijkertijd zijn die mensen op cultureel vlak conservatief. Velen tonen zich
homofoob, dragen religieuze- en familiewaarden hoog in het vaandel, en
verwerpen het ‘normloze’ Westen. Het grote probleem is dat er geen linkse
intellectuelen zijn die deel uitmaken van deze beweging.”

“De arbeidersklasse is
dus op zichzelf aangewezen. Ze ontwikkelden hun eigen politieke bewegingen,
zonder veel ideologische fundamenten en met contradictorische standpunten.
Vooral binnen het leiderschap dat zich gevormd heeft, zitten ook
Russisch-nationalistische en minder sociaal-economisch progressieve elementen.” 

Waarvoor vechten ze eigenlijk?

“Wat de in opstand
gekomen arbeidersbevolking eerst en vooral wil, is een welvaartsstaat. Daarover
lijkt er binnen deze Oekraïense oppositie een consensus te bestaan. Dit maakt
het pro-Russische aspect van deze opstand eigenlijk contradictorisch.”

“Moskou is
zeker niet happig op een ‘Novorussiya’ (‘Nieuw Rusland’ zoals de rebellen de
Oost-Oekraïense opstandige gebieden gedoopt hebben) als buurland – met misschien
wel 10 miljoen Russischtalige inwoners – gebaseerd op een totaal ander sociaal-economisch
regime dan in Moskou, onder een populair leiderschap en met eigen gewapende
milities.”

“In Rusland kampt een groot deel van de bevolking met gelijkaardige
problemen als in Oost-Oekraïne. Veel sociaal-economische eisen die in Donetsk
en andere Oost-Oekraïense steden gesteld worden, zouden evengoed kunnen
aanslaan in Rusland.”

“De politiek van Moskou heeft dus ook iets
contradictorisch. Aan de ene kant steunt het de rebellie tegen het
westers-georiënteerde Kiev, aan de andere kant wil Rusland de radicale doelen
van de rebellie niet gerealiseerd zien. Dat heeft gezorgd voor een push en
pull-politiek.” 

Zou het kunnen dat de crisis in Oekraïne gebruikt wordt door de NAVO om
Rusland te treffen?

“Natuurlijk. Het
gaat om het indammen van Rusland en over de toegang tot de grondstoffen en
markten waarover Oekraïne beschikt ten koste van Rusland. Dat is de logica
achter de westerse politiek nu. De westerse machten steunden de staatsgreep,
zonder echt een duidelijke strategie te hebben. Men wist niet dat de situatie
zo zou escaleren.”

“Ondertussen zijn de problemen ten gevolge van de crisis veel
groter dan het voordeel van de toegang tot de Oekraïense grondstoffen en
markten. Volgens mij zijn de westerse elites momenteel in paniek. Ze weten niet
meer wat te doen. Russische elites panikeren ook want er bevinden zich
duizenden gewapende arbeiders aan de grens van hun land die tegen de oligarchieën
zijn.”

“En de Oekraïense elites panikeren enerzijds omdat ze het land moeten
samenhouden om het oosten verder te kunnen exploiteren en anderzijds omdat ze
geen duidelijke blauwdruk hebben… Nu kijken ze naar het Westen, naar de
EU-leiders in Brussel. Het is alsof ze een spel spelen zonder zich af te vragen
wat er vervolgens zal gebeuren. Net zoals kinderen die schaak spelen, begrijp
je? Maar het probleem is dat het geen schaakspel is, maar dat het over echte
mensen gaat.” 

“Er wordt helemaal
geen duidelijk verslag uitgebracht over wat er zich op het terrein allemaal
afspeelt. Er zijn inmiddels al duizenden mensen gedood en in het oosten van
Oekraïne zijn hele steden vernietigd. De infrastructuur – bruggen, fabrieken,
spoorwegen – werden geviseerd.”

“De regio van Lugansk is zwaar gebombardeerd, de
elektriciteitscentrales werden geraakt waardoor de elektriciteit wegviel. In de
stad Lugansk moesten de inwoners een hele week zonder water zien te overleven.
In vergelijking met de vernietigingen door Israëlische bombardementen op Gaza
is daarvan weinig in de media terug te vinden.” 

Denk je dat Porosjenko verantwoordelijk is voor de militaire escalatie
van de crisis in Oekraïne?
 

“Wel, zolang hij
president is, is hij verantwoordelijk. Ik denk niet dat hij een of ander
monster is. Hij heeft gewoon helemaal geen controle over de situatie.
Bijvoorbeeld, het probleem met het Oekraïense leger is dat het niet gemotiveerd
is om te vechten. Het krijgt allerlei orders vanuit Kiev, dat ze moeten
aanvallen, de separatisten moeten verdrijven, enzovoort, maar elke keer als de
soldaten (vooral dienstplichtigen) de aanval inzetten worden ze verslagen en
moeten dan op de loop gaan.”

“Het enige wat ze nog kunnen doen is de steden
bombarderen. Het is een combinatie van onverantwoordelijkheid en incompetentie.
Trouwens, ook de rebellen zijn geen doetjes. Vaak maken ze zich schuldig aan
allerlei misdaden.”

“Plotseling zijn duizenden mensen in het bezit gekomen van
wapens. Die worden dan evengoed gebruikt voor plunderingen, roofovervallen,
persoonlijke afrekeningen, enzovoort. De vorige eerste minister van de door de
opstandelingen zelf uitgeroepen ‘Volksrepubliek Donetsk’, Alexander Borodai,
stond zijn troepen toe om voedsel te confisqueren van de boeren zonder ze te
betalen. Dat werd een heel schandaal.”

“Kortom aan beide kanten is men de
controle verloren over de situatie, wat vooral resulteert in een enorm lijden
voor de plaatselijke bevolking. Daarmee zeg ik niet dat de mensen alleen maar
slachtoffers zijn. Ze zijn betrokken in het hele proces, ze vechten en
organiseren zich.” 

Hoe zit het met de verantwoordelijkheid van Rusland?

“In het Westen hoor
je voortdurend dat Poetin voor de hele crisis verantwoordelijk is. In
werkelijkheid is Poetin in dit geval voor maar weinig verantwoordelijk. Het is
duidelijk dat de Oekraïense opstandelingen geen verantwoording aan hem
afleggen. Poetin is in het huidige Rusland bovendien als koningin Victoria in
het Groot-Brittannië van de negentiende eeuw. Victoria had haar rol, ze
overlegde met de besluitvormers, maar was niet degene die de beslissingen
alleen nam. Dat geldt ook voor Poetin.”

“Hij formuleert beslissingen, maar hij is
niet de persoon die ze op eigen houtje maakt. Rusland is geen dictatuur, maar
een oligarchie. De Russische bevolking is daarover in groeiende mate
gefrustreerd want het betekent ook inefficiëntie. Zo kan de rebellie in Oekraïne
op veel steun rekenen bij nationalistische Russen. Zij vinden dat Poetin de
opstandelingen in de steek laat door niet openlijk ten strijde te trekken tegen
de door het Westen gesteunde regering in Kiev.”

“Het Westen schiep het beeld van
Poetin als een boosaardige keizer die het Westen haat. Maar in feite is hij de
meest prowesterse politicus die in de huidige situatie mogelijk is. De
Russische oligarchen en toppolitici hebben families die in groten getale in het
Westen verblijven en kinderen die er studeren.”

“Het Westen is met zijn sancties
tegen Moskou dus bezig met de meest prowesterse regering die je je in Rusland
kan inbeelden aan te vallen. Als die ooit zou vallen of verdwijnen dan krijgen
we gegarandeerd een echte anti-westerse Russische regering.” 

Denk je dat die sancties Rusland pijn doen? 

“Eerst en vooral,
als een Rus die in Moskou leeft, verwelkom ik de sancties. De Russische
industrie is er al door aan het groeien en de Russische landbouw krijgt toegang
tot meer en meer markten. Vooral voor de landbouw zijn de sancties goed nieuws.”

“Het is een idiote politiek die het omgekeerde effect bereikt van wat het
beoogt. Ze verhinderen de toegang van westerse producten op de Russische markt
en zorgen voor de ontwikkeling van de Russische industrie en landbouw die deze
verloren markten nu kunnen inpalmen.” 

Denk je dat er in de nabije toekomst uitzicht is op een politieke
oplossing in Oekraïne?

“De crisis zal nog
een hele tijd aanhouden. Het is een proces dat zich over jaren kan uitstrekken.
Ik denk dat het land uiteindelijk op de een of andere manier wel opgesplitst
zal worden.”

“Volgens wat ik
gehoord heb van de opstandelingen, willen ze Oekraïne met als hoofdstad Kiev
wel behouden, maar dan zonder het westerse deel van het land. Dat zou
overeenkomen met 70 à 80 procent van het grondgebied en zou hoofdzakelijk Russischsprekend
zijn. Maar dat is als ze winnen natuurlijk. Of dat zal gebeuren of niet, is een
ander verhaal.”

Interview Ludo De Brabander 

Boris Kagarlitsky is directeur van het Institute of Globalization and Social Movements, een linkse denktank in Moskou. Dit interview werd overgenomen van het tijdschrift Vrede, editie 429 van september/oktober 2014. Overname mits toestemming van Vrede vzw.

dagelijkse newsletter

take down
the paywall
steun ons nu!