De ondraaglijke lichtheid van de angst

De ondraaglijke lichtheid van de angst

zaterdag 20 september 2014 17:16

Toen ik naar Halle verhuisde, ging ik, nieuwsgierig als ik ben, automatisch op zoek naar manieren om de stad en haar inwoners beter te leren kennen. En dus abonneerde ik mij onder meer op de Halle-nieuwsbrief van Het Nieuwsblad, waarin journalisten-vrijwilligers de couleur locale trachten te vatten met nieuwsparels als “Gusta en Jef 50 jaar getrouwd” of “Koe valt in het water in Lembeek”. Letterlijk. Zelden gebeurt er iets in Halle dat streeknieuws overstijgt. En toch is het niet erg veilig of goed wonen in Halle. Nochtans is dat geen conclusie die ik trek vanuit een eigen empirisch onderzoek, noch kan ik het onderbouwen met onweerlegbare argumenten. Neen, het is de nieuwsbrief van Het Nieuwsblad die mij pijnlijk bewust heeft gemaakt van de constante dreiging en wanorde waarin ik mij potentieel bevind.

De schijnbaar onschuldige nieuwsbrief, die dagelijks of soms zelfs meerdere keren per dag in mijn inbox opduikt, is namelijk een soort van doemboodschapper. Het gaat niet zozeer over de inhoud ervan, als wel de manier waarop men deze verpakt. Elke keer als er een studie of rapport van de federale of Vlaamse overheid verschijnt, of een bepaalde denktank of onderzoekscentrum iets in de pers werpt, gebeurt het. Men projecteert de nationale studie op de lokale situatie en men vestigt hier, door een goedgeplaatste dreigende boodschap aan het begin van de nieuwsbrief, de aandacht op. Klaar is kees. “Halle – Ligt uw straat in overstromingsgebied?” “Halle – Gaat uw gemeente failliet?” “Wordt Halle als eerste zonder stroom gezet?”. Rusteloosheid heeft zich over mij meester gemaakt, nu ik weet dat ik op een tikkende tijdbom woon. Elk moment kan de neergang van deze slaperige provinciestad beginnen. Chaos loert om de hoek.

Maar kijk eens aan. Mijn straat ligt niet in overstromingsgebied. Iets wat ik eigenlijk, vanwege de afwezigheid van water binnen een straal van 500 meter, wel zelf had kunnen weten. Gaat mijn gemeente failliet? Er zullen waarschijnlijk wel bijkomende besparingen volgen, ongetwijfeld ook een belastingverhoging of twee, maar dat is nu ook weer niet bijster uitzonderlijk in een door schulden geplaagd lokaal landschap. En een faillissement is wel heel onwaarschijnlijk. Maar ook dat zouden we wel overleven. Wordt Halle dan als eerste afgesloten bij een eventuele brown-out?! Ook al niet. Er wordt welgeteld 1 stroomcabine afgesloten, 1 op de 258. Het kan nog altijd zijn dat ik (even) zonder stroom val, maar dan nog. Much ado about nothing. En toch. Het mag dan wel een kwestie van gezond verstand zijn om dit soort negatieve framing gewoon te relativeren, het is op een bepaalde manier wel bijzonder doeltreffend en zegt iets over de algemene teneur van het nieuws, over onze maatschappij en hoe deze negatieve communicerende vaten zijn geworden.

De media in het algemeen en de journalistiek in het bijzonder hebben het brengen van nieuws, liefst zo objectief mogelijk en met enige duiding, als taak. De lokale nieuwsbrief van Het Nieuwsblad toont echter aan wat er mis gaat wanneer nieuws een economisch product wordt, waar de hete adem van de adverteerders nooit ver van de nek van de redactie verwijderd is. Er moeten te allen tijde zoveel mogelijk clicks verzameld worden, want dat is nu eenmaal interessant voor de bedrijven die veel geld betalen voor advertenties of voor het marktaandeel van een krant of mediahuis. En daarom worden we niet enkel overspoeld door non-nieuws van de bovenste plank, maar wordt ook het echte nieuws, het spul waarmee ons journaal en onze kranten gevuld MOETEN zijn, overgoten met een sausje van angst. Want al bij al zijn we graag bang.

Neem nu de vreselijke praktijken van de Islamitische Staat. Ten eerste wordt zelden gekaderd dat het hier een minuscuul groepje radicale islamisten betreft. Neen, de hele Islam moet zich excuseren voor het wangedrag van een losgeslagen sekte. De miscommunicatie over moslimfundamentalisme is uiteraard niet enkel de fout van de media, maar vooral van politieke partijen die hier garen bij spinnen. Maar daarover later meer. Ten tweede wordt in het publieke debat nog veel te weinig nagedacht welke factoren hebben geleid tot deze radicalisering van jongeren die opgegroeid en opgevoed zijn in ons land. Het feit dat ze hoofden afhakken en mensen folteren heet dan eigen te zijn aan de religie waar iedereen een mening over heeft, maar weinigen echt iets van af weten. En dus wordt over de contextfactoren die de jongeren richting deze radicale leer drijven, en vooral de excessieve handelingen die we er stilaan mee associëren, zelden gesproken. We klampen ons nu eenmaal liever vast aan de angst, zeker als dit ons grote gelijk bevestigt. En we worden hier nog verder in geholpen door zij die het goed met ons voor menen te hebben, de beleidsmakers.

Angst is namelijk een geweldig beleidsmiddel. Dat weten politici die zaken als de Islamitische Staat gebruiken om een bepaalde agenda door te duwen maar al te goed. Politiek en beleid teren vaak op angst, bewust en onbewust. In de naam van de terroristische dreiging kwam er massa-surveillance, waardoor we nu bang zijn omdat we continu in de gaten worden gehouden. Toen er in de westerse wereld enkele vliegtuigen werden gekaapt, werden de jaren erna miljarden mensen onderworpen aan scherpe, vaak hallucinante controles op luchthavens. Schuldig tot het tegendeel bewezen is. En dat geldt ook voor jou, camembert. Seksistische incidenten met allochtone jongeren worden niet opgelost met maatschappelijk werk en dialoog maar met aparte discriminatiewetten. Zo maakt men van een randfenomeen iets om bang van te zijn. En de wisselwerking tussen politiek en angst blijkt even vruchtbaar als tussen angst en media. Ik ben bang, dus ik ben.

Het is misschien eigen aan het nieuws, dat het net nieuws wordt als er iets ongebruikelijks of relevant is gebeurd, en dat is nu eenmaal vaak negatief. De menselijke aard heeft doorheen de eeuwen het voeren van oorlog tot kunst verheven, terwijl misdaad de voyeur in ons allen naar boven doet komen. Zoals we vroeger naar het marktplein trokken om naar de galg te kijken, zo volgen we nu graag assisenprocessen, waar we ons verwonderen over de meedogenloosheid van onze medeburgers, om vervolgens te zuchten dat het niet veilig meer is op straat. En dit geldt even goed voor beleid. Beleid is er op gericht om problemen op te lossen. Problemen zijn potentiële aanstokers van ongewenste fenomenen, die ons vaak een gevoel van onbehagen of angst geven. Angst is niet meer dan een bijproduct van de agelijkse realiteit, met haar mooie en minder mooie kanten, maar toch wentelen we er ons net iets te graag in.

Is het vanwege een sterker individualisme, gekoppeld aan een enorme maatschappelijk en technologische vooruitgang, die ons meer aan onze schermen doet kluisteren? Hoe minder we onszelf in de steeds sneller evoluerende buitenwereld begeven, een wereld die we amper nog begrijpen, hoe banger we ervan worden. En zo worden dorpspleintjes plots vol gezet met camera’s, omdat er nu eenmaal al eens vier jongeren samenkomen om te praten, terwijl ze een blikje red bull drinken. Of durven we de bus niet nemen, omdat die donkere jongens nu eenmaal luid praten, in een taal die we kennen van onthoofdingsvideo’s. Ook dat is bijzonder. De relativiteit van de dreiging, deze is bijvoorbeeld kleiner in Halle dan in pakweg Syrië, maakt niet uit. Het is dezelfde logica die stelt dat het feit dat we het globaal gezien zeer goed hebben, ons er niet van mag weerhouden om over alles te klagen. Syrië is Syrië, maar dan nog kunnen wij een bananenrepubliek zijn. Dat is het grote gelijk van de zelfgerichtheid.

Misschien is het gewoon een uit de hand gelopen defensiemechanisme, een restant uit een ver verleden waarbij gezonde angst het verschil was tussen leven en dood. Toen moesten we nog continu op onze hoede zijn voor moordachtige beesten, en dus ook voor elkaar. Nu is de kans dat je zomaar op straat wandelt en opgegeten of afgeslacht wordt in Vlaanderen belachelijk en verwaarloosbaar klein. Akkoord, ze is niet onbestaande, maar het is even waarschijnlijk dat je struikelt en in een plas water van 10 centimeter verdrinkt, of iets van Jelle Cleymans plots oké vindt. Af en toe gebeurt er wel iets onverwachts , iets dat ons collectief met verstomming slaat en met onbegrip vult. Maar die reactie verraadt net de zeldzaamheid van zulke drama’s.

Wat er ook van aan is, we zitten stilaan in een neerwaartse angstspiraal die niet tegen te houden lijkt. Net door de verwevenheid van politiek en media met angst kunnen gewone burgers er zich amper tegen wapenen, en als ‘de ander’ ook nog eens van een goede vriend naar een goede buur, en van een goede buur naar een vreemdeling gaat, dreigt een projectie van al het slechte dat we rondom ons oppikken op in principe doodgewone en onschuldige medeburgers. Dan loert wantrouwen, paranoia en de bijhorende controle en regelzucht inderdaad blijvend om de hoek. Uiteindelijk dreigen we onze vrijheid van handelen op te geven omdat we in ons denken niet meer vrij kunnen zijn, beklemd door de angst die geregisseerd wordt door de waan van de dag.

Een oplossing is moeilijk. Optimisme is geen morele plicht, en dus kunnen we ook niet van onze nieuwsbronnen verwachten dat ze aan zelfcensuur doen, gewoon om ons minder ongelukkig te maken. Een echte ‘goed nieuws show’, zoals Alain De Botton impliciet voorstelt, zou wel amusant kunnen zijn (lees: Vandaag hebben meer dan 7 miljoen Vlamingen niemand vermoord, verkracht of bestolen), maar is even subjectief en misleidend als het huidig aanbod. Misschien zou het al helpen om angst niet te commercialiseren en de angstaanjagende, maar vaak overdreven krantenkoppen en lokmiddelen te laten voor wat ze zijn. Het nieuws is vaak al gruwelijke genoeg zonder bombastische misleiding. En misschien moeten sommige maatschappelijke problemen ook niet tot shakespeariaanse drama’s worden gepromoveerd door media, politiek en belangengroepen. Angst mag dan wel, net als seks, goed verkopen, maar die boemerang keert zich elke keer opnieuw tegen ons allen. Want, ja hoor, het enige waar we uiteindelijk echt angst voor moeten hebben, is de angst zelf.

dagelijkse newsletter

take down
the paywall
steun ons nu!