De wortels van het bloederige sectarisch geweld in Syrië en Irak

Al Qaeda schoot wortel in het puin en de chaos die de Amerikaanse bombardementen en bezetting achterlieten. De Jordaanse strijder al-Zarqawi – zelf een product van de door de VS gesteunde strijders tegen de Sovjet-Unie in Afghanistan – drong met enkele getrouwen Irak binnen en vestigde zich in de stad Fallujah.

Van daaruit organiseerde hij een reeks aanslagen op Amerikaanse doelwitten maar ook op de sjiieten in Irak. Daardoor raakte de relatie met Al Qaeda getroebleerd. Al-Zawahiri, de nummer twee van Al Qaeda, waarschuwde al-Zarqawi dat hij de moslims verdeelde en tegen zich in het harnas joeg.

Opstand

Ondertussen kregen de VS-troepen in Irak te maken met een opstand die ze niet meteen onder controle kregen. Eén van de leiders van die opstand was al-Duri, een kompaan van Saddam Hoessein, die de rebellengroep JTNR had opgericht, een verzameling van gefrustreerde Baathisten (oud-partijleden van de vroegere leidende Baath-partij in Irak) en ex-soldaten.

Van een opdeling tussen sjiieten en soennieten was toen nog geen sprake. De JTNR zelf beroept zich op het soefisme – een mystieke stroming binnen de islam – en toen Fallujah onder vuur lag, stuurde het sjiietische Mhadi-leger van Muqtada al-Sadr hulpgoederen naar de belegerde stad. Soennitische betogers droegen vaak ook portretten van de sjiietische opstandige leider.

“Die eenheid vormde voor de VS een grote bedreiging. De VS gooiden geld van de ene sectarische groep naar de andere, in een poging tweedracht te zaaien tussen sjiieten en soennieten die ze dan makkelijk konden uitbuiten”, schrijft Vijay Prashad die de Edward Said-leerstoel van de Universiteit van Beiroet bekleedt.

De bloederige periode 2006 en 2007 verbrijzelde de hoop op een herstel van het Arabisch nationalisme. Het sectarisch geweld hield niet meer op. Gemiddeld zijn er nu zeventig bomaanslagen per maand in Bagdad. Velen zijn gericht tegen sjiietische doelwitten. Maar ook christenen en soennieten die samenwerken met de door de sjiieten gedomineerde regering van president Maliki lopen gevaar.

Al Qaeda in Syrië

Toen de Syrische opstand al snel uitmondde in burgeroorlog, keerde Syrische leden van de groep – die sinds 2006 Islamic State of Iraq heette – rond de toen al gestorven al-Zarqawi terug naar hun geboorteland om er het al-Nusrafront op te richten. Daardoor had Syrië plots ook een Al Qaeda-groep die meevocht in de burgeroorlog. In april 2013 liet de leider van Islamic State of Iraq, Abu Bakr al-Baghdadi, weten dat ISI en al-Nusra zouden samenvloeien tot ISIS (Islamic State of Iraq and Al-Sham). Al-Nusra verzette zich tegen die fusie en kreeg daarvoor ook de steun van Al Qaeda dat officieel afstand nam van ISIS.

Daardoor zijn er in Syrië nu twee grote strijdende groepen die zich beroepen op Al Qaeda. Soms nemen ze de wapens tegen elkaar op, in andere gevechten staan ze zij aan zij. Naast die twee grote groepen zijn er nog kleinere zoals Ahrar ash-Sham en Liwa al-Islam. Eind juni veranderde de beweging nog eens van naam. ISIS heet nu gewoon Islamic State nadat de oprichting van een nieuw kalifaat werd aangekondigd met Abu Bakr al-Baghdadi als de nieuwe kalief.

In diezelfde maand werd het Iraakse leger weggejaagd uit belangrijke steden als Mosul en Tikrit. Volgens onder meer de BBC gebeurde dat door niet meer dan 800 ISIS-strijders. Het Iraakse leger had daar twee divisies met in totaal 30.000 door de VS getrainde soldaten. Mosul is een stad met bijna twee miljoen inwoners. Dat wijst er op dat ISIS steunt op lokale milities.

De cijfers lopen uitéén maar in totaal zou IS maar op 4000 tot 10.000 strijders kunnen rekenen. De Nineveh-provincie in het noorden van Irak die ze controleren is groter dan België. Dat toont dat IS maar een deel is van een groter verhaal van sectarische strijd en ontwrichting van de staten Syrië en Irak.

Sectarisch geweld

Het verhaal beperken tot een strijd tussen moslims en christenen is helemaal uit den boze. De romanschrijver Sinan Antoon, geboren in een Iraakse christelijke familie, zegt dat deze nieuwe opstoot van sectarisme alle minderheden raakt, niet alleen de christenen. “Een Irakees is geen Irakees meer maar een sjiiet, een soenniet, een christen, een Koerd of lid van een andere etnische groep.”

Zelfs het regime van Saddam Hoessein was nooit een soennitisch regime, aldus Antoon. Sjiietische soldaten sloegen opstanden in sjiietische gebieden neer en de bekende vice-premier Tariq Aziz (die de zachte kant van het Hoessein-regime moest belichamen) is een christen.

“Terwijl de wereld terecht de gruwelijke daden van ISIS aanklaagt, mogen we niet blind zijn voor sectarische moordpartijen van de regerings- en proregeringskrachten”, waarschuwt Human Rights Watch. Na het geweld in de regio rond Mosul sloegen één miljoen mensen op de vlucht. In Fallujah kwamen 507 inwoners om het leven toen de stad vanuit de lucht bestookt werd door het regeringsleger.

Noord-Irak was ooit een regio waar heel veel verschillende religieuze en ethnische groepen harmonieus samenleefden, maar veranderde elf jaar na de Amerikaanse invasie in Irak in een hel waar grote groepen mensen op de vlucht zijn voor het sectarisch geweld. De 40.000 vluchtelingen van de religieuze minderheid Yazidi die vastzitten op een berg zijn daar het apocalyptische voorbeeld van.

Datzelfde Amerikaanse leger dat aan de basis ligt van dat geweld, begon donderdag nieuwe bombardementen in Irak. Er werden bommen van 250 kilo gedropt op stellingen van IS in de buurt van Irbil. In die hoofdzakelijk Koerdische stad zitten Amerikaanse militaire adviseurs. Van Afghanistan in de jaren '80 tot de vernietigende blitzkrieg van 2003 in Irak en het opgepookte sectarische geweld om het iraakse verzet te breken: alleen wie geen historisch besef heeft, kan hopen dat die bombardementen een einde zullen maken aan de brandende cyclus van geweld.