'The Homesman': De 'feministische western' die zich in de voet schiet

The Homesman is geen doorsnee-western. Het is immers een film met een boodschap. Sommigen zien de vrouwelijke protagonistes – drie gek geworden echtgenotes en een ongehuwde outsider – als metafoor voor de waanzin die verankerd is in de Amerikaanse droom.

Die sociale aanklacht komt er niet echt uit. Ook al omdat de vrouwen die aanvankelijk niet als decoratiestukken fungeren (Hilary Swank vertolkt zelfs een stoere actieheldin) door de machocowboys aan het slot opnieuw naar het achterplan worden verwezen. Oude cowboys geven zich niet snel gewonnen. Het testosteron neemt het uiteindelijk weer over.

Western én anti-western

Na The Three Burials of Melquiadas Estrada is The Homesman de tweede film van Tommy Lee Jones. “Het verhaal speelt in de negentiende eeuw, er zijn paarden, er is de Mississippi,... het moet dus wel een western zijn,” zei hij in Cannes. Maar het op Glendon Swarthouts cultroman gebaseerde The Homesman is tegelijk een anti-western. De acteur-regisseur probeert het gevoel van een klassieke western te creëren, maar linkt brutale schoonheid aan de donkere zijde van de Amerikaanse geschiedenis.   

Het resultaat is een onderhoudende maar schizofrene film die twijfelt tussen mystificatie en ontluistering. Aan de ene kant wordt er afgerekend met de 'heroïsche' verovering van het westen. Het scenario suggereert dat het desolate landschap, het ruwe klimaat en religieus fanatisme mensen gek maakt. Aan de andere kant wordt het westen verheerlijkt. De mise-en-scène versterkt via weidse landschappen, zware trektochten, paarden, houten huizen en woeste indianen de mythe.

The Homesman opent met een snoeiharde kritiek op de patriarchale samenleving die na de 'go west'-gekte ontstond. Vrouwen zijn er haast slaven (de zwarte slaven komen aan het slot even in beeld), enkel geschikt voor seks en arbeid. Geweld (psychologische terreur én de zweep) bewaart de status quo, waardoor enkel huwelijk en waanzin een uitweg bieden. Aldus de film. Een feministische aanklacht tegen een misogyne microkosmos?

Van west naar oost

In het openingsbeeld zien we een eenzame vrouw worstelen met ploeg en paard. Mary Bee (Hilary Swank) is ongehuwd en gelovig. Ze runt haar boerderij alleen en probeert 's avonds te overtuigen met haar te trouwen, terwijl ze zingt en zichzelf begeleidt op een denkbeeldig (gebreid) klavier. Ze blijkt te temperamentvol – te sterk en zelfverzekerd voor het cowboyvolkje.

Wanneer niemand van haar kerkgemeenschap wil fungeren als begeleidende homesman voor drie krankzinnig geworden vrouwen die terug oostwaarts getransporteerd moeten worden, neemt ze de job op zich. Daarbij fungeert de egoïstische macho-cowboy en dief George Briggs (Tommy Lee Jones) als gids tegen wil en dank. Even lijkt de enigmatische bullebak te gaan ontdooien en lijken de in hun psychose opgesloten vrouwen rijp voor communicatie. Dan slaan bij de andermaal afgewezen Mary Bee de stoppen door.

Plots blijft Briggs alleen met 'de vracht' en gaat het verhaal een andere richting uit. Een voorspelbare richting. “Voor mij is de film eerder humanistisch dan feministisch”, stelt Jones, al beoogt hij “een ode aan de vrouwen die de Amerikaanse natie bouwden maar het moeilijk hadden”. Opnieuw een illustratie van zijn wat dubbele houding tegenover de mannelijkheidscultus die ingebakken zit in de western. Waardoor hij geen feministisch perspectief kan inbouwen in dit verhaal van gekke vrouwen en een zieke wereld die slachtoffers enkel afvoert.

Herleid tot objecten

Na even de benen te hebben genomen (met zijn loon op zak), ontfermt Briggs zich alsnog over de vrouwen. Zij kunnen of willen hem blijkbaar niet missen. Waarbij er dingen als geweten, empathie en loutering in beeld komen. Terwijl de bewaarengel ook een wraakengel wordt en een ongastvrije hoteluitbater de vurige rekening gepresenteerd krijgt.

Er duikt een falling man op en er zijn politiek-correcte afrekeningen met slavernij, economische uitbuiting en racisme, maar Jones heeft helaas wel zijn tribute to women onderuitgehaald. Het laatste deel van de film wordt immers nadrukkelijk vanuit mannelijk standpunt verteld – vrouwelijk lijden schept mannelijke bewustwording – en herleidt de vrouwen tot objecten die netjes afgeleverd worden op de sofa van domineesvrouw Altha Carter (Meryl Streep).

Dat is pijnlijk en fataal voor het sociale aanklacht die de film zegt te uiten. Dat The Homesman de codes van de western respecteert, is geen probleem. Het vormt de charme van deze fabel. Dat Tommy Lee Jones zijn helden zowel vanuit de geest van de tijd als vanuit die van nu bekijkt, is wèl een probleem. Zeker omdat er maar één (mannelijk) gezichtspunt is. The Homesman is een would be anti-western en feministische sociale aanklacht die zich met een bespottelijk slot in de voet schiet. Waardoor deze western behoorlijk mank loopt.