Op zoek naar een plaats in de evolutie - Bezit en status: fitnessindicatoren bij uitstek
Essay, Nieuws, Wereld, Samenleving, Wetenschap, Consumptie, Psychologie, Opwarming van de aarde, Vooruitgangsdenken, Evolutie, Evolutionaire psychologie, Geoffrey Miller, Fitnessindicatoren, Status, Ecologische problemen, Jeffrey Sachs, Matt Ridley, David Rothkopf, Durkheim -

Heeft de mens zijn eigen toekomst in de hand? Wat de evolutionaire psychologie ons kan leren

Zo lang er geschreven boodschappen bestaan, kregen we meldingen dat de mens hopeloos op zoek is zich een toekomst uit te bouwen zoals hij zelf zou willen. Toch levert de geschiedenis het bewijs dat de mens er tot dusver in geslaagd is om alle grote problemen te overwinnen.

woensdag 18 mei 2011 18:15
Spread the love

In lijn daarmee menen de vooruitgangsdenkers van nu dat we met de ontwikkeling van nieuwe technologieën de welvaart van de ganse aardbevolking tot die van de geïndustrialiseerde landen kunnen optrekken. Is dat realistisch en in welke mate hebben we onze toekomst in eigen handen?

Gedrag gestuurd door de evolutionaire psychologie

Willen we de situatie van aarde en mensen begrijpen en een zicht op onze toekomst krijgen dan moeten we ons richten op het gedrag van de mens. Het is immers de mens die het grootste aandeel heeft  in het verloop van de gebeurtenissen op aarde. En dus ook in wat er nu allemaal fout loopt.

Met onderwijs en opvoeding probeert men de mens het ‘gewenste’ gedrag aan te leren, maar daarin slagen we maar gedeeltelijk. De reden daarvoor is dat ons gedrag voor een belangrijk deel wordt bepaald door processen die evolutionair gegroeid zijn en onbewust het gedrag van de mens sturen.

Onze drang naar nieuwigheden en onze gulzigheid werden alzo diep verankerd in het mechanisme van de natuurlijk selectie.

Mutaties zorgen ervoor dat steeds nieuwe eigenschappen en een grotere variatie aan levende wezens ontstaat die onderling met elkaar in concurrentie komen voor de beschikbare middelen. Daardoor hebben ze er alle belang bij om een zo groot mogelijk deel voor zich op te eisen. Alle wezens die ontstonden, inclusief de mens, kregen zo de drang naar vernieuwing en gulzigheid ingebouwd en dit werden dan ook  fundamentele kenmerken.

De seksuele selectie : de ‘fitnessindicators’

Onze statuszucht en versierdrang zijn een uitwas van het andere fundamentele biologisch mechanisme, de seksuele selectie, die gebeurt met de hulp van ‘fitnessindicators’. Dat zijn versierelementen, zoals een paringsdans of een fysiek kenmerk, die aan het andere geslacht de indruk geven dat ze een voordeel opleveren. Door dit voordeel wordt aan de eigenaar status toegekend, die als pasmunt werkt voor aantrekkelijkheid. Hoe groter de status, hoe groter de kans om een partner te vinden.

We realiseren ons onvoldoende hoe fel ons gedrag door versieren wordt beïnvloed. Dat zette Geoffrey Miller uitvoerig uiteen in zijn boek ‘De parende geest’.

Fitnessindicators hebben hun eigen zelfversterkende processen ontwikkeld die leiden naar een toenemend belang van de indicator. Dat proces zet zich verder zo lang de omgevingsomstandigheden gunstig blijven. (Zo kon bvb. de mannelijke pauwenstaart steeds indrukwekkender worden maar toch niet blijven groeien).

Sturing door gelukshormonenen

De natuurlijke selectie produceerde een aantal belangrijke secundaire gedragslijnen zoals de nabootsing van de alfa-wezens en de sturing door gelukshormonen. Het nabootsen van de alfa-wezens is een algemeen kenmerk in de dierenwereld. Dieren die dat deden bouwden daarmee een duidelijk voordeel op, waardoor dat kenmerk is blijven overleven.

Levende wezens ontwikkelden een heel vernuftig eigen intern stuurmechanisme om het ‘goede’ gedrag te ondersteunen. Het gebeurt met behulp van de productie van gelukshormonen, een intern proces dat tot een goed gevoel leidt. Daardoor wordt het wezen aangezet tot de voortzetting van dat bepaalde gedrag, want we zijn allen gelukzoekende wezens. Het is niet toevallig dat seksualiteit een heel belangrijke bron is van gelukshormonen. Zo werd seksualiteit één van de belangrijkste motivators van de mens.

Toch merkwaardig dat de hoofdlijnen van het menselijk gedrag zo diep verankerd liggen in de meest fundamentele mechanismen van de biologische evolutie en van de natuurlijke en de seksuele selectie.

Bezit wordt fitnessindicator

Enkele tienduizenden jaren geleden, nadat de mens sedentair is gaan leven, groeide bezit uit tot een fitnessindicator en werd zo een belangrijke bron van status. En status dient als een krachtig versiermiddel. Aanvankelijk was dat enkel een aangelegenheid van een beperkt aantal leiders, maar na de industriële revolutie en na het proces van democratisering van enkele eeuwen geleden, breidde het zich uit tot het gewone volk. Het had een grote invloed op het gedrag van de mens en dus op het verloop van onze planeet.

Dat gedrag wordt in hoofdzaak gestuurd door behoeften en overtuigingen. Het geloof, in het bijzonder de religies, heeft een krachtig overtuigend effect dat zich hoofdzakelijk onbewust doet gelden. Maar ons leven zit vol met overtuigingen die ons in een mentale toestand brengen die ons helpt om onze doelstellingen te realiseren. De behoeften van de mens van nu zijn nog steeds dezelfde als die van de pre-industriële mens en die van de jager-verzamelaar.

Het relatieve belang ervan is echter wel gewijzigd. Zo zijn de lagere fysiologische behoeften, eten en drinken, voor de mensen met een hoge levensstandaard in grote mate geëvolueerd van een overlevingsnoodzakelijke naar een genotzoekende  aangelegenheid, De seksualiteit is zelfs uitgegroeid tot een economisch gegeven, waarbij het genot wordt uitgebuit.

De betere kennis van de psychologie van de mens heeft het mechanisme van de productie van gelukshormonen verkracht en van ons haast ziekelijke hedonisten gemaakt.

Statusdrang en de narcistische samenleving

De hogere cerebrale behoefte, nl. status, is bij een groot aantal mensen dusdanig belangrijk geworden dat we in een ronduit narcistische samenleving verzeild zijn geraakt. Het hoeft nauwelijks betoog dat de media daarin daarbij een belangrijke stimulerende rol spelen.

De media ontwikkelden zich tot een heel efficiënt forum voor het statusvertoon, en werden zo zelf belangrijk dankzij diezelfde status.

Bezit als fitnessindicator werd een enorm succes. Dit is een direct gevolg van het mechanisme van de natuurlijke selectie. Bij de natuurlijke selectie is het immers zo dat de wijzigingen die tot het grootst aantal vernieuwingen leiden, ook de grootste kans hebben om actief te blijven. Dat is de reden waarom de hersenen, die met het memenspel – het mechanisme waardoor nieuwe cultuurelementen ontstaan – tot een geweldige versnelling van het aantal vernieuwingen kwamen.  Dat memenspel van de hersenen is de motor geworden voor het scheppen van nieuwe bezitselementen. En een groot deel van die bezitselementen wordt gebruikt voor statusverhoging. Wat dan weer een bijkomende stimulans werd om het arsenaal aan bezitselementen te laten groeien.

De democratisering van de bezitsdrang

Het mechanisme van de nabootsing dat lange tijd geblokkeerd werd door de leiders, kan sinds de democratisering van het bezit op vol vermogen draaien. De standensamenleving die ontstond, vergemakkelijkte die nabootsing, want het volk moest maar naar de hogere standen kijken om te zien wie het best kon worden nagebootst.

Maar dat kreeg ondertussen een keerzijde, want de verhoogde overlevingskansen waarop de nabootsing  in meeste omstandigheden uitzicht geeft, staan nu onder druk.

De nabootsing van de huidige leiders levert misschien wel een persoonlijk voordeel op korte termijn op, maar niet op lange termijn. Het zijn niet langer de leiders, met hun versiergedrag en ziekelijke statuszucht die vooral hun eigen voordeel nastreven, die nu de beste voorbeelden zijn.

In de huidige situatie waarin de aarde onder druk is komen te staan, hebben we er alle belang bij om het collectieve te laten primeren boven het eigenbelang, want dat geeft de beste kansen om onze omgeving leefbaar te houden. Het mechanisme van de nabootsing stuurt ons in de huidige omstandigheden dus de verkeerde weg op.

De huidige toestand

We zijn geëvolueerd van een omgeving waarin bezit getransformeerd werd van een nutsfunctie naar een omgeving waarin de status die er aan het bezit kleeft veel belangrijker werd.

Daardoor nam de consumptie op een irrationele wijze toe. Consumptie richt zich niet enkel op materiële goederen, maar evenzeer naar culturele, die door de nieuwe media heel efficiënt gepromoot werden. Het consumptiegedrag wordt gestuurd door een eigen intern proces aangedreven door begeerte, en niet door overtuiging.

Het zwaartepunt van onze behoeften heeft zich verplaatst van behoeften met een intern homeostatisch regelsysteem (de fysiologische behoeften), naar behoeften zonder een intern regelsysteem, zoals statuszucht, bezitsdrang en macht.

Dat is een héél belangrijke evolutie; gefundenes Fressen voor het spel van de biologische evolutie omdat ze een stimulans is voor het streven naar verandering. Het verklaart meteen waarom die ontwikkeling zoveel succes kende.

Hoe bezitsdrang leidde tot globale ecologische problemen

De levensstandaard van het volk in de geïndustrialiseerde landen verhoogde zodanig dat nieuwe bronnen voor grondstoffen moesten worden aangeboord om de verhoogde consumptie te ondersteunen. Maar dat leidde uiteindelijk tot een zodanig hoge belasting van de aarde dat we nu onze habitat in steeds sneller tempo vernietigen en dat er globale ecologische problemen zijn ontstaan.

Zo verkleint de variëteit aan levende soorten angstwekkend, stevent de bevolkingsdichtheid  voor de ganse aarde af naar een alarmpeil en heeft het overmatig verbruik van de natuurlijke reserves geleid tot een opwarming van de aarde.

Onder druk van een globale democratiseringgedachte ontstond de nood om de levensstandaard van alle volkeren op aarde tot die van de geïndustrialiseerde landen op te trekken. Dat zou volgens de vooruitgangsdenkers zoals Matt Ridley auteur van het boek ‘De rationele optimist’ en Jeffrey Sachs, directeur van het Earth Institute, mogelijk zijn door de gepaste technologieën te ontwikkelen. Hun redenering lijkt me wat optimistisch. Ze gaat op voor een aarde met expansiemogelijkheden, maar niet voor de volle, haast uitgeputte aarde waarmee we nu te maken hebben.

‘De weg van de vooruitgang voortzetten’ lijkt aanvaardbaarder dan van koers te veranderen. Voortzetten is gemakkelijker dan wijzigen; het is een positieve instelling die niet – bepaald terecht – ervan uitgaat dat we op de goede weg zouden zitten.

De mens moet het regulerend element worden

We realiseren ons onvoldoende dat de zucht naar vooruitgang door irrationaliteit gevoed wordt. Het versiergedrag aangedreven door een ziekelijke statuszucht en machtswellust heeft in eerste instantie de leiders verblind. Zij worden gedreven door steeds sterkere prikkels, naar steeds imposantere vormen van bezit, waarmee ze hun rivalen de loef kunnen afsteken.

David Rothkopf beschrijft in zijn boek ‘De superklasse’ zijn ervaringen met de leiders. Hij bevestigt daarin de ziekelijke onverzadigbare statuszucht van de leiders.

Het grote probleem is dat het volk op die weg wordt meegesleurd en haar aandacht door economische motieven gefixeerd wordt op consumptie. Het is alsof er een onzichtbare hand aan het werk is die ons hele systeem verder uit evenwicht brengt.

De socioloog Durkheim heeft er al in de 19de eeuw op gewezen dat in dergelijke situaties een uitwendige macht nodig is die een regulerende rol moet spelen. Gezien die blijkbaar nog niet werd gevonden, zal de mens zelf die rol moeten vervullen, maar dan moet hij tegen zijn eigen interne sturingen gaan handelen als hij uitzicht wil krijgen op duurzaamheid.

We zijn voortdurend bezig met corrigerende maatregelen uit te vaardigen, we voeren sociale en politieke correcties door, we zoeken nieuwe wegen om ons welvaartspeil te behouden,…   Maar zolang we geen rekening houden met de vermelde onderliggende sturende factoren van ons gedrag, zullen we geen efficiënte oplossingen kunnen realiseren.

Toch moeten we de weg van het vooruitgangsdenken blijven bewandelen, we moeten blijven innoveren, maar moeten de vooruitgang een nieuwe inhoud geven, gericht op duurzaamheid en op het welzijn van de mensen. Dit hernieuwde vooruitgangsdenken kan enkel succesvol zijn nadat de nieuwe overtuiging zich diep in de gedachten van de mensen heeft genesteld.

Er moeten nieuwe leiders komen die zich niet langer laten leiden door eigenbelang.

Dat moet een top-down beweging op gang brengen, maar die zal moeten worden voorafgegaan door een bottom-up beweging, met een volk dat overtuigd is van het nieuwe vooruitgangsdenken.

In de huidige context is de democratie  het meest geschikte instrument om dat te realiseren. Maar de condities voor die omwenteling lijken nog onvoldoende aanwezig te zijn. De bevolking in de geïndustrialiseerde landen heeft het nog te goed om klaar te zijn van de diepgaande wijziging.

We kunnen ons afvragen, hoe ver de toestand van de aarde nog verder moet verzieken, hoe veel de welvaart nog moet terugvallen en hoe fel de sociale situatie nog moet verslechteren voor het volk voldoende gemotiveerd is om het roer om te gooien?

Mathieu Snykers

Mathieu Snykers is doctor in de wetenschappen en auteur van boeken zoals: De verborgen mechanismen van ons bestaan (1995);
De zoektocht naar onszelf (2003) en De gesel van Darwin (2009).

dagelijkse newsletter

take down
the paywall
steun ons nu!