NAVO-kernwapens: de keuze is aan de Europeanen
Opinie, Wereld, Politiek, België, Kernwapens, VS, Start-verdrag, NPR, Nonproliferatieverdrag -

NAVO-kernwapens: de keuze is aan de Europeanen

In de pas verschenen Nuclear Posture Review (NPR) kiest de regering-Obama voor nucleaire ontwapening, maar de concrete stappen blijven bescheiden. Hans Lammerant geeft duiding bij het standpunt van de regering-Obama.

donderdag 8 april 2010 12:22
Spread the love

De daadwerkelijke ontwapening is die vervat is in het nieuwe START-verdrag, maar dit is beperkt tot een honderdtal strategische kernwapens. Wel is de NPR doordrenkt met de Obama-retoriek van een kernwapenvrije wereld en wordt er naar gestreefd om de rol van kernwapens in de militaire strategie te beperken.

Tevens belooft de VS om geen kernwapens in te zetten tegen niet-kernwapenstaten, die het nonproliferatieverdrag (NPT) ondertekend hebben en voldoen aan alle nonproliferatieverplichtingen.

Met betrekking tot de tactische kernwapens toont de VS zich bereid om deze terug te trekken, maar moeten de Europese regeringen de keuze maken. De bal ligt nu in het kamp van de Europese bondgenoten, en dus ook bij de Belgische regering. Het effect van een duidelijk boodschap is wel degelijk in de Nuclear Posture Review terug te vinden.

De Japanse regering liet duidelijk blijken dat voor haar kernwapens niet meer nodig waren. Dit werd ondersteund met een brief ondertekend door parlementsleden uit zowel meerderheid als oppositie. Resultaat: de VS schrapt de kernwapens bedoeld om in crisistijd in de Stille Oceaan te ontplooien. Zal de Belgische regering durven positie in te nemen? Voorlopig lijkt het erop dat ze de kat uit de boom blijft kijken.

De voorbije jaren maakten verschillende belangrijke politieke stemmen duidelijk dat het nu of nooit voor nucleaire ontwapening was. Ofwel maken de kernwapenmachten werk van hun ontwapeningsverplichting in het nonproliferatieverdrag, ofwel verliest dit verdrag alle geloofwaardigheid en zijn we op weg naar een wereld met 20 tot 30 kernwapenstaten waarin ooit kernwapens opnieuw gebruikt zouden worden.

Zo stelde de voormalige secretaris-generaal van het Internationaal Atoomagentschap, El Baradei: “When it comes to nuclear weapons, we are reaching a fork in the road. Either we must begin moving away from a security system based on nuclear weapons, or we should resign ourselves to President Kennedy´s 1960s prediction of a world with 20 to 30 nuclear-weapon States.”

Het nieuwe START-verdrag. Ontwapening?

De daadwerkelijke ontwapening blijft grotendeels beperkt tot het nieuwe START-verdrag en houdt slechts een vermindering van het aantal opgestelde strategische kernwapens in met een honderdtal. Strategisch lees je hier best als intercontinentaal, anders gesteld: wapens waarmee beide landen elkaars grondgebied kunnen treffen.

Het nieuwe START-verdrag legt een limiet op van maximaal 1.550 kernbommen, 800 strategische dragers van die kernbommen (raketten op onderzeeërs, raketten op land en langeafstandsbommenwerpers) waarvan er 700 effectief opgesteld mogen staan.

Het Witte Huis stelt dat de limieten voor dragers van kernwapens met de helft verminderen tegenover het vorige START-verdrag, dat een limiet van 1.600 dragers voorzag.

Maar deze vergelijking loopt behoorlijk mank. Zo wordt die vermindering vooral gerealiseerd door een wijziging in wat wordt meegeteld. Momenteel heeft de VS nog ongeveer 1.200 strategische dragers onder het oude START-verdrag, maar in realiteit zijn er ongeveer 900 dragers die daadwerkelijk met kernwapens uitgerust zijn.

De andere 300 zijn bommenwerpers en onderzeeërs die een conventionele rol hebben gekregen, of raketsilo’s die geen raketten meer bevatten, maar nog niet volgens de oude START-regels ontmanteld zijn om financiële redenen.

Met de rekenregels van het nieuwe START-verdrag worden die niet meer meegeteld. De ‘ontwapening’ bestaat dus vooral uit vroeger gedane nucleaire ontwapening. In praktijk moeten er een honderdtal dragers daadwerkelijk verdwijnen.

Voor de kernkoppen geldt een zelfde verhaal. Momenteel heeft de VS zowat de 2.200 kernkoppen op strategische dragers opgesteld, wat de limiet is onder het SORT-verdrag. De nieuwe limiet wordt 1.550, maar daarbij telt de VS bommenwerpers als één kernbom.

Kernbommen kunnen op en af geladen worden van bommenwerpers, dus hier moet een rekenregel afgesproken worden. Bommenwerpers voor één bom tellen, is echter een stevige onderschatting. Zo zal het aantal opgestelde kernbommen waarschijnlijk veeleer tegen de 2.000 aanlopen, een stuk boven de 1.550. In reële verwijdering van 200 à 300 kernkoppen lijkt dus een juistere schatting.

Het nieuwe START-verdrag brengt aan Amerikaanse zijde waarschijnlijk een reële reductie van ongeveer 15 procent van zowel het aantal kernbommen als van de strategische dragers met zich mee. Voor Rusland valt een gelijkaardig verhaal te vertellen.

Niet niks, maar toch ver van de retoriek van 50 of 30 procent vermindering. Dit nieuwe START-verdrag dwingt noch de VS noch Rusland tot een fundamentele wijziging van hun kernwapenstrategie en laat beide landen toe de belangen van hun militaire establishment te sparen. Het nieuwe START-verdrag was dan ook in de eerste plaats bedoeld om de wederzijdse verificatie voort te zetten en te moderniseren, en minder gericht op daadwerkelijke ontwapening.

Het moet het nodige vertrouwen creëren om in de volgende stappen werk te maken van verdergaande ontwapening. Maar wat dat zou inhouden, daarover blijft de Nuclear Posture Review behoorlijk vaag. De nadruk lijkt daarbij eerder te gaan liggen op ontmanteling van kernbommen die nu in reserve worden gehouden en de tactische kernwapens. Opnieuw, belangrijk dat op deze vlakken vooruitgang geboekt wordt, maar telkens wordt de kernwapenstrategie in haar fundamenten gespaard.

Voor de volledigheid, de Nuclear Posture Review bevat nog een andere ontwapeningsstap, namelijk het schrappen van de TLAM-N-kruisraket. Dit zijn tactische kernwapens, bedoeld voor de Navy, waarvan er nog een honderdtal een operationele rol hebben maar die al sinds 1991 op land gestockeerd worden.

Beperking van de rol van kernwapens

De meest fundamentele koerswijziging zit in de verantwoording van de kernwapenstrategie. De NPR is doorspekt met de Obama-retoriek van een kernwapenvrije wereld. De beperking van de rol van kernwapens in de militaire strategie wordt als streefdoel vooropgesteld. Het belangrijkste dat Obama in de aanbieding heeft voor de niet-kernwapenstaten op de komende NPT Review Conference zijn enkele verklaringen met betrekking tot de militaire strategie.

Ten eerste dat de rol van kernwapens in de Amerikaanse militaire strategie verminderd wordt. Toch blijft ook hier de formulering zeer timide. Een no first use-politiek, de belofte niet als eerste kernwapens in te zetten, is niet aan de orde. Zelfs een beperking van de rol van kernwapens tot afschrikking van kernwapens is nog te veel gevraagd, al wordt gesteld dat gestreefd zal worden naar zulk een militaire strategie.

Maar voorlopig blijven kernwapens ook een rol houden ter afschrikking van andere massavernietigingswapens of een grootschalige conventionele aanval vanwege de andere kernwapenstaten. De niet-kernwapenstaten krijgen wel een garantie dat zij in zulk een geval niet met kernwapens geconfronteerd worden.

Deze garantie is de tweede belangrijke verklaring. Tot nu toe hebben de kernwapenstaten al zulke ‘negatieve veiligheidsgaranties’, dit zijn garanties aan niet-kernwapenstaten dat tegen hun geen kernwapens ingezet zullen worden, gegeven maar in zeer ambigue termen. Nu belooft de VS om geen kernwapens in te zetten tegen niet-kernwapenstaten, wanneer die het NPT ondertekend hebben en voldoen aan alle nonproliferatieverplichtingen.

Deze laatste voorwaarde maakt dat Iran en Noord-Korea niet op deze garantie kunnen rekenen en is bedoeld om landen aan te zetten zich volledig te confirmeren aan het nonproliferatieregime. Waar de regering-Bush kernwapens ook duidelijk een rol gaf tegen landen met mogelijk andere massavernietigingswapens zoals chemische en biologische, stelt de regering-Obama in dit geval vernietigend, maar wel met conventionele wapens te zullen reageren.

Deze garanties in een juridisch bindend instrument zoals een verdrag gieten, wat door vele niet-kernwapenstaten gevraagd wordt, is echter nog een stap te ver. En de optie om op deze politiek terug te komen, wordt open gehouden in geval dat er zich fundamentele ontwikkelingen voordoen op het vlak van biotechnologie.

Kortom, de gekozen benadering gaat in de goede richting. Maar ook is duidelijk dat de militaire bureaucratie en de nucleaire laboratoria zwaar op de rem hebben gestaan bij de formulering van de concrete stappen. De vraag is of dit voldoende is om op de NPT Review Conference de brede waaier van niet-kernwapenstaten tevreden te stellen.

De kernwapens in Europa

Wat de tactische kernwapens in Europa betreft, laat de Nuclear Posture Review de keuze aan de bondgenoten of zij een verdere ontplooiing op hun grondgebied voor hun veiligheid noodzakelijk achten. De bal ligt nu in het kamp van de Europese bondgenoten, en dus ook bij de Belgische regering.

Zij hebben nu alle ruimte om nee te zeggen tegen die kernwapens. Tot nu toe is de Belgische regering zeer op de vlakte gebleven. Maar verder zwijgen staat vanaf nu gelijk met een keuze om kernwapens te houden, en dus een stap naar daadwerkelijke nucleaire ontwapening te blokkeren.

Het effect van een duidelijk boodschap is wel degelijk in de Nuclear Posture Review terug te vinden. De Japanse regering liet duidelijk blijken dat zij kernwapens niet meer nodig acht. Dit werd ondersteund met een brief ondertekend door parlementsleden uit zowel meerderheid als oppositie. Resultaat: de VS schrapt de TLAM-N, nucleaire kruisraketten bedoeld om in crisistijd in de Pacific te ontplooien op duikboten of schepen.

Het verleden geeft ook enkele lessen over de mogelijke invloed van de Belgische politiek. Tijdens de tweede ambtstermijn van president Clinton in de jaren negentig is zo de dynamiek naar nucleaire ontwapening stilgevallen. De militaire bureaucratie en de nucleaire wapenindustrie boden verwoed weerstand en fnuikten verdere stappen naar nucleaire ontwapening. De Belgische en andere Europese regeringen keken toen de kat uit de boom.

Enkele jaren eerder toonde de Belgische minister van Defensie Guy Coëme (PS) zich minder schuchter. Hij verzette zich tegen de modernisering van de korte afstandskernwapens in Europa en haalde toen zijn slag thuis. Ook nu heeft de Belgische regering de keuze: stil toekijken hoe de militaire bureaucratie de initiatieven voor nucleaire ontwapening fnuikt, of met een duidelijke stellingname de door Obama ingeslagen weg ondersteunen.

Het militair-industriële complex vraagt zijn prijs

Met zo’n duidelijke stellingname zou de Belgische regering de politiek van de Amerikaanse president Obama net ondersteunen. Want ook in deze Nuclear Posture Review is duidelijk te merken hoe de nucleaire bureaucratie en het Pentagon stevig weerstand hebben geboden tegen Obama’s keuze voor nucleaire ontwapening en hoe de bescheiden stapjes afgekocht zijn geworden.

Militaire investeringen en uitgaven vormen nu eenmaal één van de belangrijkste manieren waarop in de VS de economie gestimuleerd kan worden. Achter de liberale dogma’s schuilt een militair keynesianisme. Sommige streken zijn economisch afhankelijk van bepaalde militaire basissen of productie-eenheden van wapensystemen. En die economische belangen bij militaire uitgaven vertalen zich ook in regionale politieke belangen. Republikein of democraat, iedereen verzet zich tegen een daling van militaire uitgaven in zijn streek.

Zo krijgen de nucleaire wapenlaboratoria een stevige budgetverhoging tot 7 miljard dollar, hoger dan in de hoogdagen van de Koude Oorlog. Clinton had dit budget ooit laten zakken tot 3 miljard dollar en kreeg het hele nucleaire establishment tegen zich. Obama probeert het nucleaire establishment preventief af te kopen, ondanks de Amerikaanse budgetproblemen.

Ook valt op dat de regering-Obama kiest voor de politiek meest pijnloze reductie van de strategische kernwapens. Zo blijven alle raketinstallaties op land behouden. Deze zijn gelokaliseerd rond de Malmstrom Air Force Base in Montana, de F.E. Warren Air Force Base in Wyoming en Minot Air Force Base in North Dakota, terwijl veel ondersteunende activiteiten gebeuren in Utah.

Congress-leden uit deze staten zijn dan ook fel gekant tegen reducties van deze installaties, terwijl Obama wel hun steun nodig heeft om het START-verdrag goedgekeurd te krijgen. De reductie zal bijgevolg gebeuren door één of twee onderzeeërs en een aantal bommenwerpers een conventionele rol te geven.

Tenslotte is één van de belangrijkste afkoopdossiers het doorvoeren van een grote investering in rakettenverdediging. Dit doet de kassa rinkelen bij de vier grote defensiebedrijven die betrokken zijn bij de rakettenverdediging: Boeing, Lockheed Martin, Raytheon en Northrop Grumman. De rakettenverdediging wordt ook een belangrijk discussiepunt bij de discussies over het Strategisch Concept van de NAVO.

Ook hier lijkt rakettenverdediging als wisselmunt voor kernwapens te gaan dienen. De Europese landen krijgen daarmee een peperduur en technologisch twijfelachtig investeringsprogramma in de maag gesplitst.

Globaal lijkt Obama met zachte hand de Amerikaanse militaire strategie te sturen naar nucleaire ontwapening. Daarbij worden harde confrontaties met de belangen van het militair-industrieel complex vermeden, en dus ook forse stappen.

In plaats daarvan probeert hij langzaam een nieuwe consensus met dit complex te bereiken en de geesten daarin te laten rijpen voor verdere nucleaire ontwapeningsstappen.

Dit door enerzijds de randvoorwaarden van de kernwapenstrategie bij te stellen en anderzijds de echte reducties vooral te laten plaatsvinden op politiek minder gevoelige onderdelen, zoals de reservevoorraad kernwapens. Obama kiest daarmee voor een fundamenteel andere richting dan zijn voorganger Bush, die de rol van kernwapens net verruimde. Maar op fundamentele veranderingen in de opstelling van kernwapens blijft het voorlopig uitkijken.

Hans Lammerant

Hans Lammerant werkt bij Vredesactie vzw, een radicaal-pacifistische vredesorganisatie die in Vlaanderen onder meer de jaarlijkse Bomspotting organiseert. Een actie van directe geweldloze burgerlijke ongehoorzaamheid waarbij burgerinspecteurs op zoek gaan naar de illegale kernwapens op de NAVO-luchtmachtbasis in het Limburgse Kleine-Brogel.

 

dagelijkse newsletter

take down
the paywall
steun ons nu!