Bij DeWereldMorgen.be schrijven we niet voor de clicks.

We maken media voor een betere wereld.

Samen met vele vrijwilligers en burgerjournalisten.

Om dit te blijven doen hebben we uw steun meer dan nodig!

Steun onafhankelijke media!

Ja, ik doe een gift

about
Toon menu

De Waarheidscommissie: de impact van ons koloniaal verleden op ons heden

vrijdag 19 april 2013

In 1913 werden 128 Senegalezen en 60 Filipijnen tentoongesteld in nepdorpen in Gent. Het was één van de attracties op de wereldtentoonstelling, nu net een eeuw geleden. Drie nabestaanden van één van de slachtoffers van toen – de 20-jarige Madi Diali die het verblijf in Gent niet overleefde – komen getuigen op de Waarheidscommissie die onder leiding van theatermakers Chokri en Zouzou Ben Chikha werd opgericht. Tot 27 april kunt u de werkzaamheden van de commissie volgen in het oude gerechtsgebouw in Gent.   

Is het een theatervoorstelling, een performance of toch een echte waarheidscommissie? De termen doen er niet toe. Het is een gebeurtenis die de deelnemers/toeschouwers enkele stompen in de maag geeft en achterlaat met prangende vragen. Hoe kon dit gebeuren? Waarom weten we zo weinig over die donkere bladzijde uit de geschiedenis? Waarom weten we überhaupt zo weinig over dergelijke verhalen van vernedering en onderdrukking? Wat zegt dat vandaag nog over ons?

De Senegalezen en Filipijnen maakten deel uit van een rondreizend circus ter vermaak van de blanke westerling. Na afloop zwierven de tentoongestelde mensen nog een maand rond in Gent. Voor hun bewezen diensten kregen ze 10 Belgische frank, zowat een derde van een arbeidersmaandloon van toen.

De geëerde Vlaamse schrijver Cyriel Buysse omschreef hen als “een mengselproduct van apen en Mongolen”. Is hij een product van zijn tijd? Wellicht, al toont een citaat van Karel van de Woestijne, een tijdgenoot van Buysse, dat er ook toen al een andere blik mogelijk was.

En nu? Kijken blanken vandaag met meer openheid naar wat hen vreemd lijkt? De voorstelling duwt de deelnemers af en toe in de ongemakkelijke rol van toeschouwer van een Zoo Humain. Acteur Mourade Zeguendi maakt een sprong in de tijd en neemt de problematiek van racisme, vooroordelen en blanke suprematie mee naar de 21ste eeuw.

Gentenaars, Vlamingen, Belgen moeten die geschiedenis kennen. Dit moet deel uitmaken van het onderwijs, eist hij.

Dat is misschien wel de belangrijkste conclusie. In de reflectie over het koloniale verleden en de impact op het heden staan Belgen nog nergens. Dat bewijst ook de geringe aandacht voor het interessante proces dat Chokri en Zouzou Ben Chikha op gang brachten. Zonder de excuses van de Gentse burgemeester Termont was de Waarheidscommissie mogelijk zelfs ongemerkt voorbij gegaan. Net als de herinnering en de schaamte voor het leed van toen.

Meer info:
http://www.actionzoohumain.be/

Met dank aan de Universiteitsbibliotheek Gent voor het archiefmateriaal.

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.

reacties

8 reacties

  • door the dominator op zaterdag 20 april 2013

    ok ....ken je verleden , ken je je heden en toekomst .........is 100 procent juist..... maar zouden we ons niet beter op onze toekomst richten en sleutelen aan hoe we deze wereld nog kunnen redden voor ons nageslacht ps het doet me wat denken aan proces van de Congolees en kuifje in congo..... sorry

    • door Radoveden op zondag 21 april 2013

      Als je de video zou hebben bekeken, zou je begrijpen dat dergelijke praktijken zich vandaag nog voor doen. Dus in het vervolg beter eerst de tekst lezen of - zoals hier - de video bekijken vooraleer je kritiek uit. Kwestie van niet te dom over te komen

      • door the dominator op zondag 21 april 2013

        ok radovedan sorry maar heb wel degelijk zowel tekst als video bekeken hoor ,-)..... ik weet ook dat heden te dage , jammer genoeg ,nog steeds zulks moeten belicht worden.... maar het blijf en is een donkere blz van onze beschaving.......(zoals ik in mijn repliek ook vermelde ken je geschiedenis.....) en zoals alle geschiedenis kan men en mag men het niet verdoezelen maar moet men de geschiedenis in zijn contekst zien van toen..... anders kunnen we blz met excuses aan bieden hoor (jammer genoeg) maar wat mij vooral "stoort" en dit is niet het juiste woord hoor (prikkelt miss beter woord) is gewoon het steeds uitspitten van het negatieve van de geschiedenis terwijl er ons nog zoveel bullschit te wachten staat en deze geschiedenis een antwoord kan op geven...... ik overtuigt ben dat er ook nog goed in de mens zit of heb ik het anders begrepen groeten frank

  • door Rikm op zondag 21 april 2013

    Voor het gemak wordt blijkbaar vergeten dat men op Expo 58 kon gaan kijken naar een "Congolees dorp" met "echte negers". Twee jaar later werd Congo onafhankelijk en zo'n tentoonstelling zou nadien wat moeilijker liggen. Onze houding tegenover "exotische" mensen is sinds de afgehakte handjes van Leopold II danig veranderd. Ook al ruilen hier en daar nog wat gesyndikeerde Watoetsi tijdens de werkuren hun Levi's in voor een strooien rok en een speer ter onderhouding van welgestelde toeristen. 't Is een job. Eigenlijk zouden we geen verontschuldigingen moeten formuleren, ter massage van potentiële kiezers, maar de positieve evolutie, weg van een ouderwetse koloniale mentaliteit, moeten vieren.

  • door bea op maandag 22 april 2013

    van in het verleden de antwoorden voor de toekomst te vinden en van niet te blijven hangen en ons te focussen op een positieve toekomst. En toch, wat mij het meeste raakt is dat wij in de schoolbanken nooit de waarheid over onze koloniale geschiedenis geleerd hebben. Een doodgezwegen bladzijde belgische geschiedenis. Doodgezwegen in Belgie, dat is. Dat ik enkele jaren geleden in India in gesprek met een Afgaanse mijn eerste tip van de sluier opgelicht gekregen heb, recht in mijn gezicht. Het spreekt inderdaad niet voor mij dat ik me voorheen niet geinformeerd had over de geschiedenis van mijn eigen land maar ik heb altijd geloofd dat Belgie een goed onderwijssysteem heeft, wij hebben in de lessen geschiedenis alles over de veroveringen van Napoleon en de rise and fall van het Habsburgse rijk geleerd, later in de faculteit Letteren en Wijsbegeerte opnieuw vele geschiedenissen gestudeerd en niets over het beschamelijke gedrag van de Belgen in Afrika. Niets. Trouwens, op het nieuws gaat het ook al jaren over de hutu's en de tutsi's en geen woord over de invloed van onze politiek op de origine van die strijd. Los van verleden en toekomst, dit is het herschrijven van de geschiedenis voor een aantal generaties en dat is niet aanvaardbaar.

  • door Helene P op maandag 22 april 2013

    Uitstekend initiatief! Het gaat wel degelijk om een onverwerkt verleden dat nog enorm meespeelt in het heden, zij het misschien onbewust. Ik zeg misschien, want je hoeft niet zo ver terug te gaan en ook niet naar zulke flagrante voorbeelden om hetzelfde racisme naar de oppervlakte te zien komen.

    Neem Mandela, opeens van zwarte 'terrorist' tot seculiere heilige (staats)man verheven. Iedereen bewondert hem. Waarom? Omdat zijn volk - niet hij, hij was alleen de heraut van een ideologie, in wezen een filosofie die ook hem had gevormd, Ubuntu wordt genoemd en ver verspreid is - vergeving en verzoening aanbood, daar waar voor het Westen, in de woorden van Afrikaner dichteres Antjie Krog: "Vergevingsgezindheid is voor de «inferieure» naties, wraak voor de «echte» naties. .../... Presidenten en staatshoofden die niet zouden aarzelen om andere landen binnen te vallen komen vanuit de gehele wereld om zich te laten fotograferen met de voormalige president Nelson Mandela. Hoewel ze zelf geen steen op de andere laten om «daders» voor het gerecht te slepen, omhelzen ze Mandela omdat hij degenen die zijn mensen hebben vermoord heeft vergeven. Waarom? Omdat, en laten we dat met een zekere schaamte toegeven, het Westen woede begrijpt, gefascineerd is door wraak en grote bewondering koestert voor haat." Mandela krijgt overal standbeelden, pleinen worden naar hem genoemd, in New York en Washington waar men het apartheidsregime zelfs militair steunde; in Nederland en Vlaanderen waar de mensen vandaan kwamen die het land van zijn voorouders roofden en velen tot het einde de apartheid steunden; in Londen; de koloniale metropool die heel Zuid-Afrika veroverde en koloniseerde en later ook niks deed om de apartheid tegen te houden (of Mandela zelf uit de gevangenis te halen...), in alle westerse landen die nooit de banden met het apartheidsregime verbraken... Maar denk je dat iemand Mandela om vergeving vroeg? Neen, niemand, nooit. Wordt zijn voorbeeld, dat humane Afrikaanse alternatief voor conflictoplossing en een multiraciale, multiculturele samenleving ergens in het Westen opgevolgd? Neen, nergens.

    Hetzelfde gaat op voor aartsbisschop Desmond Tutu, die naast Mandela werd opgevoerd - ook compleet met Nobelprijs - als de christelijke heilige man. Zo kon het christendom dat 'wij' zo grootmoedig aan de arme Zwartjes hadden gebracht, zich het 'intellectuele eigendom' toematigen van vergeving en verzoening als alternatief voor wraak en oog-om-oog.. Hoewel de filosofie van zowel Mandela als Tutu als hun volk de oude inheemse filosofie is met al een lange geschiedenis, ook als toepassing in staten (bijv.het vroegere koninkrijk van Lesotho). Zoals ze zelf altijd zeiden maar dat viel in doveman's oren...

    Zoals lang voor hen ook Chief Albert Luthuli, voormalig president van het ANC en Nobelprijswinnaar met hetzelfde motief in 1960, het Westen al steeds had voorgehouden...

    Waarom ziet niemand het racisme in dit alles?? Waarom wordt iedereen ongerust over Mandela's gezondheid, maar voelt zich zelfs niet ongemakkelijk, laat staan een vleugje schuldigals ze aan hem denken? Al is het maar denkend aan wat men hier, NU denkt over Afrika? Aan wat men hier, NU voelt t.a.v. het inter- en multiculturele? Ook bij Links? Denk niet dat Mandela zich niet van dit alles bewust is... Denk niet dat 'globale apartheid' een loze term is. Denk niet dat Mandela alle kritiek op Zuid-Afrika zou slikken als men er niet bij verteld dat het zijn partij wel degelijk gelukt is om een multiraciale, multiculturele democratie te doen wortelen, juist dat waarvan hij in het Westen het symbool is?

    NB Bovenstaand citaat van Antjie Krog komt uit een lezing die ze in 2004 hield in Duitsland en die gepubliceerd werd in De Groene Amsterdammer. Die lezing werd haar, evenals haar latere boeken over de Afrikaanse filosofie van Ubuntu, niet in dank afgenomen in Europa. Haar woorden werden ontvangen in doodse stilte, zegt ze, en verder niets, geen reactie. Doveman's oren. Hopelijk doet de 'waarheidscommissie' in Gent beter nadenken en komen er nog heel veel van die initiatieven.

    • door dmae op maandag 22 april 2013

      Racisme is van alle volkeren en van alle tijden en manifesteert zich op zeer diverse manieren. Ook in Zuid Afrika waar ik vrees dat Tutu’s Rainbow-natie niet bestaat en de volkeren gewoon naast elkaar leven. Mandela is gewoon uitgegroeid tot het icoon dat hij geworden is omdat dit in ieders kraam paste. Hijzelf moest werken met de gegeven situatie; het ANC en het apartheidsregime zaten in een patstelling en enkel zijn “vergevingsgezindheid” stond garant voor het door de Afrikaners aanvaarden van de overdracht van de politieke macht (niet van de economische echter).

      Zoals elke nederlaag geen vader heeft zijn er nu op het eerste zicht vrijwel geen voorstanders van de apartheid meer te vinden, maar anderzijds zou ik blank en zwart die gelooft dat de dood van Mandela het einde van die vergevingsgezindheid zal betekenen en een burgeroorlog voor de deur staat, niet te eten willen geven! Chris Hani z’n dood werd een paar weken geleden herdacht en uiteindelijk vraag ik mij af of sterven in de strijd voor de idealen van het Freedom Charter dan de huidige realiteit te moeten beleven niet beter was. De commercie is al opgerukt tot in de familie van Mandela zelf en de ongelijkheid is in Zuid Afrika ondertussen helaas net iets groter dan tijdens het laatste jaar onder de apartheid...

      • door Helene P op dinsdag 23 april 2013

        Dag Dan, natuurlijk is het waarmaken van idealen altijd en overal een moeilijke weg. Maar toch even het geheugen opfrissen. Het ANC (en zijn voorganger) was vanaf het begin non-ethnisch, dwz multicultureel maar wel voor Afrikanen (dat is al anders dan bijv. in Zimbabwe). Ze werkten samen met verzets- en protestbewegingen van andere 'rassen': de Indische congressen gesticht door Gandhi, de APO (African People's Organisation) in de Kaap van vnl 'kleurlingen', de eerste vakbonden. Wat er met de blanken moest gebeuren in de toekomst, daarover waren er verschillende ideeën, maar toen nog niks uitgekristalliseerd. Enter de volgende verzetsgroep (1921), de aanvankelijk uitsluitend blanke kommunistische partij die na de beruchte blanke mijnwerkersstaking + opstand in 1922 door de Comintern stevig op de vingers werd getikt, toen de 'native republic' thesis aanhing, dwz dat Zuid-Afrika toebehoorde aan de (zwarte) Afrikanen, in allerijl 'afrikaniseerde' en daarmeej de eerste niet-raciale politieke formatie in ZA werd. Maar in 1929 veranderde de KP van ideologische richting naar een toekomstige niet-raciale republiek. Zij waren dus als organisatie de eersten. Dat idee begon ook door te werken in de andere verzetsorganisaties met alle debat dat je je kunt voorstellen. Tijdens het Congress of the People van 1955 dat het Freedom Charter aannam - dat nog steeds het basisprogramma van het ANC is - werd de knoop democratisch doorgehakt: "Zuid-Afrika behoort toe aan allen, zwart en blank". Toen begon ook officieel de 'congresbeweging' van de verschillende organisaties met dezelfde ideologie en de huidige alliantie met de vakbonden en de KP. De 'Afrikanisten' in het ANC namen daar geen genoegen mee en splitsten uiteindelijk af in 1959 (PAC, Pan Africanist Congress, de tweede grootste bevrijdingsbeweging en nog een kleine politieke partij). Het PAC zag de blanken dus als de 'kolonialisten' die 'terug de zee op' moesten, dwz terug naar Europa. Terwijl de congresbeweging aanvaardde dat de blanken inmiddels legitieme inwoners waren geworden (ook wel 'de enige blanke stam van Afrika' genoemd... Vergeet niet dat ZA sinds 1910 geen kolonie, maar een dominion was.) M.a.w. de jonge Mandela, in 1955 nog een jeugdleider, werd gevormd in die ideologie en veranderde nooit. Noch het ANC en de alliantie. Dus niks te maken met de Afrikaners en het apartheidsregime. Wel was het altijd belangrijk dat (1) de leiding van de beweging min of meer de demografie weerspiegelt, dus in de praktijk Afrikanen de meerderheid houden en ook de hoogste posten bezetten. Dat is nu nog zo, o.a. in de regering waar ook blanke, Indische en 'kleurling'-ministers zetelen, maar een minderheid. Er zijn geen quota's, het is genoeg ingeworteld om vanzelf te gaan. En (2) dat de strijd dus altijd expliciet 'tegen het systeem' was, niet tegen 'dé blanken', 'dé Afrikaners' enz. Dat werd iedere recruut ingehamerd.

        Maw je hebt geen gelijk dat 'de volkeren gewoon naast elkaar leven', hoewel de erfenis van de verdeeldheid nog zeer zwaar is en doorwerkt. En wel het meeste omdat de grote ongelijkheid precies vnl de enorme Afrikaanse arbeidersklasse en boeren betreft. Sociale klasse begint langzaamaan ras te vervangen, maar de onderste lagen blijven 'zwart', niet door discriminatie nu, maar door de erfenis vd apartheid. De apartheid zorgde dat zwarte en blanke arbeiders niet meer concurreerden (door de blanke een soort van exclusieve arbeidersaristocratie te maken) en dus heeft bijv. positieve discriminatie (die werkt voor de middenklassen) op de arbeidersklassen, inclusief de sinds de 19e eeuw geproletariseerde boeren, geen uitwerking. Wat ook waar is, is dat de mentaliteit vaak anders blijft. Bijv. de blanke middenklasse - en hun vrienden - blijven sterk eurocentrisch, meestal liberaal; de anderen hechten aan hun Afrikaanse cultuur, Afrika, anti-imperialisme, een multipolaire wereld enz. Maar ook heeft niemand ooit een smeltkroes geëist, het motto is 'eenheid in verscheidenheid'. Er is dus in ZA in principe niks mis met een eigen identiteit, of die nu Zoeloe, Afrikaner of Hindoe is. Daarboven bouwt men aan een nationale identiteit, bewustzijn van het algemeen welzijn, democratie. En ik denk dat je ZA veel kunt verwijten, maar niet dat ze dát niet gelukt is! Het werkt, ondanks verdeeldheid, politiek en ook cultureel antagonisme enz enz. Sommigen zeggen inderdaad dat ZA nu is aangeland bij een 'multiraciaal' stadium, maar nog niet aan een 'non-raciaal'. Dat kan zijn, maar ik denk dat je moet nuanceren, dwz het verschilt in verschillende milieu's. Natuurlijk, want zo'n erfenis schud je niet zomaar van je af, het is een proces dat tijd kost en oneven is. (Voorbeeldje: ik werd 'n keer in een shebeen in een krottenwijk eindeloos omhelst door een zwart hoertje dat niet los wilde laten. Als enige andere vrouw in de kroeg had ik haar een biertje aangeboden. Ik lachte maar begreep die grote omhelzing niet meteen. Mijn vrienden legden uit dat het de eerste keer was dat ze een (blanke) 'vrouw zoals jij' zag, laat staan aanraakte. Voor haar dus een hele gebeurtenis...)

        Wb de vergevingsgezindheid, inderdaad werd de vorm en het mandaat van de Waarheidscommissie - en dus van amnestie - onderhandeld en voor het ANC was er geen sprake van de algemene amnestie die De Klerk wilde. De filosofie van de Waarheidscommissie is gebaseerd op het Ubuntu idee van evenwicht in de samenleving (lees er Tutu maar op na). En in dit geval dus het evenwicht herstellen, wat niet gaat door wraak nemen. De Waarheidscommissie vroeg ook geen berouw van de daders of vergeving door de slachtoffers, alleen de waarheid. Wat gebeurde op die openbare, uitgezonden zittingen is echter dat gewone, zwarte moeders en familieleden van slachtoffers hun vergeving aanboden "zodat ook de daders weer menselijk kunnen worden" en zijzelf ook weer hun volle "menselijkheid konden terugwinnen" (dwz haat, wraakgevoelens enz uitbannen). Dit zijn letterlijke citaten. Niemand vroeg dat van hen, maar het toont dat het hen ging om herstel van het samenleven, dus samen met de blanken in één 'natie'. Daar zit het grote verschil. Het is niet romantisch, maar een andere opvatting over samenleven en menselijkheid. Op persoonlijk vlak is dat aanbod van vergeving een bevrijding uit het slachtofferdom, de Kameroenese Achille Mbembe noemt het ook 'een terugkeer naar het leven'. En dat gaat uiteraard veel verder dan de Waarheidscommissie voor de grofste misdaden tegen de menselijkheid of zelfs dan Zuid-Afrika; het geldt voor alle onderdrukten (gekoloniseerden enz.). Begrijp je? Daarom ook was de Waarheidscommissie op de eerste plaats op de slachtoffers gericht, inbegrepen blanke slachtoffers van ANC aanvallen... Dus geen 'overwinnaarsgerechtigheid' zoals Neuremberg enz.. Deze vorm van gerechtigheid doelt op het wederzijds erkennen en het eigen herstellen van menselijkheid. Dat is in het kort wat die 'vergevingsgezindheid' betekent. Die dus in het Westen heel anders begrepen wordt... Dat is het argument.

        Het is belangrijk om je te realiseren dat ook daders 'ontmenselijken'; ws méér nog dan slachtoffers. Als ik iets geleerd heb in mijn jaren gevangenschap is het wel dát. Ik heb daar ontdekt wat 'gewetenloosheid' betekent... dwz een man of vrouw kan een prachtige, 'gewetensvolle' persoon zijn in gezin, buurt, gemeenschap. Maar zijn/haar geweten werkt niet of bestaat niet waar het anderen (buitenstaanders?) betreft. Dan mag alles. Een beul drukte dat tegen mij zo uit, in religieuze termen: 'Ja, de bijbel zegt dat je je 'naasten' moet liefhebben. Maar je moet wel weten wie je 'naasten' zijn!' Maw ik 'vergiste' me van 'naasten' omdat ik vocht met zwarte mensen, niet de 'mijnen'. Huiveringwekkend, ja. Maar autentiek. Doet je dat niet denken bijv. aan Bush en zijn 'good' en 'evil'? Aan de Verlichting en het humanisme die opeens uitgeschakeld worden als het gaat om koloniseren, Afrikanen tentoonstellen als beesten in de zoo, t/m Guantanamo en (mensen-)rechten die alleen voor 'ons' gelden? Met anderen denk ik dat het doorgaande, diepgewortelde racisme in het Westen voortkomt uit de ontmenselijking voortgebracht door dat 'tussen haakjes zetten' (met mooie verhalen erbij natuurlijk...) van het humanisme in de slavernij, de koloniale praktijken, het huidige imperialisme, t/m de behandeling van 'anderen'/immigranten enz. En zo lang we die ontmenselijking niet onder ogen kunnen zien, blijven we verslaafd aan een dubbele moraal en aan het wild om ons heen slaan als we erop gewezen worden, dwz de zin voor woede, wraak, vergelding en vooral ontkenning (bijv. ook in het paternalisme).

        Ik ken in ZA geen Afrikanen die denken dat de niet-raciale samenleving gaat verdwijnen met Mandela. Wel Blanken (lang niet allemaal gelukkig) en wel om eendere redenen. Ze hebben het nooit begrepen, maar verwerpen wel uit alle macht het idee van hun collectieve ontmenselijking en 'schuld'. En eveneens dat ze nog altijd gepriviligieerd zijn dankzij de apartheid. Maar verdrukken maakt onzeker. Ze hebben zich vastgeklampt aan de figuur van Mandela als aan hun reddingsboei en naarmate de grote man sterfelijk blijkt, neemt deze onzekerheid toe, en helaas ook hun openlijk racisme. (Dat krijg je van persoonscultus...) De meesten zijn echter ook de 'kleine Afrikaners/blanken' die door de elite van AFrikaner nationalisten 'verraden' zijn omdat die elite van kapitalisten zich de winsten/geproduceerde rijkdom van hun 'Volkskapitalisme' toegeëigenden (tussen de jaren '60 en '80) tot ze hen ook politiek lieten vallen. Maar dat is een ander lang verhaal.... (Het zijn ook degenen die niet de keuze hebben van emigreren... en de positieve discriminatie niet aanvaarden.) Dus verwachten zij nu ook 'verraad' van het ANC. Dat echter nergens aan de horizon te zien is...

        PS Veel blanke daders van grove mensenrechtenschendingen begrepen het ook niet. Velen vroegen nooit amnestie aan, anderen zeiden nooit de volle waarheid, maw werkten niet mee met de opzet en het doel vd Waarheidscommissie. Resultaat: er waren totaal 7000 amnestie-aanvragen (zéér weinig vergeleken met alle bedreven misdaden), maar werd slechts aan 1500 aanvragers amnestie verleend. Practisch aan alle aanvragers van verzetskant, die wel de volle waarheid vertelden, maar slechts een klein deel vd apartheidskant. De anderen moeten in principe nog gerechtelijk vervolgd worden. Het collectieve verwerpen van schuld neemt de laatste tijd weer toe en kan inderdaad problematisch worden. (Men kan een vergelijking maken met Duitsland waar ook na 20 jaar de schuldgevoelens verdrongen/verworpen werden; het is toen dat Simon Wiesenthal begon met het opsporen van Nazi-misdadigers... In ZA bestaat er nu meer debat over het 'gerechtelijk tekort', maar het ANC loopt er nog steeds niet warm voor + zegt dat transformatie de prioriteit is.)

      Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties