about
Toon menu

Waarom “Alles van waarde is weerloos” waardevol én weerloos is

maandag 29 september 2014
Deze blog werd geschreven door een van onze lezers. Wil je zelf ook beginnen bloggen in onze community, ga dan meteen aan de slag.

Oftewel: hoe ik niet toesta dat deze bekende dichtregel maar al te vaak misbruikt wordt (in 3 stappen)

Politici, adverteerders en opiniemakers putten graag uit dichtregels. Een van de populairste daarbij is vaak “alles van waarde is weerloos”, geschreven door Nederlands CoBrA-dichter Lucebert in 1974. Onlangs was het weer van dat met "Niet alles van waarde is weerloos" (De Morgen, 26/09). Sta me even toe deze opinie van Andreas Tirez weerleggen door aan te tonen wat de dichter eigenlijk bedoelde. 

Laat ons eerst van wal steken met het gedicht zelf, de zéér oude zingt

de zeer oude zingt:

er is niet meer bij weinig.
noch is er minder.
nog is onzeker wat er was.
wat wordt wordt willoos.
eerst als het is is het ernst.
het herinnert zich heilloos.
en blijft ijlings.

alles van waarde is weerloos.
wordt van aanraakbaarheid.
rijk.
en aan alles gelijk.

als het hart van de tijd.
als het hart van de tijd

STAP 1: Poëzie

(Rotterdam)

Zoals je kunt lezen, hebben we hier te maken met een zéér filosofisch gedicht. Het is zo een van die gedichten dat je niet snel scandeert bij eender welke situatie. Het is poëzie dat je rustig tot jezelf moet nemen, waar je wat op moet kauwen, poëzie dat je, met de bundel in de hand en rondwandelend in je woning, hardop moet lezen. 

Maar wat wil Lucebert nu juist zeggen? Wel. De zéér oude, in regel 1, zou niemand minder zijn dan de Griekse wijsgeer Parmenides. Parmenides van Ele (leefde ongeveer rond 515 v.Chr., dus vóór Socrates, Plato en Aristoteles) stelde waarheid en weten tegenover mening en voorstelling. Deze antieke filosoof vond dat het Zijn er óf helemaal wel óf helemaal niet was. Denk bijvoorbeeld aan de kleur groen. Wanneer je hier aan denkt, denk je niet aan rood, blauw of geel. Dat wil voor hem dus zeggen dat in het proces van “het denken aan de kleur rood”, je automatisch de andere kleuren er ook bij bijtrekt. Het is samenhangend, zie je? We kunnen met name geen onderscheid maken tussen de verschillende dingen in de wereld. 

Pythagoras (l.) onderricht Parmenides op het fresco "School van Athene" van Rafaël

Lucebert gaat hier alleszins verder op in. Maar hij gaat dieper, verder. Check voornamelijk het gebruik van woorden zoals “ALLES” en “GELIJK”. Daarenboven heeft hij het ook over het “ZIJN”, wat je dus merkt in de manier waarop hij het werkwoord zijn vervoegt (is, wordt, was). “Nog is onzeker wat er was”: je weet het dus niet met zekerheid; alles wat zich procesmatig ontwikkelt verliest een vaste wil, “wordt willoos”. Je weet dus  niet langer welke richting het uit zal gaan, aangezien het zich nog moet ontwikkelen. 

En dan, boem paukenslag: de kern van het gedicht (regel 6). “eerst als het is is het ernst”. Pas wanneer het er effectief is, in het hier en nu, dan kan de beschouwing hier in alle ernst over beginnen. De kwaliteit van een iets is dus afhankelijk van het absolute nu. Goed, over naar de volgende regel, regel 7: “het herinnert zich heilloos”. 

De herinnering hier is een reminiscentie naar het gezegde in regel 4, de onzekerheid, vandaar dus de heilloosheid. Maar op wat slaagt die onzekerheid dan? hij stelt de vraag of geschiedenis al dan niet in staat is de oorsprong van het zijnde te achterhalen. Snuisteren we even het canon van de Westerse wijsbegeerte af en historische gebeurtenissen, leert ons dit dan wat over dat Zijn, het Bestaan, het Alles lijkt hij zich zo af te vragen? Wel neen, lijkt Lucebert te concluderen. 

Want hierna verandert de toon. De dichtregel “Alles van waarde is weerloos” is hét keerpunt van het gedicht. 

Alles in onze werkelijkheid, als het er écht op aankomt, is kwetsbaar. Vulnerable. Voor een moeder haar kinderen, voor een syndicalist zijn of haar vakbond, voor een ondernemer zijn bedrijf. En waarom? Tja, zoiets valt moeilijk uit te leggen. Waarom wekken besparingen op cultuur en het georganiseerde  middenveld zo veel tegenstand op? Ik wil de eerste nog wel is tegen komen die perfect in drie-vier empirisch, verantwoorde punten kan uitleggen waarom. 

Heel belangrijk is dat het ons (aan)raakt. Dat we er door (aan)geraakt worden. Het maakt ons leven zo veel rijker. En een dergelijke touche kan niet uitgedrukt worden in kwantificeerbare modellen, geanalyseerd worden in een kosten-batenanalyse. Dat hoeft ook niet. De eerste die dat wel zo zou willen uitdrukken of opmeten, is niet echt een zogenaamde cultuurbarbaar, maar kun je moeilijk voeling met cultuur en kunst toedichten. Net daarom dat een filosofische tussenstop omtrent het begrip waarde niet onbelangrijk is.

STAP2: Filosofie

Het begrip waarde dat voor allerhande zaken wordt gebruikt, lijkt op het eerste gezicht een gemakkelijk af te bakenen begrip. Hoeveel is dat kledingstuk waard? Dit hier: €75. Waarde is een begrip dat steeds een centrale rol heeft gespeeld in de filosofie (Stel de vraag misschien even zo: wat is het goede waard? Ook €75? Ik dacht het niet). Veel thema’s houden zich bezig met inhoud en duiding van het begrip. 

Gegeven het economisch determinisme waarin wij ons de laatste decennia bevinden, moet een bepaalde waarde opbrengen. En wat brengt op? Juist, door innovatief te zijn, efficiënt te zijn, door voornamelijk ook flexibel te zijn. Doordat de vraag het aanbod overstijgt. Zo wordt iets waardevol. Voor sommigen. En laat dat nu net het typerende jargon zijn van ondernemend en/of rechts Vlaanderen. 

Ten eerste: ondernemen betekent vernieuwen. De mogelijkheden dienen zich aan, zijn vaak oneindig en moeten (waar mogelijk) verbeterd worden. Ten tweede: een onderneming wil voornamelijk winst maken, aan de hand van innovatieve producten die ze zo dan op de markt brengt. De waarde van een product, neemt na verloop af, waardoor we evolueren naar een wereld van waardeloze objecten (Waar ligt de concrete innovatieve waarde van een iPhone 6 tegenwoordig?). Dat niet alleen, objecten zijn tevens ook reproduceerbaar. En zo komen we tot de vraag: hoe verhoudt het waardevolle zich tot het reproduceerbare?  

Denken we hier even aan de Duitse marxistische cultuurfilosoof Walter Benjamin (1892-1940). Hij lanceerde het begrip “aura”. Dit gebruikte hij al wat langer (iets wat hij tevens ontleende van de Duitse filosoof Ludwig Klages), en wordt vaak voor een eerste maal toegeschreven aan zijn werk Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit uit 1936. Daar onderzoekt hij wat de eigenlijke waarde is van een kunstwerk. Wat is de waarde van een werk van Monet, als je weet dat je tegenwoordig 20, 30, 40, etc Monets kunt afdrukken via technologische reproductie?

Walter Benjamin

Geen onbelangrijke vraag. Daarom ook dat Benjamins essay nog steeds aangehaald wordt wanneer men het heeft over media, kunst, economie en politiek. Maar wat zorgt er juist voor dat iets een aura heeft? Wel, het “hier en nu”, het tijdloze aspect vooral. Het stuk, oeuvre, zien we hier, voor ons staan, waardoor onze ervaring met dit of gene stuk het een aura geeft. De esthetica van Immanuel Kant is evenmin veraf. 

Loop je even rond in Parijs, dan slaan ze je om de oren met Effeiltorentjes in alle geuren, kleuren en vormen. Maar sta je onder de echte Tour Eiffel, dan voel je gewoon haar uniciteit en oneindigheid, dan sta je op het altaar van het eeuwige waar die miljoenen kleine replica’s niet tegen op kunnen. 

Maar bon. Wat heeft de analyse van Luceberts gedicht, de vermelding van Benjamins begrip “aura” en het opiniestuk van Andreas Tirez nu in hemelsnaam met elkaar te maken? Wel, laat ons daar wat dieper op in gaan. 

STAP 3: Actualiteit

Hoe zou onze samenleving er uit zien, mochten we opinie- en beleidsmakers volgen die de waarde of beleving van kunst en cultuur louter en alleen in productiefactoren en consumptiepatronen zouden uitdrukken? Mocht een "Studio 100"-productie meer volk trekken, dan een abstracte performance van een of andere experimentele niche-kunstenaar, is zoiets dan betere kunst? Want daar lijken we wel op af te steven.

Ik heb een hekel aan die huidige marktlogica: als je als kunstenaar of culturele organisatie het hoofd niet boven water kunt houden, zonder subsidies, dan wil dat voor sommigen zeggen dat het publiek niet bereid is te betalen voor jou en dus geen interesse in jouw werk, stuk of project vertoont. Een dergelijke redenering zou ons allen angst in moeten boezemen. Desalniettemin blijkt dit de ondertoon te zijn van het huidige regeerakkoord, dat doorspekt is van (neo)liberale accenten.

Te stellen dat cultuur en kunst (overigens niet hetzelfde) zogenaamd een degelijk theoretisch en empirisch kader missen, waarmee ze dan hun maatschappelijke waarde moeten aantonen, gaat uit van een foute premisse. Kunst, filosofie, dans, muziek, letteren, noem maar op, bevinden zich inderdaad op een glibberig empirisch pad. Alles verwetenschappelijken, moet dat? Hoe peer-reviewen ze bijvoorbeeld iets als filosofisch onderzoek? De academische wereld lijdt er al onder. Een waarde is voor iedereen anders, leent zich tot een open discussie, en blijkt voor de een weerlozer dan voor de ander. 

Want wat is goede journalistiek bijvoorbeeld? Is zoiets meetbaar in een “objectief en goed gevoerd” onderzoek? Hell no. Want een journalistiek artikel  (of interview, of reportage, of noem maar op) valt haast onmogelijk “objectief en goed te meten”. 35 % van alle Vlamingen kreeg een krop in de keel bij het lezen van “Ze zijn zo lief, mijnheer”, zie je dat al? 

Te stellen dat dergelijke zaken objectief kwantificeerbaar zijn, en we de geldkraan maar moeten toedraaien indien de resultaten bij sommige projecten ongunstig blijken, dat werkt gewoon niet voor kunstenaars, performers, acteurs, dansers, dichters, schrijvers en filosofen. 

Cultuur is en blijft waardevol. Dat bewijzen we met z’n allen dagelijks. Cultuur en kunst houden de mores een noodzakelijke spiegel voor, iets wat andere instanties en domein gewoonweg niet (kunnen) doen. Cultuur louter en alleen verengen tot “er voor te zorgen dat het geld goed gespendeerd wordt”, is hautain en toont weinig respect voor de cultuurwerkers die zich haast hun hele leven (of carrière) passioneel en geëngageerd inzetten voor hun project. Ja, toch?

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.