Meer dan ooit heeft de wereld nood aan onafhankelijke journalistiek.

Meer dan ooit is het nodig om een tegengeluid te laten horen.

Steun daarom DeWereldMorgen.be

Ja, ik doe een gift

about
Toon menu

To Catch A Prejudice

dinsdag 24 maart 2015
Deze blog werd geschreven door een van onze lezers. Wil je zelf ook beginnen bloggen in onze community, ga dan meteen aan de slag.

“Een Hollandse nationale ploeg? D’r zitten haast alleen maar zwartjes in, wat is daar dan nog zonationaal aan?” Dat hoorde ik onlangs iemand zeggen tijdens het sportnieuws op tv. Die uitbarsting zette mij niet alleen aan om grondig na te denken over racisme door de eeuwen heen en in de hedendaagse maatschappij, maar het deed mij ook de vraag stellen of de term ‘nationaliteit’ anno 2015 wel zo zinvol is.

Racisme is een houding van de mens die voortbouwt op het basisprincipe dat een lid van een bepaald ras zich superieur opstelt tegenover de leden van een ander ras. Ook al is racisme zo oud als de baard van Karl Marx, toch lijkt er geen sleet op te komen. Hoe komt dat nu precies? Waar staan we tegenwoordig in het schijnbaar eindeloze verhaal van racisme, en waar gaan we naartoe?

De wortels van racisme

Racisme is een verhaal zonder einde. Wanneer ik mensen zie reageren op sociale netwerksites op willekeurige video’s over geweld, merk ik een aantal opmerkelijke constantes op: “zwarten en de wet zijn onverzoenbaar, moslims zullen zorgen voor de ondergang van onze maatschappij”… Zulke kleingeestige opmerkingen zijn geen typisch product van de eenentwintigste-eeuwse samenleving: stigmatisering en discriminatie zijn helaas begrippen die al duizenden jaren meegaan. Toch zijn de kiemen van racisme in een heel andere context ontstaan en dat in een samenspel tussen verschillende continenten.

Racist 1



Op het Europese vasteland bijvoorbeeld, was de aanleiding voor het superieure gedrag tegenover andere rassen een opstapeling van een heleboel (onwetenschappelijke) factoren. Zo praatte de zestiende-eeuwse Europeaan zijn kolonialisme goed op basis van zijn ‘wetenschappelijke en technologische creativiteit (die hij, ironisch genoeg, te danken had aan de technologische innovaties van andere beschavingen, zoals de moslimwereld). Hierdoor gaf die superieure houding niet alleen aanleiding om de Oosterse en moslimwereld technologisch achterlijk te verklaren, maar het gooide ook de deur open voor verdere discriminatie en stigmatisering. Een aantal eeuwen later, na de publicatie van Darwins evolutietheorieën, was de mens ook geneigd om zijn intelligentie en techniek aan biologie en ras te koppelen. Wanneer de ‘natuurwetenschappelijke’ rassentheorieën ontstonden, werd het concept ‘ras’ duidelijker gedefinieerd. Mensen werden ingedeeld in een hiërarchie op basis van raciale kenmerken. De superioriteit van de blanke Europeaan tegenover de ‘Oriental’ was compleet.

Het gevolg van de racistische ideologie in de vroege twintigste eeuw culmineerde uiteindelijk in bloederige, zinloze oorlogen. Zo waren de Eerste en Tweede Wereldoorlog gruwelijke tragedies die miljoenen mensen naar hun graf (of erger) stuurden, omdat het fascistische ideaal van Hitler bijvoorbeeld een zuivere bevolking voor ogen had. Kunnen we tegenwoordig echter stellen dat we het begrip ‘racisme’ na zovele decennia samen met Hitler, Mussolini en Stalin hebben begraven? Het antwoord op die vraag is kort en simpel: neen. Racisme, zoals we het al millennia lang kennen, is alomtegenwoordig. Toch leven we allemaal vredig samen met joden, moslims, allochtonen, enzovoort. In wat volgt bekijk ik hoe we onze maatschappij duidelijker kunnen definiëren, want hoe ziet onze samenleving er anno 2015 uit? Vervolgens ga ik kort na hoe frustraties in onze maatschappij kunnen leiden tot een soort revival van racisme.

Multiculturaliteit, complexiteit en (super)diversiteit

Om de huidige samenleving correct te omschrijven, kijken we eerst beter naar onszelf, de Vlaming. Wie of wat is ‘de’ Vlaming precies? Kunnen we de gehele Vlaamse bevolking omschrijven in een aantal algemene opsommingen? Volgens het starterspakket Inburgering kan dat zeker. De brochure vertelt dat een Vlaming punctueel is, gezond leeft en na 22 uur geen lawaai meer maakt. Hoewel de brochure een mooie bron is voor clichés, toont ze allesbehalve wie of wat een Vlaming echt is. Het antwoord op wie of wat een Vlaming is, is veel complexer dan het op het eerste gezicht lijkt. Een voorbeeld:

Een Turkse migrant die zich samen met zijn familie in België is komen vestigen en hier werkt als arbeider in een magazijn van de Colruyt, heeft een compleet andere achtergrond dan een Rwandeese vluchteling die lesgeeft in een Brusselse middelbare school. De twee personen die hier kort beschreven werden, verschillen niet alleen fundamenteel van elkaar, maar ook van een autochtone Belg – de ‘echte’ Belg, volgens sommigen. Kunnen we die drie personen van daarnet dan allemaal onder de noemer ‘Belg’ allemaal plaatsen? Neen. De complexe en diverse achtergronden die een persoon kan hebben, zijn onmogelijk toe te schrijven aan één allesomvattende nationaliteit. Het begrip ‘nationaliteit’ is in de eenentwintigste-eeuwse, geglobaliseerde samenleving failliet.

Onze maatschappij is in slechts een paar decennia fundamenteel veranderd. Zo fundamenteel zelfs dat de huidige samenleving niet meer onder de noemer ‘multicultureel’ valt. Tot en met de jaren 1990 was het nog mogelijk om steden onder de multiculturele noemer te plaatsen. Na het einde van de Koude Oorlog echter, werd de stad definitief gekleurd door de nieuwe migratiestroom die (samen met andere mobiliteitsfactoren, zoals het internet) van de stad een geglobaliseerde microkosmos maakte. Tot een aantal decennia geleden konden we dus nog spreken van een multiculturele samenleving. In dat paradigma bestond volgens Ico Maly, auteur van ‘N-VA. Analyse van een politieke ideologie’, de stad nog als een aaneenschakeling van ‘etnische wijken’ (wijken gegroepeerd op basis van de etnische herkomst van bewoners). Maar het concept van de multiculturele samenleving is anno 2015 te troebel en te doorzichtig geworden, stelt hij. ‘Het idee dat Belgische (groot)steden vandaag een aaneenschakeling zijn van etnische enclaves is moeilijk empirisch te onderbouwen zonder meteen een hele reeks uitzonderingen te moeten definiëren.’ Die uitzonderingen (de twintigste-eeuwse ‘etnische wijken’) zijn vandaag steeds meer de regel geworden en net daarom is het noodzakelijk om een alternatief te zoeken voor het failliete denken van ‘multiculturaliteit’.

Het alternatief valt volgens Ico Maly, Jan Blommaert en Joachim Ben Yakoub te omschrijven met de term superdiversiteit. Het begrip dat door de schrijvers vooropgesteld wordt, is ‘een sterke diversifiëring van de diversiteit. Een fenomeen dat een rechtstreeks gevolg is van diepe veranderingen in de structuur van de wereld, in communicatie- en migratiepatronen.’ Het paradigma van de multiculturele samenleving schiet namelijk tekort om de sociale en culturele realiteit in de huidige maatschappij nog te begrijpen. België is, volgens de schrijvers, zeker een superdiverse samenleving. In België leven vandaag mensen uit zo’n grofweg 194 verschillende landen samen, waardoor België geen homogene natie meer is met een klein aantal migranten aanwezig zijn. Superdiversiteit is de realiteit.

Frustraties

Helaas betekent die nieuwe paradigmawissel – van multiculturaliteit naar superdiversiteit – niet dat problemen als stigmatisering en discriminering nu plots zouden verdwijnen. Niet iedereen vindt het nu eenmaal goed dat de ‘Vlaamse’ stad snel evolueert naar een geglobaliseerde, superdiverse stad. Frustraties duiken vooral op bij autochtonen die de stad of buurt waar ze wonen als ‘hun’ eigendom verklaren. Hoe kan het ook anders? Tot nog geen 30 jaar geleden sprak iedereen slechts één taal en leefde iedereen in één en dezelfde cultuur. Vandaag echter, spreekt een gemiddelde (geschoolde) inwoner van België een twee- à drietal talen. Iedereen hangt een ideologie en religie aan en iedereen heeft tegenwoordig contact met allerlei mensen uit verschillende continenten. Bovendien leven we elk volgens onze eigen normen en waarden.

DailyRacism #1

Toch leven racisme, stigmatisering en discriminatie vandaag voort in de donkere hoekjes van onze maatschappij. Volgens Bleri Lleshi zijn we – de blanke Vlamingen – geschokt we met de neus op de feiten geduwd worden dat mensen nog steeds gestigmatiseerd worden op grond van iemands uiterlijk, naam of religie. Daarom is het noodzakelijk dat we bewust zijn van de levendigheid van racisme en het probleem niet negeren – ook al blijven sommige media het liefst zo ver mogelijk weg van het probleem. Toen op de Internationale dag van de Strijd tegen Racisme de Facebookpagina ‘Daily Racism’ aanmaakten, was ik verstomd van sommige getuigenissen van mensen:

DailyRacism #2

De pijnlijke getuigenissen van sommige mensen zette me in ieder geval wel aan om na te denken over racisme in onze maatschappij. Racisme is een jammerlijke kwaal in onze samenleving: we kunnen het nooit helemaal verwijderen, maar we kunnen de effecten ervan wel sterk inperken en drastisch afzwakken. Maar dat kunnen we alleen samen doen. Dat kunnen we doen door niet alleen solidair te zijn met elkaar, maar ook door het racisme in onze maatschappij in het daglicht te plaatsen en het stigma niet uit de weg te gaan.

De toekomst en de droom

Racisme is hoe dan ook alomtegenwoordig in onze maatschappij. Ook al hebben we een lange weg afgelegd in de strijd tegen racisme en discriminatie, toch zijn we er nog lang niet helemaal. Vandaag is alles geglobaliseerd en zijn vrijwel alle aspecten in onze maatschappij – meertaligheid, religie, enz. – een bewijs van de grote verscheidenheid van de huidige samenleving. Uiteraard profileert geen enkele rationele persoon zich expliciet als racist, maar toch moeten we behoed zijn voor de frustraties die migratie kan opwekken bij de autochtone bevolking.

Ook al zal racisme wellicht nog zijn lange, koude schaduw werpen op onze toekomst, toch vind ik dat nog steeds geen reden om pessimistisch te zijn. Integendeel, om te tonen dat we zelfs een tikkeltje optimistisch mogen zijn, wil ik niet allen wijzen op de ongelooflijke veranderlijkheid en het grote aanpassingsvermogen van onze samenleving, maar ook op (de herdenking van) de Civil Rights Movement in Amerika. Ondertussen is het al 50 jaar geleden dat de volksbeweging er, samen met mensen van alle rassen en religies, over de Edmund Pettus Bridge van Selma heen wandelden tot Montgomery, de hoofdstad van Alabama. Bij de herdenking voerde president Barack Obama een ijzersterke, emotionele speech die ook voor ons belang heeft. Obama stelt in zijn speech dat het belangrijkste en krachtigste woord in een democratie ‘wij’ is: “We The People.We Shall OvercomeYes We Can. It is owned by no one. It belongs to everyone.” Dat ene, kleine woordje ‘wij’ is voor ons ook een machtig strijdmiddel om racistische frustraties voor eens en voor altijd uit de wereld te helpen. Om de woorden van Obama kort te hernemen: onze strijd tegen racisme is nog altijd niet voorbij, maar elke dag raken we verdomd dichter bij ons doel.

(Glen Van Muylem)

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig.