Meer dan ooit heeft de wereld nood aan onafhankelijke journalistiek.

Meer dan ooit is het nodig om een tegengeluid te laten horen.

Steun daarom DeWereldMorgen.be

Ja, ik doe een gift

about
Toon menu

Žižek de geweldenaar

Helaas, ik weersta de aandrang niet om nog even te verwijlen bij het opiniestuk waarin Filip Buekens en Geert Magiels de bevolking waarschuwden tegen Žižek (De Standaard, 26-11-2011). Zelden zie je zoveel onbegrip, onbeschoftheid en oneerlijkheid samengepakt in één korte tekst - een tekst van trotse academici, maar die intellectueel zo ondermaats is dat hij een middelbare scholier zou doen blozen.
donderdag 22 december 2011

Buekens en Magiels verwijten Slavoj Žižek een ‘cultus van haat en geweld’. Over geweld straks meer, maar haat!? Hun eigen tekst staat er stijf van: ze willen geen debat, ze willen alleen ongebreidelde afkeer tonen van elke vorm van denken (psychoanalyse, dialectiek, marxisme...) die niet strookt met hun eigen regels, en die hun conformisme zou kunnen hinderen. Dat andere denken is niet simpelweg fout, het is ‘pervers’ en ‘gevaarlijk’, het kan mensen bederven, dus ‘hoed u voor Žižek’! (Verwijder hem uit ons midden. Staat er nog ergens een bekertje gif? Neenee, geen geweld!)

***

Volgens Buekens en Magiels is Žižek een ‘vermeende’ filosoof (alleen hún soort filosofie is echt), en ‘een cut&paste-denker die zo snel van de hak op de tak springt dat men de draad algauw kwijtraakt’. Ik heb daar enig begrip voor: Žižeks ‘stijl’ irriteert ook mij wel eens, ik verkies in het algemeen de strakkere redeneertrant van Alain Badiou (wat Buekens en Magiels niet gelukkiger zal maken). Geen overdrijving: ik herlas voor de gelegenheid twee artikels van Žižek (New Left Review 57, 2009 en 64, 2010), en dat zijn vrij heldere, zinvolle beschouwingen over de situatie en de vooruitzichten van links. Vergeleken met Badiou is Žižek wellicht minder een originele filosoof dan iemand die inzichten en concepten van anderen doet samenkomen en op elkaar inwerken, maar dat geldt voor vele van zijn minder opvallende vakgenoten.

Het gaat Buekens en Magiels nauwelijks om de persoonlijke schrijftics van Žižek, dat blijkt wel uit hun verwijzingen naar de ‘onduidelijke’ Hegel en de uiteraard onleesbare Lacan. Ze hebben kennelijk bezwaar tegen alle teksten die ze niet rap genoeg begrijpen, en het idee dat er voor een auteur ‘jaren studie’ nodig zouden kunnen zijn, bestempelen ze als slechts een manier ‘om zich te immuniseren tegen kritiek’.

Het erge is dat de heren deze anti-intellectualistische taal bezigen in een krant, een populair medium, en er dus goedkoop succes mee willen behalen. Ze spreken niet tot andere filosofen, ze spreken tot de gemiddelde lezer van De Standaard, en suggereren aan hem of haar dat filosofische teksten direct verstaanbaar zouden moeten zijn voor iedereen, dat daar nooit ‘jaren studie’ voor nodig zouden mogen zijn. Dat is demagogie, en meer dan ooit in het huidige intellectuele klimaat, waarin alles verondersteld wordt voor wie dan ook moeiteloos toegankelijk en beoordeelbaar te zijn (behalve de economie). Ook op deze site hebben al mensen zich geuit in de zin van ‘ik versta Žižek niet, dus deugt hij niet’, en werden de politieke geschriften van Badiou al eens afgedaan als ‘abstract gebrabbel’.

Demagogisch is ook: dat Buekens en Magiels hun beweringen illustreren met losse zinnen en zinsdelen, zonder context. En dus ook: dat ze bij Žižeks provocerende uitspraken over ‘mensenrechten’ niet gewagen van het heus niet moorddadige betoog waarin die thuishoren. En ook: dat ze doen alsof bijvoorbeeld ‘het reële’ en ‘de Gebeurtenis’ bij Žižek hun alledaagse betekenis hebben, en geen uit een systeem afkomstige vaktermen zijn. En dus ook: dat ze doen alsof het schandelijk is dat je voorkennis moet hebben om sommige dingen te lezen. Wie sprak daar van charlatanisme?

***

En zo wordt onze tegenstander tot een verheerlijker van terreur, kijk!, hij verdedigt ‘het politieke geweld van Robespierre, Mao, Stalin, en Lenin’. Spontaan denk ik dan meteen aan het geweld van het ancien régime en het tsarisme, aan het eeuwigdurende geweld van het westen, de moord-drones van Obama. Maar laten we dieper gaan.

De liberale ideologie van de laatste decennia heeft politiek geweld tot een absoluut taboe gemaakt, met als gevolg dat hedendaags links vaak doodsbenauwd lijkt om er ook maar in de verste verte mee te worden geassocieerd. Mede daarom willen vele partijloze progressieven graag socialistisch heten (Dag van het Socialisme, enzovoort) maar niet communistisch: ze worden liever in verband gebracht met de failliete sociaaldemocratie dan met wijlen het nepcommunisme.

Dat zal wel opportuun zijn, zeker? Zie maar hoe gretig Buekens en Magiels Žižek een ‘zelfverklaard communist’ noemen, zonder uitleg: hun zoveelste demagogische oneerlijkheid. Ze weten immers best dat de tegenwoordige intellectuele discussie over ‘de communistische hypothese’ en ‘de idee van het communisme’ gevoerd wordt door denkers die niets te maken hebben met het regime dat twintig jaar geleden ineenstortte.

Los van de vraag of de vier namen hierboven wel allemaal van dezelfde orde zijn, links mag zich wat minder krampachtig opstellen tegenover politiek geweld in de geschiedenis. Bijvoorbeeld:
- We moeten het historische geweld allereerst bestuderen, zien hoe het opkwam en zich handhaafde, hoe het ene geweld reageerde op het andere. Het oergeweld van vorige eeuw is niet ‘Lenin’ maar de Eerste Wereldoorlog.
- Geweld tegen vijanden van emancipatie is in bepaalde omstandigheden te rechtvaardigen (zoals ook liberalen weten). Welke omstandigheden? Ook dat vraagt studie. Waarschijnlijk was Lenins geweld deels juist en deels niet.
- Waarom zou je geweld moeten beschouwen als enig criterium voor iemands betekenis? Zo heeft Lenin teksten geschreven die van enorm historisch belang zijn en die vandaag nog inspirerend kunnen werken, ook buiten alle geweld.

Uiteraard volstaan deze aanduidingen niet, ik hoop er later op terug te komen. Maar het lijkt me zinloos om, zoals Buekens en Magiels, politiek geweld alleen maar moralistisch te benaderen en het (dus) in abstracto te veroordelen.

Ten slotte: in de genoemde New Left Review 57 stond ook een mooi stuk van Immanuel Wallerstein over Frantz Fanon, en zo denk ik eraan dat Fanon vijftig jaar geleden stierf. Ook hij maakte gebruik van marxisme én psychoanalyse (zelfs van Lacan, in 1952!). Ook hij schreef over emancipatorisch geweld, en sommigen beschouwen hem als een dwaze verheerlijker van geweld. Ze dwalen. Lees hem.

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig.

reacties

17 reacties

  • door Tom V. op vrijdag 23 december 2011

    Interessante inzichten. Los van een stellingname voor of tegen Zizek, de psychoanalyse of wat dan ook, verdiende het stuk van Magiels en Buekens al een weerwoord omwille van de grofheid waarmee ze hun monoloog stoffeerden. "Intellectueel zo ondermaats dat een middelbare scholier er van zou gaan blozen," heel knap samengevat, echt.

  • door s wyseur op vrijdag 23 december 2011

    Buekens en Magiels niet gelezen, en na uw betoog ook niet veel zin meer in eigenlijk :). Maar toch wou ik u feliciteren voor uw schrijfstijl... Kudos

    Tegelijk ijver ik dus voor een 'like' button op dewereldmorgen. Hoewel zeer oppervlakkig, toch handig om steunbetuigingen te uiten...

  • door Karel Vanhaesebrouck op vrijdag 30 december 2011

    zeer verhelderende bijdrage aan het gooi- en smijtdebat dat op andere pagina's woedt.

  • door Julie DW op vrijdag 30 december 2011

    Mooi stuk, toch enkele kanttekeningen:

    "De liberale ideologie van de laatste decennia heeft politiek geweld tot een absoluut taboe gemaakt (...)". Inderdaad, toen black block en andere anarchisten 'geweld' gingen gebruiken (wat is geweld?), werden ze uitgespuwd door iedereen, inclusief de zogenaamde communisten aller lande! Het is met geweld zoals met alle politieke stromingen die de (staats)macht ambiëren: ze eisen het monopolie voor zichzelf op, de anderen zijn hersenloze vandalen, ongecontroleerden, bandieten en terroristen...

    Over die 'zuivere' communisten en hun zuivere 'idee van het communisme' (Badiou, Zizek): oude wijn in nieuwe (intellectueel wat gesofisticeerdere, en vooral mediageniekere) zakken, meer is dat niet. Het is al te gemakkelijk en doorzichtig, en bovendien onmogelijk, om ideeën te scheiden van de praktijk. Men kan de geschiedenis niet zomaar en ongestraft uitwissen, vergeten, herschrijven, ... 'zuiveren'!?

    Wordt deze commentaar nu ook weggecensureerd?

    Groetjes

    • door Le grand guignol op vrijdag 30 december 2011

      Blijkbaar hebt u geen enkel idee van datgene wat Žižek ons vertelt. Temeer omdat hij geen pleidooi houdt voor een zuiver communisme en nog minder voor een communisme als oude wijn in nieuwe zakken. Al te gemakkelijk om zelf geen enkel argument aan te halen om uw betoog te onderbouwen; in analogie met Buekens en Magiels enkel ad hominem argumenteren. Om dan af te sluiten met de belachelijke opmerking: "Wordt deze commentaar nu ook weggecensureerd?", om op die manier te insinueren dat de DWM reacties zou verwijderen indien deze niet overeenkomen met de visie van DWM. U bedient zich van plat populisme en trapt maar waar in het rond - voor alle duidelijkheid: zonder potten te breken!

      • door Julie DW op vrijdag 30 december 2011

        Beste guignol,

        ik weet tamelijk goed wat Zizek vertelt en weet goed wat ikzelf zeg (ook wat betreft de censuur/zuivering), ik vrees echter dat u helemaal niet weet wat u zegt (bijvoorbeeld: waar ziet u het ad hominem argument in mijn bescheiden commentaartje?), en de toon van u reactie doet me vermoeden dat u Zizek als een heilige beschouwt, waardoor u wat verblind raakt. Het is u vergeven, er zijn zo van die geloofsystemen waarvan men zich moeilijk bevrijden kan.

        • door han op vrijdag 30 december 2011

          Uit wat U schrijf blijkt alvast niet dat U tamelijk goed weet wat Zizek al dan niet vertelt. Ik ben geen adept en leer uit uw commentaar helemaal niets bij. Ik wantrouw per definitie mensen die ik niet begrijp (ik heb niet over hun taal of dialect, maar dat begrijpt U wellicht wel) en Zizek begrijp ik niet, en geloof me ik deed moeite. Maar het is een gezond wantrouwen, ik wil zeggen, ik wil graag leren begrijpen waar de man al dan niet voor staat,... Ik verwelkom immers alle mensen die voorbij de puinhoop willen kijken die het kapitalisme ons aan het nalaten is.

          Ik begrijp wel dat U eigenlijk niet verder raakt dan wat de Gucht ooit tegen mij en Luc Kortbeeck opwierp in de zevende dag toen we ene kritiek maakten op het neoliberalisme: "Het is dit of de goelag" was wat De Gucht ons toewierp, Dat is min of meer wat U ook zegt, of begrijp ik je verkeerd?

          Welnu sta me toe op te werpen dat dit even erg is als de goelag (elke dag + 35.000 doden door armoede) en ik dus weiger te aanvaarden dat het niet op een andere manier kan.

          Sta me toe ook een beetje geschoffeerd te zijn over u opwerping als dat kritische commentaren zo maar verwijdert zouden worden. Dat gebeurt enkel als het gaat om racisme, sexisme, homofobie,... (al weet ik dat in Vlaanderen mensen niet door hebben dat ze uit de bocht gaan inzake racisme, sexisme, homofobie, ...)

          Groeten en nog een vruchtbaar debat over Zizek en andere verhalen.

        • door Le grand guignol op zaterdag 31 december 2011

          Haha! Door mij 'petit guignol' te noemen tracht u mij een zekere mate van grootheidswaanzin toe te dichten, maar mist daarmee de tegenstelling tussen 'grand' en 'guignol'. Ook op dat vlak hebt u blijkbaar weinig kaas gegeten. Trouwens, zonder verdere argumentatie Žižek afdoen als 'zuiver communistisch, weliswaar - naar uw zeggen - "in intellectueel wat gesofisticeerdere, en vooral mediageniekere zakken" blijft tot nader order - of liever: nadere argumentatie - een ad hominem redenering. U tracht daarmee te suggereren dat Žižek een pleidooi houdt voor het communisme, maar dat doet hij niet: naast de (neo)liberale democratie neemt hij eveneens het communisme op de korrel. Maar bovenal tracht hij een publiek - geen mediageniek - debat op gang te brengen over het kapitalisme en zijn perverse uitwassen. Ik vind het dan ook ontzettend grappig dat u mij van blindheid beschuldigt. Immers, u projecteert daarmee uw eigen gebreken op een ander. Wederom, al te gemakkelijk en zonder argumentatie!

          Voor het overige sluit ik mij aan bij de reactie van Han.

    • door TC op zaterdag 31 december 2011

      Na alle commentaren te hebben herlezen, toch even terugkomen op uw eerste reactie, beste Julie. U stelt de vraag, zij het rethorisch: "wat is geweld?" Daarmee meent u het anarchistische Black block uit de wind te zetten. Wat het black block deed was geen geweld, omdat ze geen staatsmacht ambieerden?

      Gelieve dit punt wat te verhelderen. Bij voorbaat dank!

      • door Julie DW op zaterdag 31 december 2011

        Ik meen dat geweld inderdaad geen taboe mag zijn (hier zegt Zizek inderdaad enkele zinnige dingen over, maar ook hier niets nieuws, binnen de 'communistische' traditie was dit een steeds terugkerend onderwerp, Note verwees al naar Fanon, recenter: Ward Churchill bijvoorbeeld, of (in de eerder sociaal-liberale traditie: Hans Achterhuis). Ook binnen de anarchistische beweging is het een voortdurend punt van discussie, en terecht: geweld is te gevaarlijk om er lichtzinnig mee om te springen. Specifieker over de black block tactiek/strategie, beperk ik mij te verwijzen naar onderstaand boekje, vat één en ander goed samen:

        Francis Dupuis-Déri : Les Black Blocs: la liberté et l’égalité se manifestent, Lux, 2007 (3e édition)

  • door J. Blommaert op zaterdag 31 december 2011

    Dit is een leuk stuk en ik geef de auteur gelijk. Maar dit is denk ik de vierde 'thread' over dit thema op DWM, en het begint zo stilaan meer dan voldoende te zijn. In andere discussies hebben we ruige en verbaal-gewelddadige afrekeningen gezien tussen leden van dezelfde vakgroep aan de UGent. Ik stel voor dat ze die debatten tijdens een vakgroepvergadering houden, ze zijn echt niet voor iedereen van het grootste belang.

    Van de discussies van de laatste weken steken we heel veel op. We hadden er nog meer van opgestoken indien de thematiek wat breder had uitgewaaierd, naar de manier waarop bepaalde vormen van wetenschap positief gestereotypeerd worden en andere negatief in belangrijke politieke documenten. Bijvoorbeeld: de EU ziet onderzoek in overwegende mate in termen van 'innovatie', en dat wordt dan meteen in termen van economische korte-termijn opbrengst vertaald (de concurrentiepositie van de EU in de wereld). Ook hier wordt wetenschappelijkheid op een bepaalde manier omschreven, met heel wat praktische, ethische en zelfs wetenschapsfilosofische implicaties voor zij die wetenschap beoefenen.

    Hierover hebben we zeer weinig gehoord; wel heel veel over de criteria die SKEPP hanteert, over hoe verkeerd men Braeckman en Boudry wel heeft begrepen, over hoeveel leden van een vakgroep andere leden hebben aangevallen, over de nuances die Etienne Vermeersch in dit debat aanbrengt, enzovoort. Versmalling in plaats van verbreding: jammer.

  • door Joris Note op zaterdag 31 december 2011

    @Julie DW. Ik moet echt herhalen dat de ‘idee van het het communisme’ waar sommige denkers tegenwoordig over debatteren, niets te maken heeft met de stalinistische en poststalinistische regimes. Het gaat om een idee of ideaal waarvan aanzetten (zonder de naam uiteraard) al in de oudheid zijn terug te vinden, lang voordat het woord communisme was uitgevonden. Er is geen sprake van ‘uitwissen’ of ‘herschrijven’ van de geschiedenis, wel integendeel, je gaat in de geschiedenis juist zoeken naar praktijken (meervoud!) die vandaag nog inspiratie kunnen bieden – en daar hoort de praktijk van het stalinisme zeker niet bij.

    @Han Soete. U wantrouwt ‘per definitie’ mensen die u niet begrijpt? Dat vind ik geen aanbevelenswaardige houding, en ik vind zulk wantrouwen niet ‘gezond’. Precies tegen dat soort anti-intellectualisme maakte ik in mijn stuk bezwaar. Er zijn veel verschillende redenen waarom een tekst voor mij ontoegankelijk kan zijn: het ontbreekt me aan voorkennis, of een redenering is voor mij te ingewikkeld, of de tekst doorbreekt mijn vastgeroeste denkgewoonten… ‘Moeite doen’ volstaat niet altijd, soms moet ik gewoon afhaken, maar daar hoef ik toch niet wantrouwig om te worden? Moet iedereen Marx en Kant begrijpen (of Joyce, en Paul Celan)? En zou iedereen Žižek moeten begrijpen? Door de mediatisering ontstaat wellicht die indruk, maar dat is natuurlijk onzin.

    @J. Blommaert. U vindt het ‘stilaan genoeg’, zelfs ‘meer dan’, en dat klinkt nogal bazig. Wie bepaalt wanneer het genoeg is? Als ‘leuke’ teksten en reacties erop u niet interesseren, kunt u ze toch ongelezen laten? Zolang er mensen zijn die iets willen zeggen over een onderwerp moeten ze daartoe de kans krijgen; laten we in godsnaam deze mogelijkheid van het internet niet beknotten. Overigens had volgens u de thematiek van deze discussies wat breder moeten ‘uitwaaieren’. Ik wijs er dan op dat in mijn stuk twee punten worden benadrukt waar nog weinig of geen aandacht aan was geschonken: (1) de anti-intellectualistische houding van ‘ik-versta-het-niet-dus-deugt-het-niet (zie hierboven), (2) het ‘linkse’ geweld in de geschiedenis (en daarmee samenhangend: de blijvende schrik voor het woord communisme). Is dat misschien uitwaaiering in de verkeerde richting?

    • door han op zaterdag 31 december 2011

      Maar ik heb Marx gelezen, en Kant,... en weet je wat zelfs Joyce (en ik vond dat zelfs leuk) en ook Empire ... Ik begrijp wel wat je wil zeggen met anti-intellectualisme, maar ik beschouw mezelf echt wel als een intellectueel. Ik had me misschien beter moeten uitdrukken. Mischien had ik moeten verwijzen naar de grap die Jean Bricmont uithaalde in dat kader.

      Dus ja mensen die ik niet begrijp en ook na lectuur en studie niet begrijp, daar heb ik een probleem mee. Zizek doet dat soms,... en meer dan eens. Negroi en Hardt doet dat ook een beetje maar daar ik me toch doorworstelen, dat kan ik confronteren met mijn eigen ideeën, ideeën van anderen, ... daar kan ik dus mee aan de slag. Met Zizek kan ik soms niet aan de slag. Ik zou moeten aanvaarden dat wat hij zegt waar is,... dat lukt me dus niet. Ook al omdat in de gevallen mee dan de indruk heb dat als hij het bevattelijk zou uitleggen ik niet akkoord zou zijn. Met Negri en veel anderen ben ik het ook dikwijls niet eens, maar ik kan er mee aan de slag. Dat kost me soms moeite, studiewerk, opzoekingswerk, ... maar meestal lukt me dat wel.

      Je hebt natuurlijk gelijk dat niet iedereen Marx of Kant of Zizek moet kunnen begrijpen. Al zou in mijn ideale samenleving iedereen voldoenden geschoold zijn om daar grote edelen wel van te begrijpen. Omdat dergelijk intellectuele oefeningen en het inzicht dat je erdoor verwerft in de samenleving, je medemens en jezelf in grote maten bepalen hoe je als mensen verder door het leven gaat. laat os dus maar dromen ;-)

      Al bij al denk ik dat je gelijk hebt en mijn opmerking hier niet op zijn plaats was. (ook na deze uitleg)

  • door Julie DW op zaterdag 31 december 2011

    Inderdaad, het communisme als ideaal is veel ouder en rijker... dan wat vandaag daarover door Zizek en Badiou wordt verteld, dat is precies mijn punt. Die idee werd besmeurd door een autoritair staatscommunisme, dat verbonden is met de namen van Lenin, Stalin, Mao, ea. Dat Zizek en Badiou enerzijds de idee van het communisme willen verdedigen (net als ik, en vele anderen), en anderzijds weer met de namen van Lenin en co komen opdraven, in se met dezelfde arrogantie en hetzelfde verbale geweld tekeer gaan, dezelfde argumenten hanteren en dezelfde geschiedschrijving voeren als die autoritaire traditie, is eigenlijk hilarisch - dit staatssocialisme heeft gefaald, het was een 'tragedie', en het lijkt erop dat deze intellectuelen nu een 'komedie' opvoeren...

    Het is hier uiteraard niet de plaats om het werk van Badiou en Zizek uitputtend te behandelen, ik hoop echter dat dit elders wel gebeurd. Het gaat hier niet om de kritiek op het neoliberalisme en kapitalisme, die wordt ruim en gelukkig door steeds meer mensen gedeeld, het gaat om wat in de plaats zou moeten treden en hoe daar te geraken. Wil men niet in een 'komedie' terechtkomen, zal men elders moeten gaan zoeken dan bij deze heren en bij deze traditie.

  • door Ive Monbaillieu op zaterdag 31 december 2011

    Wie het boek van Zizek over geweld gelezen heeft kan de kritiek van Magiels en Buekens niet anders dan een normale reactie vinden. Even verklaren:

    1. Wat mijn inziens het centrale punt is in Zizeks boek is namelijk dat het kapitalistische systeem geweldadig is en tegengeweld uitlokt. Het kapitalisme is niet op mensen gericht maar op een abstracte welvaart. Het kapitalisme als systeem is uitbuiting (geweld). Dat wat doorgaans geweld wordt genoemd is vaak tegengeweld. De truc met de duif is nu net om de mensen die deelnemen aan dit maatschappelijk en economisch systeem nu net te laten geloven dat enkel dit tegengeweld geweldadig is.

    2. Dat Magiels en Buekens zich hierdoor persoonlijk voelen aangesproken is niet verwonderlijk, ook zij zitten opgeslorpt in het kapitaalgolflandschap dat door Zizek wordt geschetst. Ik verdenk er hen van zo giftig uit de hoek te komen omwille van de beschuldigingen rechtstreeks of onrechtstreeks aan hun adres.

    3. Zizek moet dus publiekelijk gedemoniseerd worden. Laat dat nu net de agressie zijn die het technocratisch wetenschappelijk kapitalisme onder het mom van 'objectiviteit' aan ons toevertrouwd.

  • door Robrecht Vanderbeeken op zaterdag 14 januari 2012

    Buekens kwam gisteren eindelijk boven water, in een reactie op DWM. Het zou best kunnen dat ook dat stuk van een zekere (ongelovige) Thomas een spelletje van hem is om de discussie over wetenschapsfilosofie op DWM te ridiculiseren. Ik was alvast zo vrij om een link van deze tekst van Joris Note op de site van Filosofiemagazine.nl te plaatsen. (Waar Buekens plots ook terug opdook...) http://www.filosofiemagazine.nl/00/fm/nl/123/nieuws/17779/Opschudding_onder_Gentse_wetenschapsfilosofen_.html

Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties