Reeds acht jaar is DeWereldMorgen.be de alternatieve en kritische stem in de Vlaamse media.

Wij zijn volledig gratis en reclamevrij.

Maar dat kan enkel via uw steun.

Steun ons nu!

Ja, ik doe een gift

about
Toon menu
Opinie

Hoed u voor de zelfverklaarde wetenschapsfilosoof

Met het opiniestuk tegen Slavoj Žižek bracht 'De Standaard' (DS, 26-27 november, 'Hoed u voor Slavoj Žižek' door Geerdt Magiels en Filip Buekens) opnieuw een treffende illustratie van een kampenstrijd die journalisten als Geerdt Magiels en Joël De Ceulaer al jaren systematisch de publieke opinie opdringen.
woensdag 30 november 2011

Alles wat zich verbindt aan Freud, Marx, Hegel (of zelfs niet-wetenschapsfilosofie in het algemeen) is verdacht en vaag. Maar reflecties die flirten met Darwin, Stephen Hawking, Daniel Dennett of andere wetenschapsfilosofen worden enthousiast verdedigd.

Ook al gaat het soms om hoogst problematische, populariserende wetenschapsfilosofie zoals het recent verschenen boek Plastic Panda’s van Bas Haring (Joël De Ceulaer roemt Haring zelfs als de Nederlandse Richard Dawkins in zijn recensie in De Standaard der Letteren van 18 november 2011).

Een gecultiveerde tweekamp

Het rationeel betoog dat deze journalisten willen voorstaan, wordt duidelijk verward met blind favoritisme en dogmatisch scepticisme. Deze onkritische polemiek tussen ‘goed’ en ‘slecht’ werkt niet alleen erg contraproductief - de lezer wordt in beide gevallen eenzijdig geïnformeerd en zelfs misleid - het leidt ook tot een gecultiveerde tweekamp die alle aandacht van het aangekaart probleem, de verdedigde stellingen of de gesuggereerde oplossingen afleidt naar een steriel oppositiedenken dat in veel gevallen gewoon niet bestaat, of toch niet in de manier waarop het wordt voorgesteld.

Maar waar weliswaar heel wat academici, zoals medeauteur Filip Buekens of zijn jonge epigoon Maarten Boudry carrière mee proberen te maken. (Eveneens in DS magazine van vorig weekend staat er een interview van Joël De Ceulaer met Maarten Boudry, waarin Boudry enkele pagina’s lang gratuit bejubeld wordt als het aanstormend kritisch talent. De lezer heeft er echter het raden naar waarop dit oordeel is gebaseerd.) 

Het opiniestuk over Žižek toont waar dit oppositiedenken zoal toe leidt: Žižeks filosofie - tientallen boeken rijk - wordt ineens integraal gedemoniseerd zonder die eerst enigszins te bespreken. Twee opvallende retorische trucs die verpakt worden als rationele argumentatie-analyse zetten de teneur.

Oppositiedenken

(1) Žižek & co zouden zich steeds immuun opstellen voor kritiek. Is dat zo? Wat dan bijvoorbeeld met al de Žižek-studies waarin zijn denken continu tegen het licht wordt gehouden? Wat dan met de vele debatten die hij wereldwijd voert?

Deze zogenaamde immuniteitstrategie ten aanzien van kritiek is simpelweg verzonnen onzin. Het is een doorzichtige tactiek waarmee de criticasters hun ‘tegenstanders’ al op voorhand trachten uit te schakelen en waarmee dus vooral de aanval immuniteit verwerft.

(2) Žižeks denken zou in wezen te herleiden zijn tot ressentiment en het cultiveren ervan, en is daarom intrinsiek slecht, ongeacht de uitdagende ideeën die het bevat. Is dat niet eerder het discours van fanatieke gelovigen die menen de schaduw van de Duivel gezien te hebben en daarom iedereen waarschuwen oren en ogen te bedekken?

Waarom wordt kritische filosofie hier plots herleid tot een pathologie die besmettelijk is en waar onze kinderen voor behoed moeten worden, zoals voor ‘de rattenvanger van Hameln’? Is het dan niet de taak van de filosofie om ons kritisch te leren nadenken, ook over datgene waar we het niet onmiddellijk eens mee zijn?

Moraliserende methodisten

Overigens, wat dragen deze moraliserende methodisten zelf bij aan interessante ideeën over onze maatschappij? Zij hebben zichzelf in het intellectuele forum een plekje toegeëigend als de politieman die oordeelt over goede en gevaarlijke denkers en die bijgevolg druk doende is de publieke opinie dit normatief onderscheid aan te praten.

Maar daar blijft het dan bij. Het opiniestuk over Žižek etaleert treffend hoe net deze zelfverklaarde wetenschapsfilosofen maar al te graag hun ressentiment uitleven ten aanzien van denkers die weldegelijk een zinvol verhaal brengen over onze hedendaagse samenleving, zonder dat (en misschien net omdat) ze er iets tegenover kunnen zetten.

Evolutiepsychologie en breinstudies, hoe boeiend ook, leren ons helaas opvallend weinig over de urgente en pertinente sociale, ecologische en economische uitdagingen waar wij nu allen voor staan. De constructieve, onluisterende kracht die Žižek hieromtrent in zijn eentje al op gang heeft weten te brengen, en die vandaag van vitaal belang is, wordt door de wereldvreemde tunnelvisie van deze opiniemakers helaas en ten onrechte gewoon als nonsens van een clown aan de kant gezet.

Afwijzing van het linkse politieke engagement

Ten slotte, deze vrijblijvende afwijzing van Žižek is tegelijkertijd ook een afwijzing van het linkse politieke engagement dat hij voorstaat. Zijn optreden op Occupy Wall Street werd vreemd genoeg zelfs als een bewijs gezien voor het feit dat hij een verdacht figuur is!

Het oppositiedenken van deze zelfverklaarde wetenschapsfilosofen – journalisten en academici samen onder hetzelfde hoedje - krijgt daarmee ook de facto een politieke agenda.

Bert Bultinck wees er in zijn 1000 woorden in DS magazine van 12 november al op dat Etienne Vermeersch hoe langer hoe meer een conservatieve, etablissement-ondersteunende houding belichaamt.

Natan Hertogen wijst er in zijn ‘Zizek en de Vlaamse index’ (blog op DeWereldMorgen.be, 29 november) op dat het toch wel opmerkelijk is dat Johan Braeckman tijdens de patattenhistorie een van de prominentste tegenstanders was van de Field Liberation Movement: hij vond de activisten achterlijk en elk argument over duurzame landbouw of het gevaar van biopiraterij door de industriële landbouw werd als onzin van de hand gedaan.

Kruistocht tegen psychoanalyse

Toch vreemd voor een zelfverklaard wetenschapsfilosoof. Toont dit dat de vakgroep Wijsbegeerte van de Universiteit Gent zijn politieke engagement, waar het in de tijd van Jaap Kruithof en Leo Apostel zo bekend en geroemd om was, achter zich gelaten heeft?

Filip Buekens van de Universiteit van Tilburg probeert zich al een tijdje in de kijker te zetten met zijn kruistocht tegen alles wat met psychoanalyse en Franse filosofie te maken heeft, de kritische politieke filosofie incluis.

En wat dan met journalisten als Magiels en De Ceulaer? Zijn zij een voorafspiegeling van het Vlaamse ‘Fox-news’ voor wetenschap en letteren?

Robrecht Vanderbeeken

Robrecht Vanderbeeken behaalde zijn doctoraat in de Wijsbegeerte in 2003 aan de Universiteit Gent met als onderwerp: een pluralisme van verklaringen van acties. Van 2004 tot 2006 was hij als onderzoeker verbonden aan het theorie-departement van de Jan van Eyck Academie in Maastricht. Binnen dit tweejarig mandaat werkte hij onder meer op de filosofie van Deleuze en Žižek en op kunstfilosofische thema’s. Van 2005 tot 2007 was hij actief als postdoctoraal onderzoeker aan de UGent en verrichtte onderzoek over onderwerpen als analytische metafysica, technowetenschapskritiek en mediakunst. Sinds 2007 is hij als doctor-assistent verbonden aan het KASK. Zijn onderzoeksdomein: de filosofische implicaties van mediakunst, de interpretatie van videokunst.

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig.

reacties

10 reacties

  • door Dries Van Cann op woensdag 30 november 2011

    Ik heb een tijd lang de blog van Filip Buekens in het oog gehouden, uit interesse voor zijn gedachten over Lacan. Deze blog vind ik vandaag niet meer terug. Enfin, op die blog haalde hij ook al eens uit naar Zizek. Toen een commentator hem vroeg wat hij precies van Zizek gelezen had, gaf Buekens aan dat hij zich eigenlijk niet echt had verdiept in diens ideeën, maar dat hij na lezing een blog aan de man zou wijden. Later gaf hij aan dat hij Zizek had gelezen, maar in zijn blog stond geen enkel woord over de ideeën van Zizek te lezen, enkel dat hij "nog nooit zo'n vervelend filosoof had gelezen", of iets in die strekking. Ik weet dat Filip Buekens veel beter kan, en hoop dat we dan ook ooit een volwassener kritiek mbt Zizek mogen lezen.

  • door Piet De bisschop op woensdag 30 november 2011

    zie ook de Weblog van Kristien Bonneure op de vrt website Bijvoegsel : ik heb net voor een zacht prijsje in de Slegte "de moord op Julien Lahaut" kunnen op de kop tikken (niet dat het er veel mee te maken heeft, maar toch...)

    • door david van peteghem op woensdag 30 november 2011

      Natuurlijk wordt er hier terecht gereageerd op het onnozel artikeltje van Buekens over Zizek. Maar opnieuw mis ik een inhoudelijk pleidooi dat mij er eventueel van zou kunnen overtuigen dat Zizek echt iets te zeggen heeft. Ik heb vele boeken van Zizek gelezen. Ik heb sommige stukken verschillende keren gelezen, ook zelfs noodgedwongen want Zizek herhaalt zich voortdurend. Hetgeen ik Zizek verwijt is dat hij zijn betoog niet opbouwt zoals een student filosofie het idealiter zou moeten leren. Zizeks boeken zijn een aaneenschakeling van opmerkingen. Hij is eigenlijk de stand-up filosoof zoals hij in Mel Brooks 'history of the world' wordt voorgesteld. Een ander groot probleem is dat Zizek regelmatig dingen komt te zeggen over neurologie en chaostheorie, waaruit mag blijken dat hij daar niet veel van heeft gesnapt. Ik kan in iedergeval daar iets over zeggen voorzover ik mij met neurologie/neurofilosofie bezig houdt. Anderen die wat thuis zijn in chaostheorie melden ook dat sommige filosofen daar te grof met omspringen en niet spreken vanuit een diepgaand inzicht in deze complexe materie.

      Ik ben al enkele jaren bezig met neurologie/neurofilosofie. het is gewoon interessant. Maar ik vind intellectuele eerlijkheid een grote deugd. Ik besef dat ik met mijn inzichtsverwerving nog maar in de kinderschoenen sta... ik zwijg er dan ook liever over. Ik hoed me echter wel voor de popularisende neuroloog die tegenwoordig denkt alles te kunnen verklaren vanuit het neurologisch standpunt. Het probleem is dan ook hoe je met dergelijke soms verbazingwekkende nieuwe inzichten omgaat. Dat doet Zizek en sommige ander Lacanianen overduidelijk niet. Ze hakken er gewoon op in en dat meestal zonder grondige voorkennis van die zaken. Ze beginnen uit het vaatje van het sociaal constructivisme te tappen en plaatsen uiteindelijk hun psycho-nalytische waarheid daar tegenover.

      Filip Buekens is geen orgineel filosoof. Maar hij is wel een vakman en ongetwijfeld één van de betere filosofen binnen het Nederlandstalig gebied. Ik lees zijn boeken graag en kijk uit naar zijn nieuw werk over het 'concept' waarheid'. Zijn boek over Freud is steengoed en stevig onderbouwd. Hij zet aan tot kritisch denken!! Wat zijn politieke overtuigingen zijn, weet ik eigenlijk niet. Dat laat ik ook in het midden. Daar kan ik als ik het zou weten met akkoord gaan of niet. Zelfs als een liberaal is, zal ik hem niet naar de hel verwensen. Maar hij maakt wel een punt met te zeggen dat Zizek niet ernstig valt te nemen. Hij had alleen zijn woorden beter moeten wikken en wegen zoals hij dat heeft gedaan in zijn kritiek op Freud en Lacan.

      Ik situeer mezelf ook aan de linkerzijde. Maar ik heb meer aan het werk van Buekens dan aan het werk van Zizek. Het houdt mij waakzaam. Buekens daagt je voortdurend uit om kritisch te blijven denken.

      Het probleem langs de linkerzijde is dat men nog te vaak vanuit het onderbuikgevoel reageert waardoor de grondige, wetenschappelijke analyse uit het oog wordt verloren.. De linkerzijde heeft nu niet veel aan sociale kritiek, maar heeft nood aan grondige inzichten hoe het anders kan en aan organisatie. Zizek biedt ons dergelijke inzichten niet aan. Hij heeft het bv. over het 'heilige geweld' dat valt te rechtvaardigen, om dat het uitgaat van de onderdrukte klasse. Met de beste wil van de wereld zie ik het verrijkende aan dit inzicht niet in. Het is trouwens ook opmerkelijk dat Zizek in zijn boek over geweld dat heilige geweld herkent in de Franse rellen, terwijl hij 360 graden draait na de rellen in Londen. Het is niet erg dat een filosoof fouten maakt. Maar de vraag is toch eigenlijk wat Zizek nu eigenlijk wenst te beweren. Wat is zijn vertoog? Bereikt hij met zijn vertoog ook de onderklasse, of blijft het beperkt tot het oproepen de internationale te zingen voor een academisch publiek? Een filosoof die ons anno 2011 komt vertellen dat er verschillende vormen van geweld bestaan en dat de vorm van Heilige geweld valt te rechtvaardigen, blaast iemand als mij niet weg. Ik heb teveel miserie gezien en getuige geweest van lynchpartijen in sloppenwijken. Bovendien moet je geen filosoof zijn om in te zien dat een revolutionaire periode met geweld gepaard gaat.

      Een ander erntige verwijt naar Zizek toe is, dat hij weliswaar terug oproept naar de waarheid te zoeken, tegen het relativisme van het postmodernisme in. Dat is goed. Maar welke waarheid heeft hij ons te bieden dan? Dat het kapitalisme niet werkt. Hoeveel keer is dat al eens gezegd. Waarom miskent hij bovendien ook geregeld de vooruitgang die wetenschap boekt. Tegenwoordig boekt de psychologie ook successen. Misschien heeft Zizek het wat moeilijk om te aanvaarden dat de psycho-analyse grotendeels mythologie is en werkt met concepten die empirisch gezien niet verifieerbaar zijn. Laten we eerlijk zijn : wat is het oedipuscomplex - wat is het onbewuste'... wat is het 'reële'????

      Verontwaardiging en kritiek hebben op de gang van zaken is goed. Maar ook dat heeft zijn grenzen. Het wordt hoogtijd om de ideeën voor een sociaal rechtvaardige samenleving te laten doorwegen in het debat langs de linkerzijde. Gelukkig genoeg zijn er genoeg wetenschappers en activisten die daar met bezig zijn. Hun visies liggen alleen gewoon zwaarder. Er zit geen romantiek in. Ze zijn moeilijk verteerbaar. Ze zijn niet hip genoeg. Zizek wil echter hip zijn en rocken en dat werkt. Dat is goed voor eventjes maar het biedt ons geen materiaal om te beginnen aan de grote werken, om van de wereld een iets betere plek te maken dan het nu is.

  • door PatrickGhyselen op woensdag 30 november 2011

    Waarom het duo Beukens-Magiels zo nodig in DS de komst van Zizek in de grond moet boren in combinatie met de daags nadien meer onderbouwde repliek van Dominiek Goens, maakt misschien één iets duidelijk: het ontstellend gebrek aan een degelijk intellectueel debat in Vlaanderen omtrent de filosofie. Het werd nog erger toen ik de Terzake-bijdrage zag over het optreden van de Sloveen in Bozar. De man werd er min of meer als een ET voorgesteld, meer performer dan denker en Terzake-clown van dienst Verstraete vergeleek de denker met ,,wat Dalrymple is voor rechts is Zizek voor links''. ,,Terzake'' moet nu en dan de indruk wekken dat het een programma is voor meerwaarde-zoekers en dan is de komst van Zizek welkom, maar ze hadden zijn bezoek beter overgeslagen. Ik heb twee boekjes doorworsteld van Zizek, zijn ,,Welkom in de woestijn van de werkelijkheid'' en het meer toegankelijke ,,Geweld''. Het ideeëngoed in die boekjes kun je niet zomaar in één, twee, drie gaan kapittelen als charlatannerie of intellectuele effectzoekerij. Wel beweeglijke gedachtensprongen, soms zeer moeilijk om volgen, die je toch wel aan het denken blijven zetten. En dat is nu toch wel de bedoeling van filosofie.

  • door jbo op woensdag 30 november 2011

    Het is jammer dat er enerzijds terecht op gewezen wordt dat Žižek en anderen te snel en niet noodzakelijk onderbouwd afgekraakt worden door een bepaalde groep filosofen, journalisten etc. maar dat de auteur van het opiniestuk anderzijds niet verder komt dat deze groep te omschrijven als conservatief, "rechts", en dergelijke meer waarbij niet alleen een bepaalde ideologische strekking geïnsinueerd wordt maar meteen ook geconcludeerd wordt dat dit betekent dat men dom en verstard is. Sinds wanneer moet een filosoof bijvoorbeeld links of progressief zijn om een waardevolle filosoof te zijn? Is dat geen verarming van het debat dat hier verdedigd wordt?

  • door Le grand guignol op woensdag 30 november 2011

    Eigenlijk pasten de journalisten van De Standaard hetzelfde principe toe als het conservatieve Amerikaanse magazine 'the New Republic'. In een artikel werd Žižek omschreven als: "the most dangerous philosopher in the West". Voor Žižek een geuzentitel die hij dankbaar op de cover van zijn volgende boek: "Living in the end times" (Žižek, 2010), plaatste.

    Als men Žižeks artikel in Le Monde diplomatique (2010b) of in New Left Review (2010c) leest weet men onmiddellijk waarom de gevestigde waarden hem onderuit willen halen. Hij zet er namelijk mensen toe aan om 'outside the capitalist box' te denken. Op die manier vormt Žižeks revolutionaire (politieke) filosofie een bedreiging voor het 'idée fixe' van het neoliberaal kapitalisme (cf. TINA). Door vanzelfsprekendheden in vraag te stellen zou Žižek aan de mensen wel eens kunnen duidelijk maken dat er (mogelijk) wél een alternatief is. Zoiets is bedreigend voor al diegenen die, al dan niet uit eigenbelang, aan het status quo willen vasthouden.

    Vandaar dat de gevestigde waarden te allen prijze willen vermijden dat een recalcitrant filosoof als Žižek het publieke debat opzoekt. Dalrymple wordt verheerlijkt tot een god - en, mijns inziens terecht, uitgekotst door het sociaal werk in Engeland - Žižek wordt gedemoniseerd en opgedragen als een 'performer' en 'stand-up comedian' wiens 'show' men enkel bij wijze van entertainment zou mogen interpreteren. Herman en Chomsky hebben hetzelfde meegemaakt bij de publicatie van het 'Propaganda Model' in 'Manufactoring consent'. Een waaier aan 'wetenschappelijke' artikels werd gepubliceerd om beide kritische denkers te discrediteren waarbij inhoudelijke argumenten noodzakelijkerwijs moesten wijken voor de ene ad hominem-redenering na de andere. We kunnen daaruit besluiten dat Žižek goed bezig is: de gevestigde waarden maken zich zorgen omdat hij de mensen aanzet om kritisch, en niet in evidenties, te denken!

    Overigens, de verwijzingen van Žižek aan populaire cultuur (bv. tekenfilms) kaderen niet in een poging om 'de populist' uit te hangen; ze hebben de bedoeling om zijn filosofie tastbaar en inzichtelijk te maken voor de brede bevolking. Žižek (2006) verzet zich trouwens heftig tegen het politieke populisme dat als het ware de liberale-democratie met zijn politieke kaste (particratie) in stand helpt houden. Dat reactionaire filosofen, academici en journalisten proberen om daarmee de spot te drijven, zegt meer over die reactionairen dan over Žižek. Voor hen is kritisch nadenken een elitaire bezigheid waar het 'plebs' zich niet mee mag bemoeien.

    * Žižek, S. (2006). Against the populist temptation. Critical Inquiry, 32(3), 551-574. doi: 10.1086/505378 [ http://www.jstor.org/stable/10.1086/505378 ] * Žižek, S. (2010a). Living in the end times. London, UK: Verso. * Žižek, S. (2010b, November 12). Pour sortir de la nasse: Refus obstiné d’un ordre intenable. Le Monde diplomatique, (9342), s.f. [de link geraakt niet (altijd) door de spam-filter van DWM, maar men kan de link vinden in een reactie die ik op volgend blog-artikel plaatste: http://www.dewereldmorgen.be/blogs/ineffable/2011/11/27/buekens-magiels-zizek-en-mengelers#comment-26992 ] * Žižek, S. (2010c). A permanent economic emergency. New Left Review, (64), s.f. Retrieved from http://newleftreview.org/?view=2853

  • door Peter Perceval op woensdag 30 november 2011

    Terechte boosheid over de teneur van het commentaar in De Standaard. Maar karaktermoord is geen goed antwoord op karaktermoord.

  • door Karel op donderdag 1 december 2011

    Uit die blog van Hertogen:

    "De voorwaarde voor polemiek is argumentatie."

    Laat het nu net Zizek en de auteur van dit stuk aan ontbreken.

    • door paul b op donderdag 1 december 2011

      Is dat uw argumentatie?

    • door svdl op donderdag 1 december 2011

      Aan Karel: U mist inhoudelijke argumentatie? Vooruit met de geit: stel uw inhoudelijk vraag dan, of stop met het trollen dmv. 'tu-quoque' bazaar.

    Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties