about
Toon menu

Confrontatie over een levensbeschouwelijk eenheidsvak

GENT - Op woensdag 4 mei 2011 werd in het Geuzenhuis in Gent een debat georganiseerd tussen Sonja Eggerickx en Patrick Loobuyck. Loobuyck pleitte voor de invoering van een eenheidsvak 'Levensbeschouwing en Filosofie' ter vervanging van de bestaande levensbeschouwelijke vakken. Met name de georganiseerde vrijzinnigheid is daar fel tegen gekant. Verslag van een confrontatie.
donderdag 19 mei 2011

Beide sprekers hadden hun standpunten al duidelijk gemaakt in opiniestukken in De Standaard. Er was echter grote vraag naar een confrontatie van aangezicht tot aangezicht tussen Sonja Eggerickx, voorzitter van de Unie der Vrijzinnige Verenigingen en inspectrice voor het vak niet-confessionele zedenleer, en de jonge professor moraalwetenschappen aan de Universiteit Antwerpen en de Universiteit Gent, Patrick Loobuyck.

Het debat werd geleid door Eddy Bonte, docent, schrijver en publicist van de orthodox vrijzinnige stempel. Het publiek bestond vooral uit bezorgde leraren zedenleer, vrijzinnigen, leraren van andere levensbeschouwingen en vrijzinnige studenten.

Standpunt van Patrick Loobuyk

"Ik wil graag de discussie over de levensbeschouwelijke vakken aanzwengelen, want hoe het nu georganiseerd wordt, is passé. We bereiken de oorspronkelijke doelstellingen niet meer, omdat we de vakken organiseren vanuit het schoolpact dat 50 jaar oud is. Het schoolpact komt uit een verzuild Vlaanderen en is vandaag de dag niet meer zinvol."

"Het schoolpact komt bijvoorbeeld uit een tijd zonder moslims. Er is nu een veel grotere variëteit aan religies en bovendien zet de secularisering zich steeds verder door. Er is een nieuwe context ontstaan, waar we voor de organisatie van de levensbeschouwelijke vakken rekening mee moeten houden."

"Ten tweede heb ik ook een concreet voorstel. Ik pleit voor de invoering van een algemeen vormend plichtvak, voor iedereen in alle netten, van 6 tot 18 jaar over levensbeschouwing en filosofie. Ik zal dit vak voorlopig ‘LEF’ noemen. Dat vak moet objectief, kritisch en pluralistisch van invulling zijn."

"Dit is mogelijk: de Europese Commissie stelt dat je onderwijsvakken verplicht kan maken op voorwaarde dat ze objectief, kritisch en pluralistisch zijn. Dit vak moet vervolgens op een onafhankelijke manier georganiseerd worden en gedoceerd door mensen die iets van levensbeschouwing weten en erover gestudeerd hebben."

"Er moet een volledig corpus van leerplannen en eindtermen ontwikkeld worden. Dit moet worden aangestuurd vanuit de overheid: niet vanuit de onderwijsnetten, levensbeschouwelijke zuilen of kerken."

"Dit vak moet ook in het vrij onderwijs gegeven worden. 83 procent van de leerlingen volgt nu rooms-katholieke godsdienst, terwijl Vlaanderen volledig geseculariseerd is en de levensbeschouwelijke gevoeligheid verdwenen is. Docenten rooms-katholieke godsdienst voelen het aan als een probleem, dat ze zo’n geseculariseerd publiek hebben. Maar uiteindelijk blijft het christendom de ultieme toetssteen."

"Dit geeft een dubbelzinnige situatie, waarin leerkrachten nauwelijks nog over God durven te spreken. Aartsbisschop Léonard heeft gelijk: rooms-katholieke godsdienst is een allegaartje geworden."

"De huidige structuur waarin de levensbeschouwingen zitten in het officieel onderwijs is bijzonder duur en onpraktisch. Leraren protestantse godsdienst staan niet zelden in vijf of meer scholen. Er ontstaat een steeds verdergaande levensbeschouwelijke segregatie."

"Waarom kunnen die leerlingen niet samen zitten? We hebben de mond vol over interculturele dialoog etc., maar als levensbeschouwing in de praktijk komt zetten we de leerlingen blijkbaar apart?"

"Dan is daar nog de problematiek van het islamonderwijs. Als je islam wil geven moet je moslim zijn, maar er is geen masteropleiding voor. Er zijn twee opleidingen regentaat islam, maar de uitstroom is te klein om de vraag naar islamonderwijs te dekken. Leerlingen die islam kiezen, krijgen vaak slecht les, omdat de leerkrachten theologisch onvoldoende geschoold zijn. Er bestaan schrijnende gevallen van leraren die de Nederlandse taal niet spreken."

"Waarom stel ik zo’n vak voor als vrijzinnige? In het vak zit filosofie, levensbeschouwing, ethiek en burgerschapsvorming. Het vak wordt twee uur in de week gegeven aan iedereen van 6 tot 18 jaar. Ik meen dat zo’n vak onderdeel is van de algemene Bildung, de algemene persoonsontwikkeling. Ik meen, juist als vrijzinnige, dat iedereen recht heeft op begeleiding in zijn of haar levensbeschouwelijke zoektocht."

Standpunt van Sonja Eggerickx

"Waarom is het systeem zoals we dat hebben volgens mij een goed systeem? We hebben een verzuilde samenleving. De meerderheid van de leerlingen zit in het katholiek onderwijs. We zijn tot het besef gekomen dat dat mag en daar gaat de vrijheid van pedagogisch project mee samen."

"Het pedagogisch project in het katholiek onderwijs wordt geïnspireerd door de christelijke leer. Dit geldt voor alle vakken. Als je één levensbeschouwelijk vak wil geven, wil ik daar wel over discussiëren als het vrij onderwijs wordt afgeschaft. Zolang het vrij onderwijs een eigen pedagogisch project heeft, mag het ook een project schrijven voor de uren levensbeschouwelijke vakken."

"Het systeem zoals wij dat kennen, heeft enkele belangrijke voordelen. Zo wordt ethiek gegeven vanuit een bepaalde levensbeschouwing. Als je een bepaalde levensbeschouwing kiest, dan weet je wat je te horen krijgt. De leraar staat voor die levensbeschouwing. Je moet weten vanuit welk levensbeschouwelijk kader je vertrekt als je erover wil discussiëren."

"Kindjes in de lagere school kunnen leren dat ze in één klas zitten, maar dat ze toch niet allemaal gelijk zijn. Daarmee vormt de schoolsituatie een afspiegeling van de maatschappij, waarin ook niet iedereen gelijk is. Mensen werken samen een project levensbeschouwing uit. Zo leren ze iets te vertellen over hun eigen levensbeschouwing. We moeten niet pleiten voor grijze mensen."

"De opdeling van leerlingen is inderdaad een probleem voor lesroosters. Maar niet enkel vanwege katholieke godsdienst en niet-confessionele zedenleer, maar omdat je voor élk vak een andere docent hebt. Dit is een duur systeem, maar onderwijs is nu eenmaal een dure aangelegenheid."

"Een collega in Engeland prees ons systeem: 'In België zijn jullie tenminste actieve pluralisten.' Ik geloof niet in objectiviteit. De rechten van mens zijn voor mij een belangrijk ijkpunt, maar ik ga toch nooit zeggen 'jij denkt verkeerd, en ik denk juist'.”

"Verschillende levensbeschouwelijke vakken leiden tot een informeel klimaat waarin mensen echt kunnen zeggen wat ze denken. Een eenheidsvak zou ik zien zitten in een ideale wereld, maar daarin leven we niet."

"In de tussentijd kunnen de voorstanders daarvoor alvast leerplannen ontwikkelen, methodieken uitwerken en leraren opleiden. Niet-confessionele zedenleer heeft ook problemen gehad met het opleiden van leraren, net zoals het vak islam. Zoiets gaat met vallen en opstaan."

Debat onder leiding van Eddy Bonte

Bonte: Is het verzuild systeem wel zo onaangepast aan onze tijd?

Loobuyck: "Ja, het systeem is niet aangepast aan de huidige tijd. De verzuiling neemt niet af, omdat we in een verzuild systeem zitten. De verzuiling wordt zo geïnstalleerd. Er zijn vrijzinnigen die het spel van de verzuiling meespelen en die dat niet willen meespelen. Religie is heel aanwezig in het maatschappelijke debat. Daar wordt uit geconcludeerd dat God terug is. Dit klopt niet. Het katholieke Vlaanderen is definitief voorbij."

Bonte: Is er eigenlijk wel draagvlak voor uw idee?

Loobuyck: "Als je alleen de zuilen aan het woord laat, krijg je een vertekend beeld van het reële draagvlak voor het idee. Ik denk dat er een draagvlak is bij ouders. Dat zou eens onderzocht moeten worden. Ouders kiezen niet meer voor de levensbeschouwelijke vakken vanwege die levensbeschouwelijke redenen."

"De keuze voor het vrij onderwijs heeft zelfs helemaal niets meer met levensbeschouwing te maken. Ook denk ik dat we, indien we de directeurs van het GO! anoniem zouden bevragen, we ook daar een draagvlak zouden zien."

Bonte: Waarom moet dat debat beginnen bij het eenheidsvak? We zouden toch moeten beginnen iets te veranderen aan het vrij onderwijs?

Loobuyck: "De discussie begint niet bij het vak. Het begint bij onderzoek naar de kerk-staat-verhoudingen. Onderwijs is zeer belangrijk. Mensen moeten op autonome wijze met levensbeschouwing omgaan. We kunnen het niet tolereren dat geloofsafvalligheid een probleem is (zoals bijv. in de islam). Nu gaat het over het vak, maar het kan ook over andere dingen gaan."

Bonte: Moet de scheidingslijn tussen levensbeschouwingen altijd religie zijn? Kan het ook om ideologieën gaan, zoals het marxisme of de counterculture uit de jaren zestig?

Eggerickx: "Religie staat niet in tegenstelling tot, maar naast de vrijzinnige levensbeschouwing. We spreken niet over godsdienst en zedenleer, maar over levensbeschouwingen, rooms-katholieke godsdienst. Ook de godsdiensten geven een levenskader, een ethiek, mee. Goed, het systeem zoals we dat hebben, is historisch gegroeid. Over die ontwikkeling kunnen we discussiëren. Maar het systeem zoals we dat vandaag hebben, werkt."

Bonte: De deelname aan het vak niet-confessionele zedenleer blijft gelijk. Werkt zedenleer wel?

Eggerickx: "In het leerplan is ruimte voor het leren kennen van andere levensbeschouwingen, maar natuurlijk ook over andere dingen. Als je vroeger iets durfde te vertellen over een godsdienst, kreeg je klachten van de leerlingen en de ouders. Maar de essentie van het vak blijft dat het wetenschappelijk denken en de wetenschappelijke methode nooit opzij wordt gezet."

Bonte: Maar de levensbeschouwelijke geletterdheid blijft wel zeer laag, is dat geen probleem?

Eggerickx: "Natuurlijk is dat een probleem, maar die geletterdheid kan niet verworven worden via theoretische lessen. Dit moet gebeuren op een aangename manier."

Loobuyck: "Maar ik heb nog geen inhoudelijke antwoorden van de vrijzinnigheid tegen een eenheidsvak gehoord."

Eggerickx: "Ik denk dat mijn argumenten wel inhoudelijk zijn: leerlingen moeten eens leren over hun eigen levensbeschouwing (of zouden moeten); ze worden geconfronteerd met het feit dat ze naast elkaar én samen leven."

"Als je de leerplannen bekijkt, dan staan daar serieuze dingen in. Akkoord, niet iedere leraar geeft dat goed, maar dat geldt voor elk vak. Vrijzinnigheid heeft nog een lange weg te gaan."

Loobuyck: "Vrijzinnigheid kan van alles betekenen. Maar ik ben van mening dat elke leraar levensbeschouwing recht zou moeten hebben om van gedachte kunnen veranderen."

"Het vak dat ik voorstel houdt een bescherming in op de godsdienstvrijheid van de leraar. In het huidige systeem zijn leraren niet vrij om levensbeschouwelijk te denken wat zij willen."

Een volledige transcriptie van het debat, inclusief de vragen uit het publiek, is te vinden op deze blog.

reageer

11 reacties

  • door Ghyselen op donderdag 19 mei 2011

    Eindelijk zinvol werk voor onze filosofen, die nu veroordeeld worden tot de job van aanvuller bij Colruyt! In Frankrijk lezen ze in het secundair onderwijs onder meer teksten van Descartes, Pascal, Kant, Hegel en Sartre. In Italië starten ze bij Thales van Milete om te eindigen bij Gramsci. Alleen wij achterlijke Vlamingen vinden dat we nog een zuilenoorlog moeten voeren.

  • door Huisonderwijzer op donderdag 19 mei 2011

    Op die vage grens tussen kind en tiener wordt 'De wereld van Sofie' hier gelezen. Dit boek wordt niet vergeten en smaakt beslist naar meer.

  • door Lieve Pepermans op vrijdag 20 mei 2011

    Wie wil kiezen, moet weten. Anderzijds weet wat je vraagt en waar je op intekent. Als je kiest voor het zogenaamd 'vrij' onderwijs teken je voor een onderwijsproject. Ik ben ondertussen een oud mens van +50 maar mijn ervaring leert dat ook in het vrij onderwijs ruimte was en is voor filosofie en andere meer wetenschappelijke benaderingen van het leven dan de godsdienstles. Die godsdienstles kreeg ik van een witte pater uit Tongerlo en dat verliep alles behalve achterlijk. We kregen het christendom gekaderd binnen de evolutie van de tijd en dat smaakte echt naar meer. Echt weten waarover dit allemaal gaat, leerde ik pas veel later maar ik draag goede herinneringen mee aan mijn hopeloos verouderd en verzuild onderwijs. Ik ben daar misschien niet echt wereldwijs uitgekomen maar ik kreeg er een goede vorming mee.

  • door wysiwygie op vrijdag 20 mei 2011

    Dit lijkt me een waardevol idee.

    Zeker omdat levensbeschouwing zich tegenwoordig voor vele jongeren op een glijdend vlak bevindt. Vele ouders kiezen er nog voor om hun kinderen te laten dopen, dan volgt het vaak katholieke onderwijs waar kinderen erg gevoelig zijn voor de Bijbel-verhalen. Maar meer en meer kinderen worden tegen hun vormsel kritisch omtrent het hele gegeven van geloof en haken dan of na hun vormsel af.

    Dit zijn geen jongeren die grootgebracht zijn met een vrijzinnige levensbeschouwing maar simpelweg onderweg van hun geloof gevallen zijn. Ze dragen dan ook niet het anti-klerikalisme in zich dat vaak verbonden is aan vrijzinnigheid.

    Dit idee zou een goed aanbod zijn voor de groeiende groep van jongeren bij wie het geloof stilletjes verdampte.

  • door Fanny op vrijdag 20 mei 2011

    Al verschillende jaren organiseren wij met enkele ouders voor een 20tal kinderen een LEFaanbod binnen een freinetschool. We doen dit in het kader van de optie vrijstelling. We vinden de opdeling in levensbeschouwelijke vakken nefast voor een gevoel van samenhorigheid in een schoolgemeenschap. Kinderen worden gewezen op de verschillen op een manier die soms op een opbod lijkt. Onze school is deel van het GO! en moet dus het volledige aanbod aan keuzes ter beschikking stellen. Leerkrachten mogen zelf deze vakken niet geven. Er komt dus een hele waaier aan mensen, die op zich vreemden zijn voor de kinderen, op bepaalde uren de school ingewandeld. Met veel praktische problemen tot gevolg. En mijn inziens is het een grote financiële verspilling. Dit geld in kleinere klassen stoppen zou veel meer opbrengen. En zeker op niveau van een lagere school vind ik het de taak van een leerkracht (en dat doen deze trouwens ook) om kinderen niet alleen te onderwijzen, maar ook op te voeden. En dat gaat over waarden en normen en over ethiek. Daar kan je niet buiten, ook al probeer je dat in een vakje op te sluiten. Een bijkomende reden waarom we als ouders in het kader van vrijstelling een LEFvak organiseren is omdat het aanbod vanuit zedenleer totaal niet aan onze verwachtingen voldeed. En ook de kinderen waren misnoegd. Zedenleer wordt bij ons op school onderwezen als een soort nieuwe godsdienst, de "leer van de fakkel". Op die manier werk je segregatie in de hand. Het is jammer dat er politiek totaal geen draagvlak is om dit LEFidee ingang te doen vinden. Het zou de interculturele samenleving in Vlaanderen kunnen vooruithelpen!

    • door Nina op woensdag 12 oktober 2011

      Beste Fanny,

      Ik geef zedenleer op de lagere school en beschouw dit helemaal niet als de "leer van de fakkel". De fakkel is wel het symbool van vrijzinnigheid, dit symbool kennen mijn leerlingen, maar ik sta hier niet langer bij stil dan bij de symbolen van andere levensbeschouwingen. Ik laat mijn kinderen ook proeven van multiculturaliteit in de samenleving en we gaan ook dieper in op andere levensbeschouwingen. Hoewel mijn (huidige) job hiervan afhangt durf ik ook te zeggen dat ik vind dat de opdeling in levensbeschouwelijke vakken geen correcte afspiegeling is van de maatschappij (maar integendeel voor verwarring zorgt bij de jongste kinderen) en dat het idd geld kost om een leerkracht voor elk levensbeschouwelijk vak te voorzien. Het dieper ingaan op waarden en normen, ethische kwesties, mensenrechten/kinderrechten, klimaatsverandering, e.d. is wel noodzakelijk. Niet elke lagere schoolleerkracht interesseert zich daar voor en ziet dit als een prioriteit in de lessen. Dus ik hoop een dergelijk vak over levensbeschouwing(en), bewustzijn en burgerschap te mogen blijven geven. Misschien is een herziening van de inhoud van de levensbeschouwelijke vakken en/of zijn gemeenschappelijke modules noodzakelijk. Ik kan u zelfs meer zeggen : daar wordt al aan gewerkt. Het is echter een traag proces.

  • door Sabine op vrijdag 20 mei 2011

    Als ouder sta ik heel erg achter dit idee. Het stoort mij dat ik voor mijn kinderen verplicht ben om te kiezen tussen één van de vooropgestelde levensbeschouwingen, terwijl ik hen eigenlijk kennis zou willen maken met de verschillende religies in hun leefomgeving. Mijn kinderen volgen zedenleer, bij gebrek aan beter, terwijl ik niets heb met de officiële vrijzinnigheid, fakkeltjes en dies meer. Ik zie niet in hoe kinderen pluralistisch kunnen worden, als ze elk in hun eigen klasje hun eigen waarheid voorgeschoteld krijgen. Draagvlak bij de ouders alvast hier!

    • door M-A op vrijdag 20 mei 2011

      "Ik zie niet in hoe kinderen pluralistisch kunnen worden, als ze elk in hun eigen klasje hun eigen waarheid voorgeschoteld krijgen."

      De overige 30 uur per week zitten ze allemaal samen hoor, dus wat is het probleem? Tijd genoeg lijkt me om te leren samen-leven. Die 2 uurtjes per week dat de kinderen gevormd worden in de traditie van hun keuze (of van hun ouders) lijken me echt niet het probleem. Tenzij pluralisme betekent dat iedereen hetzelfde moet denken, natuurlijk.

      Het idee dat een leerkracht in staat zou zijn een (interessante, dwz niet puur theoretische) inleiding te geven op alle (grote) levensbeschouwingen, is naîef. Dan veel liever gewoon het vak filosofie, waarin leerlingen kritisch en logisch leren denken. Maar ook dat is niet evident, want: alles staat of valt met de leerkracht.

      • door Peter BogAerts op vrijdag 20 mei 2011

        1. Loobouyck lijkt goed in sofistiek. Zijn eis op 'recht op veranderen van gedacht' voor leraren van levensbeschouwelijke vakken is even absurd als het eisen van dit 'recht' voor priesters, dominees, kloosterlingen etc. Als je van uw levensbeschouwing uw werk maakt, dan is het toch niet meer dan normaal dat als je van levensbeschouwing verandert ook eens gaat denken aan veranderen van werk (behalve als je wil doen alsof). Dat is toch evident. Zoals kloosterlingen het recht hebben om uit te treden hebben godsdienstleraren ook het recht om iets anders te gaan doen. Ik snap niet waarom men een vak moet creëren om toe te laten dat leraren levensbeschouwing van gedacht kunnen veranderen. 2. Gelooft Loobuyck echt dat de levensbeschouwelijke vakken in het officieel onderwijs de verzuiling in stand houden? Ik merk dat Loobuyck veel problemen ziet in en met het vrij onderwijs, de onderwijsvorm van een grote meerderheid in Vlaanderen. Waarom pleit hij dan niet voor de afschaffing van het vrij onderwijs? Is het niet hypocriet het vrij onderwijs te problematiseren om er vervolgens door er slechts in te breken met een 'neutraal' vak te doen alsof men het vrijwaart? Ofwel respecteert men als buitenstaander het vrij onderwijs ofwel kan men beter voor de afschaffing ervan pleiten. Als hij tegen verzuiling is moet ten aanzien van het vrij onderwijs klare wijn scheppen in plaats van een soort nivellering proberen te introduceren. Gelijkertijd doet hij de enige reële en geloofwaardige kans op actief pluralisme binnen ons onderwijssysteem in de kiem smoren door het installeren van een louter informatief, maar 'trek uw plan met uw levensbeschouwing'-vak? Het huidige systeem van levensbeschouwelijke vakken laat toe (met medewerking van de 'zuilen') een actief pluralisme te realiseren dat geloofwaardig is en geen grote onderwijshervorming vraagt. Geef ze gewoon de kans van te groeien van een neutraal pluralisme naar actief pluralisme. Het actief pluralisme is vrij nieuw en deze overgang heeft tijd nodig. Maar er bestaat goede wil. Het is namelijk in ieders belang. 3. Niet vergeten dat in een maatschappij waar alles vluchtig is enig referentiepunt en continuiteit (ook ben je het er niet mee eens) meer dan noodzakelijk. Dat wil hij onderuithalen om te eindigen in een kroes van 'anything goes'. (Sommige) ouders kunnen geen levensbeschouwing meer kiezen. De leraren die het nog wel kunnen mogen niet meer. Hoe kan je van kinderen verwachten dat ze zelf keuzes maken als ze nooit iemand tegenkomen die een duidelijk keuze heeft gemaakt en die die keuze gestalte geeft? 4. Denkt Loobuyck nu echt dat hij de leraren protestantse godsdienst, die van de ene school naar de andere moeten, een plezier doet door zijn voorstel van een eenheidsvak? Wat een drogargument. 5. Draagvlak bij GO!-directeurs. Is hier geen belangenvermenging in het spel? Als men deze bevraagt, zou men toch op zijn minst moeten vragen om welke reden ze zouden kiezen voor een eenheidsvak om praktische (eigen gemak) of inhoudelijk redenen? En hoe gaat men controleren dat ze in hun motivatie eerlijk zijn? Voor de rest zie ook: http://labpeterbogaerts.blogspot.com/2011/04/met-het-vak-filosofie-burgerzin.html

  • door dzirzinsky op zondag 22 mei 2011

    Als de katholieken godsdienstlessen willen geven, voor mij niet gelaten maar dan moeten ze dat zelf betalen ipv dit af te schuiven op de belastingbetaler. Zelf heb ik in het katholiek onderwijs gezeten maar ben niet gelovig. Nooit gebuisd geweest met uitzondering voor godsdienst. En dan nog door een lul in een rok.

  • door Rika Billiau op woensdag 23 november 2011

    dit is zeker te laat opm te reageren, maar voor mij is het eerder een voorbereiding op het onderwerp dat deze avond besproken wordt door o.a. Wouter De Vriendt in het vesalius instituut in Oostende ingericht door de vrienden van het gemeenschapsonderwijs. Ik denk met weemoed terug aan mijn lyceumtijd in het KL te Oostende tussen 1957 en 1961. Onze levensbeschouwing was een veelbesproken onderwerp. Er ware dan ook zowel vrijzinnigen, katholieken, protestanden en zelfs enkele leden van de Joodse gemeenschap in onze school. Ik herinner me de discussies over onder andere 'de biecht'... die werden op de speelplaats gevoerd en later in de lessen verder besproken met de leerkracht van het levensbeschouwelijk vak. ik heb er mijn mening leren vormen en leren eerbied en respect opbrengen voor andere meningen. Dit is een volledig andere houding dan tolerant en begrijpend optreden tegenover anders denkenden. Natuurlijk is het ook zo dat men niet alle leerlingen zal kunnen warm maken voor zo'n onderwerp (vele van mijn klasgenoten van in die tijd herinneren zich het voorval niet meer!!) , maar hier en daar zal de klok wel gehoord worden..en voor die is het nodig. Ik vind het in een opvoedign zo nodig dat men een standpunt leert vormen en dat leert verdedigen met respect voor anderen. Als men overgaat tot één vak dan verdwijnt die idee en krijgt men op de duur er weer een blokvak bij die de verschillende opvattingen naast elkaar zet, en daar is niemand mee gebaat, misschien enkel die leerlingen die willen scoren met goede cijfers...

Lees alle reacties