Meer dan ooit heeft de wereld nood aan onafhankelijke journalistiek.

Meer dan ooit is het nodig om een tegengeluid te laten horen.

Steun daarom DeWereldMorgen.be

Ja, ik doe een gift

about
Toon menu

In Memoriam: Koen Raes

Woensdag 4 mei is Koen Raes van ons heengegaan. Als voorvechter van sociaal-economische gelijkheid, kind van mei '68 en eigenzinnige lesgever zal deze man herinnerd worden aan de Universiteit Gent. Laten we hem niet vergeten en met deze bijdrage zijn nabestaanden een hart onder de riem steken.
maandag 9 mei 2011

Hoe begin je een eerbetoon aan een professor voor wie in de voorbije dagen reeds lofredes geschreven zijn door mensen die veel dichter bij hem stonden? Onder meer Patrick Loobuyck, Etienne Vermeersch, Peter De Graeve, Yves Desmet, Daniël Termont, Caroline Gennez, Lise Eelbode, Paul Van Cauwenberge en Karl van den Broeck betuigden allen reeds hun medeleven en je zou bijna denken dat er niets meer te zeggen valt.

Maar wat met de hedendaagse student? De student die voor het paasreces nog les kreeg van hem, maar de voorbije week in een leeg lokaal zat waar op wat ongemakkelijke wijze het verdere verloop van het desbetreffende vak uit de doeken werd gedaan. Ook wij rouwen om het verlies van een groot professor.

Voor iemand die de naam Koen Raes nog maar zo'n vier jaren iets zegt, is zijn nalatenschap anders dan voor collega's en doctorandi die met hem samenwerkten, laat staan voor familie en vrienden die met hem samenleefden. Maar zijn nalatenschap leeft niettemin. Het leeft vurig voor iedereen die er oor aan geschonken heeft en het leeft verder op een erg geëngageerde wijze. Hoewel zijn laatste lessen frequent geveld werden door zijn depressieve gemoed, waar hij steeds openlijk over sprak, was de vurigheid niet uit zijn vertogen verdwenen. Een uurtje per week echter, want meer ging niet meer.

Als student die hem nog hoorde spreken in betere periodes en als waarnemer van getuigenissen van oudere studenten over zijn lessen, was dat een zeer te betreuren vaststelling. De boeiende inhoud van zijn lessen stond in schril contrast met professor Raes' vermoeidheid. Hij leek opgebrand te zijn. Zoiets merk je als student en zoiets draag je mee. “Ik hou van de zomer, het zonnetje dat schijnt en de mensen die gelukkiger zijn, maken me blij.” Zo klonk het in één van zijn laatste lessen. Het idee zijn woorden, zijn ideeën en zijn anekdotes niet meer te zullen aanhoren, is naar, bijna bevreemdend. Het laat een kille leegte na.

Ik prijs mezelf gelukkig nog lessen bijgewoond te kunnen hebben van professor Raes. Eén van de grote Gentse filosofen die het nalatenschap van Jaap Kruithof in zich meedroeg, of zoals hij zelf schreef in zijn lofrede aan wijlen Jaap: “Jaap Kruithof zal altijd mijn intellectuele vader blijven. Diegene die me inspireerde om naast mijn rechtenstudies ook moraalwetenschap te studeren [...]. De man die altijd door mijn hoofd ging -en gaat- wanneer ik aan het schrijven was/ben: 'Wat zou Jaap daarvan vinden?' De man ook, waarin het métier van kritisch denker als geen ander altijd aanwezig was.”

En nu wordt er over hem geschreven op gelijkaardige wijze. Zo'n twee jaar na het sterven van zijn intellectuele vader, blaast ook hij de kaars uit. Veel te vroeg. Veel te jong. De Gentse Universiteit begint stilaan zijn filosofische titanen te verliezen. Terwijl Leo Apostel en Jaap Kruithof in de harten en geesten gedragen worden van vele professoren en studenten, zal nu ook Koen Raes zijn erfenis verder gedragen worden.

Maar het anders zo scherpzinnige en geëngageerde denken van de Universiteit Gent, krijgt ook te maken met het emeritaat van Diderik Batens en Ronald Commers, en de bijna exclusieve draagkracht van emeritus Etienne Vermeersch.

Op uitzondering van Freddy Mortier, zal het dus niet lang meer duren vooraleer het filosofische bolwerk van de UGent gedragen zal moeten worden door een nieuwe generatie die, op enkelen na, veel minder geëngageerd in het maatschappelijke leven staan. Hopelijk kan het vroegtijdige overlijden van professor Raes studenten en professoren aanmanen tot het weer doen opleven van dit engagement, zonder te verzaken in A1-cultuur en prestatiedruk – waar ook Koen Raes een hekel aan had.

Laten we ons professor Koen Raes herinneren als de bevlogen spreker die hij was, zijn anekdotische manier van lesgeven en zijn vurige verzet tegen het neoliberalisme. Die gingen niet zelden gepaard, zoals in zijn verontwaardiging over bepaalde uitspraken van zijn “waarde collega” Boudewijn Bouckaert. Het sierde hem echter dat hij geen slecht woord sprak over zijn collega, en hij hem ook nog steeds zag als een “waarde collega”. Want ook dat had Koen Raes namelijk overgenomen van zijn leermeester: de objectieve waardevolheid van het respect voor andermans mening.

In hem leefde Kruithof voort en door hem kregen de hedendaagse studenten deze ideeën en attitudes mee. Uiteraard was hij geen exacte kopie van zijn leermeester, hij was in zijn publiekelijke bijdragen toch wat genuanceerder en (zoals Kruihof hem zélf had gezegd) burgerlijker, en als lesgever minder gevreesd. Maar het politiek onconventionele denken, zijn marxistische achtergrond en zijn énorm kritische geest, veel kritischer dan velen zouden willen, toonden aan dat hij de geest van zijn leermeester overgenomen had.

En hoewel ook hij gematigder werd, want als student nog lid van de Kommunistische Partij, maar tot enkele jaren geleden gemeenteraadslid van de SP.A Gent, bleef de essentie van zijn denken steeds progressief. Progressief, maar soms - evenals Kruithof - ietwat treurend om de normverschuiving die te vaak gepaard ging met een relativisme en bijgevolg normvervaging. Hij wou die normverschuiving net met open handen grijpen om een nieuwe periode in te luiden, waar we vol van optimisme en constructieve bijdragen allen aan zouden kunnen werken. In plaats daarvan vierde (en viert) het relativisme hoogtij en wordt het beantwoord met reactionaire ideeën zoals het conservatisme en het nationalisme.

Koen Raes liet een indruk na. Een indruk die maar weinig professoren weten na te laten omdat er geen duidelijke, openlijke “geest” meer leeft in hun denken. Velen zijn kinderen van de postmoderniteit geworden, en dat was Koen Raes allerminst. Hij vocht ertegen, maar zou steeds blijven nuanceren en evolueren. Zo nam hij het op tegen het multiculturalistische denken van Will Kymlicka en Charles Taylor, onder invloed van Brian Barry en dus ook John Rawls.

Zo nam hij het op tegen verstarde marxisten en de vaak laffe attitude van links om over bepaalde thema's geen positie te willen innemen. Zo nam hij het ook op tegen het veel-te-vrijblijvende neoliberalisme en de verrechtsing en radicalisering van Vlaanderen. Hij was een bewogen denker, maar een ongehoord denker. Zijn laatste bijdrage in de Knack Special over erfenissen en successie begin maart, toonde aan dat hij nog steeds het niet-conventionele spoor bewandelde, het spoor dat naar sociaal-economische rechtvaardigheid en gelijkheid streeft.

Hoewel hij een links denker was, waarschuwde hij al in 1990 in Socialisme in de postmoderniteit voor het verpletterende relativisme dat links de kop zou kosten ten voordele van het neoliberalisme. Zijn waarschuwing haalde weinig uit, want toen de Labour Party onder Tony “rub their noses in diversity” Blair aan de macht kwam, volgde de rest van Europa vrij snel, ook België onder de regering-Verhofstadt.

De studenten die in de (zelfverklaarde) “Gentse Filosofische Traditie” studeren, zullen zijn bijdragen in die traditie blijven plaatsen en zijn nalatenschap ook zo blijven herinneren. Dat deze traditie nog steeds bestempeld wordt als links en marxistisch, wordt steeds minder waar, want over Marx wordt zelden nog gesproken in de lessen en de strijdlustigheid van mei '68 zit ondertussen al aan zijn derde generatie professoren. Dat betreurde Raes en zijn cynische houding tegenover die evolutie werd op uitzonderlijke momenten ook zichtbaar tijdens zijn lessen.

Een beknopte bibliografie of overzicht van de vakken die hij tegenwoordig gaf, werd door de pers en media eigenlijk maar weinig voorzien. Als hedendaagse student hebben we hier misschien meer zicht op. Oprichter van Schamper in 1975, hoofdredacteur van het Vlaams Marxistisch Tijdschrift, Samenleving & Politiek (tot 1994 Socialistische Standpunten geheten) en Ethiek & Maatschappij, columnist in De Morgen (gebundeld in Verschaalde waarden (2001) en Wij zelven (2002)) en schrijver van - samengestelde - boeken als Socialisme in de postmoderniteit (1990), Ongemakkelijk recht (1992), Tegen betere wetten in (1997), Het moeilijke ontmoeten (1997) en Controversiële rechtsfiguren (2001). Dan zijn er nog lezingenbundels als Het recht van de samenleving (1999) en Jeugd op de dool (2009) en tot slot de verschillende boeken die voornamelijk als educatief materiaal dienst deden of doen: Een kwestie van behoren (met Freddy Mortier, 1992), De staat van de polis en nadien de uitgebreidere versie Van rechtswege(n) (met Diederik Vandendriessche, 2005 en 2006), Ethisch(e) zorgen (met Gily Coene, 2009) en Ethiek bedrijven? (2009).

Niet te vergeten zijn talloze bijdragen in academische boeken over de meest uiteenlopende thema's. Er staat dus heel wat op zijn palmares en het loont zeker de moeite dit te lezen en te laten bezinken. Zijn schrijfstijl was aangenaam en duidelijk, maar steeds ook erudiet. Nergens te academisch of intellectualistisch, soms zelfs ietwat vulgariserend – en net dat toont voor mij aan dat Koen Raes, net als zijn leermeester, geen “ivoren toren” filosoof was en zich niet te goed voelde om zich te mengen in het publieke debat.

In de laatste lessen die hij nog gaf dit academiejaar, bij de moraalwetenschap en wijsbegeerte Sociale en politieke filosofie, bij de communicatiewetenschappen Media en ethiek, bij de criminologische wetenschappen Filosofie en ethiek van de hulpverlening in het welzijnswerk en bij de economische wetenschappen Economie en ethiek, was iedereen op de hoogte van zijn situatie, die hij zoals gezegd niet verborgen hield.

Deze lessen hadden vaak een vrij sombere en soms chaotische sfeer over zich en de zogezegde millenniumstudenten - die niet alle studenten zijn - kloegen alsmaar over onduidelijkheid en praktische bekommeringen. Hierdoor waren ze niet meer in staat door deze instrumentele façade te prikken en in te zien dat professor Raes' woorden dieper sneden dan deze banale aangelegenheden, dat professor Raes regelmatig boeken en films aanbeval die ons in de diepte deden kennis vergaren over allerlei actuele thema's en dat professor Raes meer dan eens menselijk al te menselijk werd in zijn anekdotische vertelsels.

Het is te betreuren dat met het heengaan van Koen Raes, ook een manier van doceren is heengegaan – een manier die hoe langer hoe minder bon ton wordt aan de universiteiten, een manier die voor studenten - die assertiviteit verwarren met brutaliteit - niet meer acceptabel is, want niet “duidelijk” genoeg.

Dat hij de geest van mei '68 in zich meedroeg (hoewel hij toen nog maar 14 jaar was), werd nog regelmatig duidelijk in zijn enthousiasme ten aanzien van de linkse studentenvereniging ALS (Actief Linkse Studenten) en zijn verontwaardiging bij het horen van het wegvallen van de marxistische studentenvereniging Vonk!. Die emancipatorische geest bleef bij hem leven, die strijdlustigheid spuwde hij nog regelmatig uit. “Waar zijn de protesterende studenten in tijden van de regeringscrisis?”, vroeg hij zich openlijk af, “jullie zitten hier allemaal maar braaf in de les!”

Of zijn zéér provocatieve uitspraken waardoor zelfs de meest kritische studenten geschoffeerd werden: “Je bent pas écht student geweest, als je de binnenkant van 't kasjot hebt gezien!” (hiermee de uitspraak van zijn leermeester overtreffend, die het “maar” had over de binnenkant van een combi). Maar hij was geen puritein, dat moge zijn bewondering voor John Rawls' Theory of Justice duidelijk maken – als één van de weinige Gentse professoren die Rawls' bijna-zeshonderd-pagina's-tellende boek volledig doorgeploeterd heeft.

Koen Raes koos als volwassene steeds de weg van de discussie en de nuance, de weg van de sociaal-economische gelijkheid, de weg van de rechtvaardigheid. Hij verduidelijkte als geen ander complexe, actuele zaken die voor studenten niet altijd even voor-de-hand-liggend waren. Om dat laatste te verduidelijken, en deze lofrede af te ronden, een citaat uit een artikel verschenen in Wij Zelven (2002):

“Emancipatie is geen kwestie meer van vechten tegen 'het kapitaal', het is een kwestie van strijden tegen de andersculturele lotgenoot. Niet 'machtsverhoudingen' staan centraal, waartegenover gelijkheid en rechtvaardigheid vanzelfsprekende tegenwaarden zijn, maar wel 'culturele verhoudingen' die [...] vooral in termen van botsende beschavingen worden geduid. Ontwikkelde het klassenbewustzijn een herverdelende dynamiek, dan ontwikkelt het culturalistische bewustzijn slechts een verdelende logica: die van de scheiding. Niet de machtshebbers worden geviseerd, maar de economisch min of meer gelijkgesitueerden, waartegenover men meer gevoelens van 'relatieve deprivatie', zeg maar afgunst, ontwikkelt [...]. Men viseert dan niet meer de rijken en de machtigen, neen, men viseert de leden van een vergelijkbare groep met een vergelijkbaar lot, waarbij alleen hun cultuur het verschil maakt. Een dergelijk bewustzijn is er geen van solidariteit, noch van mededogen. Het is een bewustzijn van neerbuigendheid en zelfgenoegzaamheid.” (Koen Raes, 2000)

En met dit citaat, dat vandaag actueler is dan ooit, besluit ik dit In Memoriam. Koen Raes, professor, collega, vriend, vader, zoon en echtgenoot, maar vooral Mensch, dat uw nalatenschap mag blijven nazinderen in de geesten en uw persoon mag blijven leven in de harten van iedereen wiens pad je gekruist hebt. Rust in vrede.

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig.

reacties

11 reacties

  • door Le petit guignol op maandag 9 mei 2011

    "Op uitzondering van Freddy Mortier, zal het dus niet lang meer duren vooraleer het filosofische bolwerk van de UGent gedragen zal moeten worden door een nieuwe generatie die, op enkelen na, veel minder geëngageerd in het maatschappelijke leven staan."

    Lees: als je niet links bent, ben je per definitie niet geëngageerd. Dhr. Raes zou je een flinke buis geven voor zoveel onwetendheid.

    • door JorisL op maandag 9 mei 2011

      Bevrijd mij dan uit mijn onwetendheid in plaats van zo'n denigrerende taal te spreken. Denkt u echt dat ik geen besef heb van de bijdragen van professoren uit de faculteiten recht, economie, politieke en sociale wetenschappen, etc. in het maatschappelijke debat? Daar draait het hier ook helemaal niet om. Het draait om het filosofische bolwerk van de UGent, en dat is te herleiden tot de professoren in de richtingen wijsbegeerte en moraalwetenschap - en de adepten hiervan aan andere faculteiten. Indien ik hier niettemin schandalig veel professoren over het hoofd zie, gelieve hun namen dan niet in het gewisse te laten en ik beschouw mijzelf als gecorrigeerd.

      In plaats van door een gekleurde bril te lezen, zou het u echter sieren geen politieke ondertoon te zoeken in dit In Memoriam, want die is er namelijk niet. Ik ben geen lid van enige linkse vereniging, noch ben ik een verkondiger van een uitsluitend links gedachtegoed. Dit was een eerbetoon aan Koen Raes, en of u het nu graag hebt of niet, hij was een links professor en het is zijn treurnis die ik verwoorde in wat u citeerde en probeerde te herleiden tot een claim van politieke blindheid.

      Kwestie van u niet in het gewisse te laten en zelf "kleur" te bekennen, dit In Memoriam is eveneens het publieke statement van de studentenvereniging 't Zal Wel Gaan: http://www.tzalwelgaan.be/

      • door Le petit guignol op maandag 9 mei 2011

        [title]beste, ik zoek helemaal geen[/title]beste,

        ik zoek helemaal geen politieke ondertoon, ik vind het gewoon vreemd dat u ervan uitgaat dat andere proffen moreelwetenschappen niet even geëngageerd zijn, louter omdat ze niet zo uitgesproken links zzijn.

        • door e.woud op dinsdag 10 mei 2011

          Naar mijn ervaring als 2e bachelor student moraalwetenschappen moet ik Joris hier wel gelijk geven.

          Als iemand als Commers op emiraat gaat, die oprichter is van onder andere Attac vlaanderen en samen met Eric Goeman van de vooruitgroep, dan betekent dat onvermijdelijk een verlies voor de richting.

          Als iemand als Raes jammergenoeg sterft dan betekent dat voor de richting ook een groot verlies, al was het maar omdat dit nu 2 personen zijn die ook binnen de faculteit hun mond niet dichtdeden.

          Het kan misperceptie zijn, maar mij lijkt het toch wel zo te zijn dat behalve Johan Braeckman en Pinxten er toch weinig uitgesproken politiek geëngageerde proffen rondlopen binnen de filosofie/moraalwetenschappen.

        • door JorisL op dinsdag 10 mei 2011

          Beste Le Petit Guignol,

          Waaraan leidt u af dat ik daarvan uitga? Blijkbaar ziet u meer in dit eerbetoon dan ik intendeerde. Van de nieuwe generatie professoren die aan de UGent wijsbegeerte / moraalwetenschap studeerden, zijn de maatschappelijke bijdragen grotendeels beperkt tot Patrick Loobuyck en Johan Braeckman (en in mindere mate Jan Verplaetse en Wim Vandekerckhove). Geen van hen allen is overigens uitgesproken links (uw aanname over mijn overtuiging dat engagement beperkt zou zijn tot links, houdt dus geen steek) en van slechts twee krijgen moraalwetenschappers les (bij wijsbegeerte studenten is dat slechts één). Over welke concrete professoren heeft u het dan, die ik zo schandalig over het hoofd zie?

  • door Corneel op dinsdag 10 mei 2011

    Ik zal Koen Raes missen, net zoals Jaap Kruithof, Freddy Verbruggen...

  • door brecht op dinsdag 10 mei 2011

    Luc Van Braekel citeert Koen Raes op zijn blog: http://lvb.net/item/8950

    Duidelijk iemand die vooral een probleem zag in ongelijkheid, eerder dan in armoede. Maw iemand die er dus een fundamenteel andere zienswijze op nahoudt dan ikzelf. Ongelijkheid is niet noodzakelijk een probleem - het kan het zijn, het kan het niet zijn - armoede vind ik wel altijd een probleem. Armoede bestrijden is niet zo moeilijk, ongelijkheid bestrijden is dat wel, en een remedie die vaak nog erger is dan de kwaal.

    Koen Raes: "Iedere rijkdoms- of welvaartsstijging legt niet alleen een groter beslag op het milieu, het vermindert ook steeds de kansen om de kloof tussen rijk en arm enigszins te dichten."

    Maw, desnoods iedereen arm, als iedereen maar éven arm is...

    Enfin ja, van een marxist verwacht ik niet anders. "Equal sharing", zelfs als het alleen maar "misery" is die je deelt.

    Francine Mestrum schreef recent elders op De Wereld Morgen: "Als u marxist bent, dan is het evident dat de armoede van de enen een gevolg is van de rijkdom van de anderen." Ik wist niet dat voor mezelf het bewijs leveren dat ik zeker géén marxist ben, zo makkelijk was als het oneens zijn met het zien van de wereld als een zero-sum game...

    • door JorisL op dinsdag 10 mei 2011

      Een discussie die hier niet gevoerd hoeft te worden. Los daarvan lijken sommige reacties op het blogbericht van Luc Van Braekel eerder te getuigen van respectloosheid, platvloersheid en immaturiteit. Misschien kunnen zij toch nog wat leren van Koen Raes, denk ik dan.

  • door Anna-Maria De Witte op dinsdag 10 mei 2011

    Prof. Raes doceerde ook aan studenten van het postgraduaat rechtstheorie (KUBrussel - Fac. Univ. St Louis). Ook daar maakte hij een zeer grote indruk. Zelf was ik secretaresse voor het programma. Ik herinner mij hem als een uiterst charismatische en charmante persoonlijkheid, met wie in een paar zinnen heel veel en diep nagedacht kon worden over bvb menselijke relaties, politieke gebeurtenissen enz. Ook ik vind het erg dat wij hem zo vroeg al moeten missen...

  • door Ludo Veuchelen op woensdag 11 mei 2011

    Beste Joris, je hebt me enorm ontroerd en ik ben de vertolker van vélen als ik zeg dat we mensen als jij nodig hebben om de vervlakking, het egoïsme en het relativisme om te buigen naar ... "tu es donc je suis" ipv "je pense donc je suis"; een engagement waar iedereen beter van wordt, als mens en als maatschappij. "Tegen betere wetten in" van de door jou zo innig betreurde Koen Raes zou door iedere rechtenstudent naast "Het Proces" van Kafka moeten gelegd en herlezen worden. Niet versagen! Doorgaan met de roeping die je hebt! Ludo.

    • door koen op zaterdag 28 februari 2015

      Ik leer Koen Raes net kennen. Lees momenteel Aan hen de keuze ? uit 1983, een essay over het neoliberale bezitsindividualisme. Wat een inzichten had die meneer toen al. Ik zal zeker nog enkele werken van hem lezen. De rechtse economische paradigma's zijn zo alom aanwezig dat het voor mensen met een open geest moeilijk is om er niet in te verzuipen. Een deftig antwoord is er nog steeds niet. Iemand als Raes had daar misschien aan kunnen bijdragen. Spijtig dat hij niet meer is.

    Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties