about
Toon menu
Analyse

Griekse tragedie en Duits drama: het einde van een financieel-economisch model

Op 7 mei 2010 was de Europese welvaartstaat bijna voorbij. Een halve eeuw na de verklaring van Schuman voor Europese integratie, lagen de Europese droom en onze welvaartstaat bijna aan diggelen. Door de aanval van speculanten tegen de schulden van de Zuid-Europese landen was de euro bijna verleden tijd.
vrijdag 28 mei 2010

Hoe is het zover kunnen komen? Hoe kan het dat een van de meest welvarende regio’s van de wereld aan de rand van de afgrond komt te staan?

Het antwoord luidt: door een onverantwoord terugtreden van de democratie, gemotiveerd door een blind geloof in de werking van de markt. Waardoor zich een mondiaal financieel-economisch systeem kon ontwikkelen, totaal losgeslagen van elke democratische of ethische reflex.

Beleid uit handen gegeven

Sinds de jaren zeventig hebben nationale staten, vanuit een blind geloof in de markt, hun financieel en economisch beleid uit handen gegeven. Tot dan opereerden nationale economieën binnen een nationaal democratisch kader.

Met de deregulering evolueerden we naar een meer mondiale economie en een groeiende financiële sector, zonder mondiaal democratisch kader. Dit maakt ons nu de speelbal van steeds machtigere speculanten. Een cynische kantje hieraan is dat het geld van onze pensioenfondsen mee gehanteerd wordt om onze welvaartstaat - en dus onze pensioenen - onderuit te halen. Dit is de neoliberale wereldorde ten voeten uit.

Zolang we mee profiteerden van de economische globalisering en de verliezers zich vooral in het Zuiden bevonden, maakten weinigen zich zorgen. Nu we zelf geraakt worden, groeit hopelijk het inzicht dat we nood hebben aan meer democratie en een ander financieel-economisch model.

"Zolang we mee profiteerden van de economische globalisering en de verliezers zich vooral in het Zuiden bevonden, maakten weinigen zich zorgen."

In het uitdenken van dit model is het belangrijk te starten met een grondige analyse. Twee belangrijke observaties staan daarbij centraal.

Losgelaten markt is een roofdier

Ten eerste moeten we af van de illusie dat de markt het welzijn van staten en haar inwoners beoogt. De markt is een prima instrument voor de verdeling van bepaalde goederen binnen een democratisch kader. Maar losgelaten is het een roofdier.

Dit wordt duidelijk als we kijken naar de werking van de financiële markten. Een drama dat zich ontvouwt in drie bedrijven. Het eerste bedrijf situeert zich in de hoogdagen voor de financiële crisis: de orgie van de jaren negentig.

Toen leek risico een belachelijk woord in de financiële wereld en werd er dus veel te veel en te goedkoop krediet verschaft. De financiële wereld dacht de waarde van huizen en aandelen alleen maar kon stijgen. Van ratingbureaus hebben we toen weinig kritische geluiden gehoord!

Risico onderschatting en overmatige kredietverstrekking, in combinatie met grenzeloze consumptie, veroorzaakten de gekende crisis. In dit tweede bedrijf riepen speculanten ineens de hulp in van de nationale staten om hen te redden van het faillissement.

Er werd massaal overheidsgeld gepompt in de noodlijdende banken met als gevolg een massieve stijging van de overheidsschulden. Deze zijn daarna nog eens fors gestegen toen regeringen moesten lenen om hun economische relanceplannen te kunnen financieren. Schulden waarvoor belastingsbetalers – u en ik - finaal zullen opdraaien.

Aanval tegen de overheden ingezet

En wat zien we nu in het derde bedrijf? De financiële actoren, net gered door de overheden, zetten de aanval in tegen de overheden, waarbij de privératingbureaus het pad effenen.

Zoals de Leuvens econoom Paul De Grauwe terecht opmerkt, is het straf dat weinigen zich nu afvragen of de financiële sector de risico’s nu wél juist inschat. Waarom gaan we er nog steeds van uit dat de markt juist werkt, als ze nu de risico’s van de overheidsschulden overschat?

Zoals De Grauwe schrijft, is niet de budgettaire losbandigheid van de overheden de oorzaak van de huidige overheidsschuldcrisis. De bron van deze crisis is de losbandigheid van grote delen van de private sector in het bijzonder die van de financiële sector.

Deze eerste observatie leidt tot de volgende vraag. Heeft er al iemand bij stilgestaan hoe het in godsnaam mogelijk is dat enkele privébedrijven aan de overkant van de oceaan mogen beslissen over de kredietwaardigheid van Europese landen?

"De bron van deze crisis is de losbandigheid van grote delen van de private sector in het bijzonder die van de financiële sector."

Waarom accepteren we dat commerciële ratingbureaus beslissen over onze kredietwaardigheid? Heeft niemand ooit gedacht aan een publiek ratingbureau, zoals de ecologisten voorstellen?

Zo goedkoop mogelijk produceren

De tweede observatie houdt verband met ons economisch model. Dit gaat uit van concurrentie: elk land moet zo goedkoop mogelijk zoveel mogelijk produceren en exporteren. Dit is natuurlijk een illusie: als één land meer exporteert dan het consumeert, zal een ander land meer moeten importeren.

Iemand moet de goederen dus kopen met een negatieve betalingsbalans tot gevolg. We kennen deze discussie op mondiaal vlak: Amerika is boos op China omdat deze zijn munt zo goedkoop houdt. Daardoor exporteert China veel meer dan het invoert uit Amerika, het onevenwicht in de betalingsbalans tussen de twee mondiale grootmachten maakt het huidig model onstabiel.

We zitten met een gelijkaardige situatie in Europa: Duitsland heeft door het beknotten van de lonen en het flexibiliseren van zijn arbeidsmarkt zijn export tot ongekende hoogte opgedreven.

Half maart vroeg de Franse minister van Financiën Lagarde zich terecht af of de harde druk op de loonkosten in Duitsland wel een duurzaam model vormt. Er is dus niet alleen de Griekse tragedie van immense overheidstekorten, er is ook het Duitse drama van steeds meer te willen exporteren bij relatief goedkope lonen.

Duitsland profiteert twee maal

Zoals Koen Haegens in de Groene Amsterdammer opmerkt, profiteert Duitsland twee maal van zijn positie binnen de euro. Mocht de D-mark nog bestaan, dan was deze al lang de hoogte in geschoten zodat de Duitse producten duurder zouden zijn.

Duitsland blijft concurrentieel dankzij de zwakkere landen binnen de eurozone. En in deze zone kunnen zwakkere economieën hun problemen niet meer oplossen door het invoeren van competitieve devaluaties (zoals België nog deed in 1982).

De eenheidsmunt maakt dus dat zuidelijke eurolanden onmogelijk kunnen wedijveren, laat staan bijbenen met de meer performante, meer noordelijke eurolanden. Want hun productiviteit fors opdrijven, zou in deze landen de werkloosheid nog verder doen ontsporen.

Haegens citeert de econoom Peter Bofinger die er op wijst dat de Duitse export de laatste tien jaar met de helft is toegenomen terwijl de binnenlandse consumptie gelijk bleef: “Als alle landen in Europa en de wereld zich zo hadden gedragen, zouden in de wereldeconomie het afgelopen decennium de lichten zijn gedoofd”.

En als de economie dat niet zou gedaan hebben, was het wel het ecosysteem aarde dat de boeken had gesloten, met ons erbij.

We lenen de Grieken geld zodat ze onze wapens kunnen kopen!

Op 13 mei maakte Daniël Cohn-Bendit in het Europees Parlement duidelijk wat dit handelsonevenwicht binnen Europa concreet betekent. Frankrijk verkocht de voorbije jaren fregatten en helikopters aan Griekenland.

Duitsland sloot een deal voor de verkoop van zes onderzeeërs. Alles samen voor een bedrag van vijf miljard euro! We lenen hen dus geld zodat ze onze wapens kunnen kopen! En dan verdienen we nog eens op de lening: we lenen de Grieken geld tegen een hogere rentevoet dan waaraan wij het geld zelf lenen. Een prangend voorbeeld van het totaal gebrek aan solidariteit binnen Europa!

Aangezien ook het Duitse model geen oplossing biedt, heeft Europa geen enkele manier om landen in zware problemen te helpen. Neem Spanje dat een hoge werkloosheid kent. Het land voert een deugdelijk financieel beleid waardoor het vóór de crisis een begrotingsoverschot kende.

"We lenen de Grieken geld tegen een hogere rentevoet dan waaraan wij het geld zelf lenen. Een prangend voorbeeld van het totaal gebrek aan solidariteit binnen Europa!"

Na de crisis veranderde dat onvermijdelijk in een serieus tekort. De regels van Europa verplichten Spanje te snijden in zijn uitgaven. Dat zal de werkloosheid nog verder opdrijven. Naarmate de Spaanse economie vertraagt, zal ook de gezondmaking van de Spaanse begroting steeds moeilijker worden.

Zoals Martin Wolf in de Financial Times schrijft, kan het opkrikken van de competiviteit van de Zuid-Europese landen enkel via een daling van de lonen, of een hogere stijging van hun productiviteit dan Duitsland.

Economisch model verhindert Europese integratie

Dit laatste is niet alleen zo goed als onmogelijk, maar ook onwenselijk (de nu al pijnlijk hoge werkloosheid zou helemaal ontploffen). Het huidige economisch model verhindert dus dat Europese landen op economisch vlak naar elkaar toegroeien.

Deze twee observaties houden duidelijke lessen in voor de toekomst. Ze zorgen er hopelijk voor dat we niet de verkeerde keuzes maken. Het uitwringen van onze welvaartstaten en hun bevolking zal helemaal geen oplossing brengen.

De verminderde overheidsgaven zullen maken dat de economie het nog moeilijker krijgt en noodzakelijke investeringen in toekomstgerichte sectoren verhinderen. Overheden en bevolkingen verplichten de broekriem aan te trekken, zal niets veranderen aan de misdadige losbandigheid van de financiële sector.

In tempore non suspecto stelde het Stern-rapport dat de klimaatverandering het grootste en meest wijdverbreide marktfalen ooit vertegenwoordigt.

Ondertussen kennen we een tweede voorbeeld van een even massief marktfalen. Om het hoofd te bieden aan de financieel-economische crisis is er nood aan snelle maatregelen. Maar zolang we de architectuur van de neoliberale wereldorde intact laten, dweilen we met de kraan open.

Financiële markten moeten een democratische sturing en controle krijgen. De economie van ‘steeds meer’ moet evolueren naar een model waarbij welvaart zonder materiële groei mogelijk wordt.

"Maar zolang we de architectuur van de neoliberale wereldorde intact laten, dweilen we met de kraan open."

Europa kan het voortouw nemen door te evolueren van een gemeenschap waar de vrije concurrentie centraal staat, naar een Europa van samenwerking en solidariteit. Na een halve eeuw is het hoog tijd voor een nieuwe verklaring van Schuman.

Dirk Holemans

Dirk Holemans is hoofdredacteur van Oikos, denktank voor sociaal-ecologische verandering. Hij schreef deze bijdrage op vraag van de redactie van DeWereldMorgen.be in het kader van de federale verkiezingen 2010.

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.

reacties

5 reacties

  • door Johan Vanmael op zaterdag 29 mei 2010

    Een hoop uitspraken opeen gooien is wel wat zwakjes voor een "denktank": - die fixatie op een publieke ratingbureau snap ik echt niet. Wat kan er nog meer onbetrouwbaar zijn dan een door de politiek gereguleerd orgaan dat een uitspraak moet doen over de gezondheid van het economisch beleid van een land? Dat heeft toch geen enkele geloofwaardigheid? - De auteur zegt dat niet het wanbeleid van de staat de oorzaak is van de Griekse crisis. Dan vraag ik me af waarom alle andere 26 lidstaten de crsisis wel redelijk doorstaan hebben.

  • door Julien op maandag 31 mei 2010

    Ik kan me wel terugvinden in wat de auteur te vertellen heeft tot 'Zo goedkoop mogelijk produceren'.

    Een publieke ratingbureau is even (on)betrouwbaar als een privé ratingbureau in handen van dezelfde partijen die gewichtig genoeg zijn om in aandelen en munten speculeren dat dit een destabiliserend effect heeft.

    Waar het om gaat is dat er zo meer diversitieit bestaat in rating organisaties. Met verschillende belangen, zichten, meningen, metingen, methodologieen, etc. is het makkelijker en representatiever zich een beeld te vormen van een bedrijf, handelssector of land.

  • door Piet Vossen op maandag 31 mei 2010

    Ik vind dit een goede analyse waar ik het totaal mee eens ben. Maar zoals wel meer gebeurt, stopt dit artikel op het punt waar het écht interessant wordt: hoe ziet de schrijver deze "gemeenschap waar de vrije concurrentie centraal staat, (naar) een Europa van samenwerking en solidariteit" ? Deze vraag houdt ook de vraag in: en hoe wordt deze solidaire gemeenschap verwezenlijkt ? Is dit mogelijk in alleen Europa ? Marx stelde dat er maar communisme zou zijn als er wereldcommunisme zou zijn. Daarom is het Russische communisme er nooit een geweest: zolang Rusland moest concurreren tegen de rest van de wereld kon een binnenlandse samenleving zonder concurrentie onmogelijk standhouden. Telkens ook opnieuw blijf ik op mijn honger zitten bij een fundamentele vraag als: hoe verbinden we persoonlijke vrijheid met solidariteit. Of anders gesteld: kàn persoonlijke vrijheid zonder concurrentie ? Natuurlijk: als men geen belang hecht aan persoonlijke vrijheid, is het probleem snel opgelost, maar ik kan me niet voorstellen dat zulke samenleving kan bouwen op een fundamentele consensus en dus democratisch kan zijn. Kijk ook hier weer naar de Russische poging. Als iemand me rond deze fundamentele vragen intererssante literatuur kan aanbevelen: welkom !

  • door Kevin Van den Panhuyzen op maandag 7 juni 2010

    "Europa kan het voortouw nemen door te evolueren van een gemeenschap waar de vrije concurrentie centraal staat, naar een Europa van samenwerking en solidariteit."

    Nu stel ik mij gewoon de vraag hoe we tot zo een solidair Europa kunnen komen? Onze mentaliteit zou dan toch drastisch moeten veranderen? En dat zie ik toch niet meteen gebeuren...

  • door bono op zaterdag 18 juni 2011

    Als je het niet eens bent met de visie van een ratingbureau: 1) richt er zelf een op ! als je het beter weet, zal je rap veel klanten hebben. 2) luister er dan niet naar! of ga bij een bank die er niet naar luistert! of richt je eigen bank op als ze er allemaal naar luisteren! als ze allemaal zo fout zitten als steeds beweerd wordt, zal je rap veel klanten hebben.

Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties