Bij DeWereldMorgen.be schrijven we niet voor de clicks.

We maken media voor een betere wereld.

Samen met vele vrijwilligers en burgerjournalisten.

Om dit te blijven doen hebben we uw steun meer dan nodig!

Steun onafhankelijke media!

Ja, ik doe een gift

about
Toon menu
filmbespreking

Spike Lee's 'BlacKkKlansman': Black Power vs. White Power

Spike Lee's passage in Cannes verliep niet onopgemerkt. Zijn uiteindelijk met de Grand Prix bekroonde 'BlacKkKlansman' werd bedankt met een staande ovatie en tijdens de persconferentie haalde de Amerikaanse filmmaker uit naar Donald Trump omdat die bij het Charlottesville incident geen afstand nam van de Klan en de nazi's: "De motherfucker had de wereld kunnen tonen dat we beter zijn dan dat." Met het waargebeurde verhaal van een Afro-Amerikaanse detective die infiltreert in de extreemrechtse Ku Klux Klan wil Lee de wereld wakker schudden.
woensdag 29 augustus 2018

"We lopen de jongste tijd in een waas rond", zei Spike Lee in Cannes, "I hope this film shakes people from their slumber." 'Wake-up call' BlacKkKlansman is een even omstreden als opwindende satire-annex-aanklacht die via de avonturen van een zwarte politie-infiltrant in het haat-universum van de Ku Klux Klan aantoont hoe actueel het racisme en de raciale conflicten zijn die de Amerikaanse filmmaker reeds aankaartte in films zoals She's Gotta Have It, Do the Right Thing, Bamboozled, Mo' Better Blues, Crooklyn, Jungle Fever en Malcolm X.

BlacKkKlansman: Undercover in de Ku Klux Klan

Het verhaal van BlacKkKlansman oogt vergezocht - als het niet waargebeurd was, zou je het niet geloven - maar bulkt van de strijdlust en vooral ook de humor. Want Spike Lee heeft de les van Billy Wilder (en voor hem George Bernard Shaw) geleerd: “If you are going to tell people the truth, you better be funny or else they’ll kill you.” Toch is het de onderhuidse woede en de ongebreidelde energie die de kijker meer dan twee uur in de ban houden tot Lee ons, met gruwelijke documentairebeelden van de aanslag in Charlottesville, in de epiloog een mokerslag serveert. Helaas is de kritische analyse weinig subversief, de eeuwige provocateur Spike Lee herleidt alles immers iets te veel tot een Black Power- versus White Power-conflict.

BlacKkKlansman: De KKK is overal

Een verhalenverteller met een missie

“Ik ben een verhalenverteller”, zegt Spike Lee wanneer Vanity Fair de entertainment-vs-activisme-tegenstelling opvoert. Met BlacKkKlansman heeft hij volgens Cannes jurylid Ava DuVernay wel “de eerste auteursfilm van en over het Trump tijdperk gemaakt, als filmmaker richtte hij zijn camera op een zeer specifieke wijze, als een vizier, op deze tijd.” Waarmee de maakster van Selma doelt op het feit dat haar idool heden en verleden versmelt in een update van een waargebeurd seventies-verhaal.

BlacKkKlansman: Say It Loud, I'm Black and I'm Proud

De echo's van de raciale spanningen en het racistisch geweld anno 2018 die resoneren in dit stukje geschiedschrijving zorgen ervoor dat de meest onderhoudende en toegankelijke film van Spike Lee sinds jaren ook zijn meest opruiende is. Een ultra-persoonlijke opdrachtfilm, tegelijk satire en aanklacht, die zijn reputatie als 'modern day racism abolitionist' kracht bijzet. Maar ook zijn reputatie van omstreden filmmaker, want er horen vraagtekens bij zijn zwart-wit-visie en cartooneske stijl.

Gedreven door woede

Shelton Jackson Lee werd geboren op 20 maart 1957 in Atlanta, Georgia. Omwille van zijn taaiheid gaf zijn moeder hem reeds als baby de bijnaam Spike. Vooruitziend, want alhoewel 'Spike' klein van gestalte bleef, zou hij een taaie doorzetter blijken. Een dwarsligger ook want aan de N.Y.U. Filmschool liet hij zich opmerken met de studentenfilm The Answer (1980). Het verhaal van een zwarte filmmaker die 50 miljoen dollar krijgt om een remake te maken van D.W. Griffiths als te neerbuigend voor Afro-Amerikanen beschouwde The Birth of Nation. Een idee dat sommige professoren zo schandalig vonden dat ze Lee, die ironisch genoeg momenteel artistiek directeur van N.Y.U. is, wilden buitenzetten. Een rebelse provocateur was geboren.

BlacKkKlansman: Spike Lee op de set

Spike Lee draait, gedreven door woede en frustratie omwille de blijvende achterstelling van Afro-Amerikanen en het racisme waarmee ze te maken krijgen, bewust sociaal bewogen films. Ten eerste omdat het door witte filmmakers gedomineerde Hollywood niet geïnteresseerd is in zwarte verhalen of de Afro-Amerikaanse problematiek. En ten tweede omdat je zelf Afro-Amerikaan moet zijn om een waarheidsgetrouw beeld van Afro-Amerikanen te maken. “Iemand moet Amerika dwingen om oog te hebben voor zijn racisme,” zegt Lee, “ik zeg enkel de waarheid".

Zwarte identiteit

Hij is geen fan van 'race film'-pioniers zoals Oscar Micheaux en Spencer Williams omdat ze “te zeer inzaten met wat witte mensen dachten.” Terwijl hij steigert wanneer witte mensen 'zwarte verhalen' willen vertellen, zoals Steven Spielberg met The Color Purple en Norman Jewison met Malcolm X (een film die Lee de regisseur van In the heat of the night uit handen nam). Kritiek glijdt af van Lee. “Zwarte filmmakers hebben een ander gezichtspunt,” zei hij naar aanleiding van zijn bijdrage aan de herdenking van de Rodney King rellen in L.A. 25 jaar geleden, “we bekijken de wereld heel anders".

BlacKkKlansman: Racisme made in USA

Die andere kijk zette Spike Lee ertoe aan om via zijn films zowel de officiële geschiedschrijving te corrigeren én het beeld van Afro-Amerikanen in de Amerikaanse cinema bij te stellen. Dat leidde tot films zoals She's Gotta Have It (1986), Do the Right Thing (1989), Jungle Fever (1991), Malcolm X (1992), Crooklyn (1995), Get On The Bus (1996), 4 Little Girls (1997), Summer of Sam (1999), Bamboozled (2000), She Hate Me (2004), Miracle at St Anna (2006), Chi-Racq (2015), Rodney King (2017) en BlacKkKlansman (2018).

Waargebeurd verhaal

Spike Lee legt in BlacKkKlansman meteen onverschrokken zijn kaarten op tafel. Met de openingstitel “this joint is based on some fo-rea, fo-real shit' verstrengelt hij cinema en realiteit, de blaxploitation-onderstroom van zijn oeuvre en het waargebeurde verhaal dat zo ongeloofwaardig en verzonnen lijkt dat het wel waar moet zijn. Zwarte undercoveragent Ron Stallworth infiltreert in de racistische Ku Klux Klan (KKK of “the organisation”) en neemt opperhoofd David Duke in het ootje. Stallworths onthullend boek 'Black Klansman: Race, Hate, and the Undercover Investigation of a Lifetime' (2014) wordt door Lee omgezet in een vertelling die flirt met satire, thriller en farce.

BlacKkKlansman: White versus Black Power

Terwijl er over het verleden een sluier van dwaasheid hangt, overheersen woede en strijdlust in de link naar het heden. Na een eerste proloog met beelden van het racistische The Birth of a Nation (1915) en het slavernij romantiserende Gone with the Wind (1939) volgt een tweede proloog waarin een white supremacist een verbale haat-zondvloed uittest, terwijl beelden en woorden over zijn gezicht geprojecteerd worden.

'Race' lezen we onder meer en daarmee geeft Lee zijn thema aan. Dat Trump-imitator Alec Baldwin de stand-up doet, verwijst naar het heden en Lee schuwt verder ook de anachronismen niet om aan te geven dat er weinig veranderd is. Met verwijzingen naar Amerika's “greatness”, “America first” en de Tea Party wordt duidelijk wie de KKK-erfgenamen zijn en waar de 'power' en het gevaar liggen.

BlacKkKlansman: White trash terroristen

Geen historisch drama

Het BlacKkKlansman-scenario belandde via Get Out regisseur Jordan Peele bij Lee die er een eigen twist aan gaf. “Spike wou geen period piece maken", zegt Kevin Willmott, die mee het scenario herschreef, in The Guardian, “hij wou een link leggen met de actualiteit. Historische films geven kijkers een alibi om weg te kijken en dat wilde hij niet.”

BlacKkKlansman: De Grand Wizard in het ootje genomen

Lee begint het verhaal wanneer Stallworth onder de banner “Minorities encouraged to apply” loopt en de eerste zwarte agent in Colorado Springs wordt. Aanvankelijk netjes weggemoffeld in de archiefruimte waar hij de racistische oprispingen van zijn collega's moet ondergaan. Wanneer een radicale zwarte activist, Civils Rights-icoon en 'Black Power'-bedenker Stokely Carmichael a.k.a. Kwame Ture, komt speechen voor zwarte studenten mag hij proeven van undercover werk.

Dat smaakt naar meer en hij weet zich via de telefoon met zijn 'witte stem' binnen te praten bij de lokale afdeling van de KKK. De blanke, Joodse agent Flip Zimmerman wordt zijn dubbelganger op het terrein en ondanks een achterdochtige redneck ontdekt hij dat een bomaanslag tegen studentenleidster Patrice Dumas gepland wordt tijdens het bezoek van Grand Wizard David Duke die … Stallworth als lijfwacht krijgt.

BlacKkKlansman: Black is beautiful

Moreel sprookje met hoog actualiteitsgehalte

Een ernstig verhaal gebracht met humor, stotterende montage, energie opwekkende muziek, coole dialogen, filmverwijzingen, uitbarstingen van geweld en woede. Lee's stijl is herkenbaar en werkt. Hij creëert, door enge en absurde momenten af te wisselen, een vervreemdingseffect dat leidt tot betrokkenheid zonder identificatie.

BlacKkKlansman

De toeschouwer kijkt heel bewust naar een moreel sprookje gedreven door emoties en ideeën. Discussies over Super Fly en Shaft zou ook Tarantino inlassen, maar de tekst van W.E.B. Dubois over de dualiteit van zwart zijn in Amerika citeren is vintage Lee. Hij verankert het dilemma van Afro-Amerikanen die gedwongen worden om twee rollen te spelen in de samenleving heel nadrukkelijk in de film.

Er is de zwarte agent en zijn blanke dubbelganger maar ook de blanke partner die voor het eerst geconfronteerd wordt met het ontkennen/erkennen van zijn Joodse identiteit. Een verzinsel dat Lee toevoegde aan Stallworths verhaal, net zoals het personage van Stallworths zwarte activistische vriendin, goed voor tweestrijd en conflicterende bewustwordingsprocessen. De tegenstelling Martin Luther King – Malcolm X uit Do the Right Thing en Malcolm X is niet ver weg.

BlacKkKlansman: FBI- en undercoveragenten

Black Power versus White Power

Maar BlacKkKlansman draait om een andere tegenstelling, die tussen Black en White Power. Als cineast hanteert Lee daarbij de wapens van David W. Griffiths The Birth of a Nation, een foute klassieker waarvan de ideologie nog heel actueel is. Lee eigent zich naast Griffiths karikaturale stijl ook diens manicheïsme toe. De telefoongesprekken van Stallworth en Duke ridiculiseren de Klan-opvatting dat 'blackness' niet enkel staat voor huidskleur maar ook voor genetisch bepaald gedrag, waardoor ze intuïtief witte en zwarte mensen denken te kunnen identificeren. Niet dus.

De afrekening is totaal wanneer Lee het beeld opdeelt en van (vermeende) kompanen tegenstanders maakt. Griffith pionierde met parallelmontage en Lee neemt deze vernieuwende techniek over om witte racisten te ontmaskeren. Zo volgt hij parallel twee gespiegelde situaties. Terwijl de Klan-leden popcorn etend uitbundig genieten van Griffiths racistische stereotypen en Duke's speech vertelt Harry Belafonte aan een groep zwarte activisten ingetogen het verhaal van de gruwelijke lynching van Jesse Washington in 1916.

SPIKE LEE

Via deze parallelmontage contrasteert Lee pijn en haat, ingehouden woede en blinde opwinding. Tijdens de Kwame Ture 'Black is beautiful'-speech werkt hij met close-ups om de impact van de woorden op de toehoorders te onderstrepen. “Black Power maakte duidelijk dat Afro-Amerikanen ontmenselijkt werden", zegt Lee in Film Comment, “we werden aangezet om onszelf te haten. Daarom ook de scène waarin Ron probeert om Flip zoals hem te laten klinken via (de tekst van) James Browns 'Say It Loud – I'm Black and I'm Proud'. Die song overtuigde ons dat we mooi zijn.”

Rest in Power

In combinatie met een slot waarin wit en zwart samen een racistische agent uitschakelen, lijken we af te stevenen op een utopisch happy end. Maar dan springt Lee via documentaire-beelden over naar het heden en de Charlottesville rellen in 2017. Met “Rest in Power” draagt hij de film op aan de omgekomen Heather Hayer. De echte David Duke voert een doorzichtig een-tweetje op met Donald Trump, wat Lee toelaat te stellen dat rassenhaat alleen maar erger is geworden. Dat het kwaad meer dan ooit onder ons is. De clowns die zichzelf letterlijk opbliezen zijn nu aan de macht.

SPIKE LEE

Een sterk statement en BlacKkKlansman is een bij momenten krachtige trip in het donkere hart van wit Amerika. De achilleshiel van Lee is echter dat hij ditmaal vooral via 'ras' en minder via structuren, m.n. via het kapitalistisch systeem werkt om een samenleving, onderdrukking, geweld en racisme te verklaren.

Waardoor armoede, uitbuiting, vervreemding en economische belangen buiten beeld blijven omdat ze dwars door de tegenstelling wit-zwart lopen en waardoor de KKK wel overkomt als een (archaïsche) racistische maar niet als een (reactionaire) kapitalistische organisatie. De parallelmontage krijgt zo een neveneffect: het lijk of zowel Black als White Power-aanhangers een raciaal separatisme bepleiten dat haaks staat op de solidaire, rechtvaardige multiculturele maatschappij die Lee net voor de epiloog bepleit.

BlacKkKlansman: Op de set

Dit is een razend belangrijke film, koleirige cinema, maar een foutloos subversief moreel verhaal werd het niet. 

BLACKkKLANSMAN: Spike Lee, USA 2018; 135'; met John David Washington, Adam Driver, Topher Grace, Laura Harrier; scenario Charlie Wachtel, David Rabinowitz, Kevin Wilmott, Spike Lee gebaseerd op het boek van Ron Stallworth, fotografie Chayse Irvin, montage Barry Alexander Brown, muziek Terence Blanchard; art direction Curt Beech; dis. Sony, release 19 september 2018.

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.