about
Toon menu
Analyse

Na de val van PvdA in Nederland: is de sociaal-democratie dood?

Het is een constante: bij elke nieuwe verkiezing in Europa worden sociaal-democratische partijen ongeveer gedecimeerd. Bij de jongste verkiezingen in Nederland waren we daar nogmaals getuige van. De PvdA haalde er het slechtste resultaat sinds haar oprichting. Dat is een verlies dat met recht en reden het etiket historisch verdient. Niet alleen vanwege het spectaculaire karakter van het verlies, maar ook omwille van de oorzaken die eraan ten grondslag liggen.
donderdag 16 maart 2017

Vindt u dit artikel de moeite? Geef ons dan uw fair share.

We spoelen even terug naar 2011. De Griekse krant Kathimerini en de TV zender Skai TV peilen samen naar het toekomstig kiesgedrag van de Grieken. Wat blijkt? Slechts vijf procent van de kiezers gaf aan dat de regerende sociaal-democraten van PASOK geschikt te vinden om het land te leiden. De komende jaren zouden de totale neergang inluiden van PASOK. Helemaal verwonderlijk was dat natuurlijk niet. PASOK had mee de schouders gezet onder een hardvochtig besparingsbeleid dat de Griekse bevolking ongemeen hard trof.

Maar het lot van PASOK is geen louter Griekse aangelegenheid. In de jaren na de crisis zijn we getuige geweest van algemene ‘pasokisering’ van de sociaal-democratie. Het patroon is eigenlijk steeds gelijkaardig. Sociaal-democratische, regerende partijen scharen zich mee achter een bezuinigingsbeleid, proberen dat aan de kiezer te verkopen als ‘verantwoordelijkheid nemen' en worden daar genadeloos voor afgestraft.

Nederland was daar het meest recente voorbeeld van, en de volgende episode van dat scenario zal zich in Frankrijk voltrekken. Hollande is zowat de meest onpopulaire president van het na-oorlogse Frankrijk en de PS wordt gehaat door links én rechts. Vorig jaar werd er maandenlang geprotesteerd en gestaakt tegen de befaamde loi travail, tot de regering-Valls per nooddecreet de wet alsnog door het parlement duwde. Het was een vorm van electorale zelfmoord. Enkele maanden later kondigde Hollande aan dat hij zich niet kandidaat zou stellen voor een tweede ambtstermijn. Zijn poulain Macron stapt uit de PS-regering en probeert het liever met een eigen partij, En marche. Nooit waren de wolken die zich boven de PS opstapelen, donkerder. Een ‘pasokisering’ zoals in Nederland lijkt onafwendbaar.

En België? De PS raakt steeds meer verstrikt in het PubliFin-schandaal en dreigt daar een zware electorale prijs voor te betalen. Aan Vlaamse kant blijft sp.a min of meer stand houden, al moet daar meteen bij vermeld worden dat sp.a in de peilingen steeds meer zakt en sowieso historisch laag staat. De Vlaamse socialisten slagen er evenmin in om zich sterk te profileren of debatten aan te voeren.

Communisten

Wat is hier precies aan de hand? Betalen de Europese sociaal-democraten de prijs voor hun steun aan het Europese besparingsbeleid? Ongetwijfeld. Zijn ze kop van Jut omdat ze de voorbije decennia vrijwel onafgebroken aan de knoppen zaten in de meeste Europese landen en zich zo kapotregeerden? Ook dat speelt zeker mee. Maar als dat de enige factoren waren die speelden, dan zouden enkele oppositiekuren, een leger spindoctors en wat nieuwe ‘sterke figuren’ volstaan om het tij te keren. En net dat is niet het geval.

Om te begrijpen wat er gaande is, moeten we serieuze stap durven terugzetten in de geschiedenis, naar de tijd waarin de sociaal-democratie ontstond. Aanvankelijk waren de sociaal-democraten diegene zich afzetten tegenover de revolutionaire marxisten of communisten. In het begin van de twintigste eeuw, en zeker na de Russische Revolutie in 1917, ontstond een schisma tussen de marxisten die het socialisme wilden introduceren met behulp van een revolutie en zij die het socialisme gaandeweg wilden uitrollen via de instrumenten die de liberale democratie ter beschikking stelde.

Sociaal-democraten hoopten erop dat een uitbreiding van het stemrecht ertoe zou leiden dat socialisten een meerderheid zouden behalen in de parlementen om zo socialistische maatregelen door te duwen. Daarnaast focusten ze zich op onmiddellijke lotsverbetering voor de arbeiders in plaats van op revolutionaire agitatie. De sociaal-democraten slaagden er niet in om ons via parlementaire weg de klassenloze samenleving binnen te loodsen. Wat ze wel deden, was het kapitalistisch systeem humaner en evenwichtiger maken.

Vanaf de jaren dertig en zeker na de Tweede Wereldoorlog vond de sociaal-democratische formule algemeen ingang. Vrijwel alle politieke krachten gingen er in de tweede helft van de twintigste eeuw van uit dat de staat moest zorgen voor kwaliteitsvolle tewerkstelling en sociale wetgevingen die inkomenszekerheid waarborgden voor werkenden en niet werkenden. Er werd werk gemaakt van toegankelijke gezondheidszorg, democratisch onderwijs en sociale dialoog werd gestimuleerd om conflicten en revolutionaire dreiging te ontmijnen.

Dit systeem sloeg aan. Geschraagd door een sterke economische groei in de decennia na de Tweede Wereldoorlog en door een internationale context waarin natiestaten een sterke greep hadden op het economische gebeuren, werd een behoorlijk spectaculaire maatschappelijke democratisering verwezenlijkt. Maar vanaf de jaren zeventig komt de sociaal-democratische consensus onder vuur te liggen. Politici als Thatcher en Reagan doorbreken de hegemonie van de sociale democratie, gaan het conflict aan met de vakbonden en publieke dienstverlening. De zalvende hand van de verzorgingsstaat moest plaatsmaken voor de onzichtbare hand van de vrije markt.

Derde weg

In de context van een oprukkend neoliberalisme wisten sociaal-democratische partijen zich staande te houden door zichzelf een nieuwe rol aan te meten. Er werd geopteerd voor een derde weg, het kapitalisme en de vrije markt stonden niet langer ter discussie, er moesten gewoon sociale accenten aan toegevoegd worden. Sociaal-democraten en liberalen sloegen de handen in elkaar en paars werd de dominante kleur. De verzorgingsstaat werd niet afgeschaft maar wel duchtig uitgekleed, en het sociaal systeem werd op een disciplinerende leest geschoeid: uitkeringen en verzekeringen werden steeds minder als rechten beschouwd maar als gunsten die je moest verdienen.

So far, so good. Maar toen kwam de crisis van 2008. En opeens was een systeemkritiek op het kapitalisme en de vrije markt weer bon ton. Maar met een generatie van sociaal-democraten die gepokt en gemazeld was in de ideologie van de Derde Weg, was van systeemkritiek (laat staan -verandering) geen sprake meer. De Derde Weg werd de doodlopende straat van besparingen en technocratie. En daar win je geen verkiezingen mee.

Terug naar de roots dan? Opnieuw een complexloze sociaal-democratie die teruggrijpt naar de decennia na de Tweede Wereldoorlog? Wel, zo eenvoudig is het niet. We leven in een constellatie die fundamenteel verschilt ten opzichte van de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog. De traditionele arbeidersklasse kalfde af en in de plaats kwam een grotendeels gedeïndustrialiseerd precariaat dat actief is in de tertiaire sector. Door toedoen van de globalisering en financialisering hebben, zeker de kleinere natiestaten, hun greep op het economische gebeuren gelost.

Hoofddoekenverbod

Ook op de nieuwe breuklijnen konden sociaal-democraten zich niet overtuigend profileren. Ecologie werd overgelaten aan de Groenen. Als het op culturele en religieuze diversiteit aankwam werd in plaats van een consequent interculturele en antiracistische houding aan te nemen, geopteerd voor een gezwalp tussen nieuwe flinksheid en electoraal opportunisme.

In Nederland scheurde DENK zich af van de in hun ogen ractische PvdA en wist de nieuwe formatie grote groepen jongeren te overtuigen in de steden, waardoor de afscheuring in verschillende steden groter werd dan de moederpartij. Een scenario dat ook in Vlaanderen niet ondenkbaar is, want de triomfantelijke lijn Elchardus die inzet op flinksheid zet samen met het hoofddoekenverbod van weleer nog steeds kwaad bloed.

Ondertussen komen er ook kapers op de kust langs de linkerflank. Syriza in Griekenland, Podemos in Spanje, Front de gauche in Frankrijk, PVDA+/PTB in België, Corbyn in Groot-Brittannië (een overname van binnenuit). Of deze partijen erin zullen slagen om een nieuwe, hedendaagse versie van de sociaal-democratie heruit te vinden, is zeer de vraag. En sowieso zijn er belangrijke nationale en ideologische verschillen tussen de diverse, nieuwe linkse formaties. Sommigen proberen een nieuwe linkse politiek in praktijk te brengen, anderen teren op linkse nostalgie. Sommigen richten zich op nieuwe maatschappelijke groepen, anderen proberen de oude arbeidersklasse (of wat daar van rest) opnieuw te mobiliseren. Wat in ieder geval wel zeker is, is dat nieuwe linkse formaties rechtstreeks stemmen afsnoepen van de klassieke sociaal-democratische partijen.



Wat is dan de toekomst van de sociaal-democratie? Moeilijk te zeggen. Misschien is de sociaal-democratie een historisch verhaal dat reeds achter ons gelaten werd toen de Derde Weg werd ingeslagen en toont de dood ervan zich pas nu in de kiesresultaten? Of misschien zullen de linkse kapers erin slagen om een nieuwe, 21ste eeuwse versie van de sociaal-democratie uit te tekenen? Geschiedenis is onvoorspelbaar, politiek al evenzeer. Maar om de vaststelling dat de sociaal-democratie in een crisis zonder weerga zit, kunnen we alvast niet heen. Misschien ligt de eerste stap richting herstel wel in het aanvaarden van dat feit, in plaats van koppig de ingeslagen weg richting ondergang verder te bewandelen.

reacties

13 reacties

  • door Roland Horvath op vrijdag 17 maart 2017

    Een informatief artikel. De socialisten begrijpen niets van economie laat staan van geld in al zijn vormen. Dat geldt ook voor de meeste andere politici. Bvb in de EU werd een bezuinigingen politiek goedgekeurd die als enig doel heeft de overheden in geld moeilijkheden te brengen door hen allerlei voorwaarden op te leggen zoals het versneld afbetalen van de overheidsschuld en hen zo te dwingen de Sociale Zekerheid SZ af te bouwen. Bezuinigingen resulteren in armoede en faillissementen van KMO. Ze worden gebracht als noodzakelijk voor de waarde van de euro, concurrentievermogen en voor het betaalbaar houden van de SZ. Dat laatste klopt, de SZ wordt betaalbaar gemaakt door haar af te schaffen.

    In Nederland wordt nu door commentatoren steeds gezegd dat de -nodeloze en schadelijke- bezuinigingen, 48 miljard, van de coalitie VVD -PvdA noodzakelijk waren, verantwoord. Dat is van een storende domheid. Alle beweerde doeleinden zullen gerealiseerd worden als men niet bezuinigt. We leven niet meer in een economie die een ondercapaciteit kent zoals 200 jaar geleden. Er is nu een overcapaciteit.

    Zodoende is het socialisme niet in staat een werkbaar kapitalisme te creëren. Het kapitalisme weet te produceren maar niet te distribueren: Geld aan iedereen en daarmee goederen aan iedereen. Het aantal mensen dat geld krijgt van de ondernemingen vermindert drastisch en er ontstaat een superrijke 0,01% en de 99% arm tot straatarm. Zoals het al vaak was gedurende lange tijd. Om dat te keren is een overheid nodig die niet de voetveeg is van de GMO, de grote ondernemingen maar een tegenmacht. Dat ontbreekt in de EU/BE/NL/FR. Domheid is de oorzaak. En het feit dat alle notie van een collectieve eigendom van de vruchten van de aarde weg is uit de geesten.

  • door Stefaan Casier op vrijdag 17 maart 2017

    Goeie analyse. Ik maak ook nog volgende bedenking... Misschien moet je écht armoede gekend hebben, om écht socialist te kunnen zijn. Of anders gezegd: onze socialisten zijn té rijk geworden. Ze kennen de betekenis van elke beslissing die ze doorvoeren niet meer echt. Van het algemeen verarmende aspect van elke besparing bijvoorbeeld hebben ze nauwelijks nog weet. In 'hun kringen' hebben ze er alvast weinig last van en intussen zijn ze goed genoeg omringd en beslagen om te weten hoe ze zelf eventuele nadelen kunnen ontlopen. Freya vdB. wou ooit eens een week intrekken bij een arm gezin om te weten te komen hoe dat is. Mooie gedachte, maar uiteindelijk was er een uitweg na 5 dagen voor haar, niet voor hen. Groot verschil. Raoul H. zou van zijn wedde van 6000 euro, slechts 1700 euro voor zichzelf houden, de rest aan de partij geven. Ook zeer mooi. Zeer nuttig ook, denk ik. Maar een inkomen van 1700 euro is ook nog altijd even mooi en ver van armoede. Dat laatste beetje extra inzicht, dat nodig is om de volgende besparing, prijsstijging... tegen te houden, is er niet meer. Links, kan zich dat nooit permitteren, maar... Het ligt in de aard van de dingen. Is er inherent aan. Hoe zou je dat moeten oplossen? Je leiders het laagste inkomen van het land geven? Logischerwijs zouden de inkomens dan wel stijgen; zouden ze zo weer succes hebben bij het volk, weer verkozen worden... net wat ze willen toch? Dream on...

  • door patrick V. op zaterdag 18 maart 2017

    Met zo'n neoliberaal inquisiteur als Jeroen Dijsselbloem in de rangen, zou ik toch tweemaal nadenken alvorens op de nederlandse PvdA te stemmen (wat zeg ik? ik verhang mij nog liever dan aan zo'n partij mijn stem te geven).

  • door patrick V. op zaterdag 18 maart 2017

    Op zoek naar extra documentatie aangaande de vlaamse socialist Karel van Miert die zich geroepen voelde om Europees commissaris van vrije concurrentie te worden en die nadien ging werken voor Goldman Sachs en aangaande een vlaamse socialist die er geen graten in zag (en zijn partij al evenmin) om secretaris-generaal van het mondiaal imperialistisch instrument bij uitstek, NATO, te worden ben ik op volgende artikels van J.M.E. Blommaert gestoten, die 4 jaar geleden al de vinger op de wonde van de (rechtse) SP-A legde: https://jmeblommaert.wordpress.com/2013/03/29/de-linkse-bocht-van-bruno-tobback/ https://jmeblommaert.wordpress.com/2013/12/07/de-partij-van-het-perfecte-kapitalisme/ Redenen te over om tweemaal na te denken alvorens dat bolletje van SP-A rood te kleuren.

  • door JohanGroenroot op zaterdag 18 maart 2017

    Ongetwijfeld zijn er veel sociaaldemocraten overgelopen naar linksere socialistische partijen. Tenminste, als die zoals in Wallonië voorhanden zijn. Anderzijds collaboreren er veel met extreemrechts. Vlaams Blok importeerde in de jaren '90 veel kiezers uit de sociaaldemocratische familie. Ook op sociale media zie ik sociaaldemocraten waar je het op het eerste gezicht niet van zou verwachten sporadisch flirten met extreemrechts. Zijn 'ze' ontvankelijker voor populistische retoriek omdat ze behoren tot zogenaamde collectivistische gemeenschapspartijen? Het ziet er in ieder geval naar uit dat 'we' op een weg van steeds minder vrijheden en zekerheden richting slavernij terecht zijn gekomen. Een politiek van voortdurende begrotingstekorten om volledige werkgelegenheid te verzekeren moest wel een keer vastlopen. Hoewel nochtans de weg lang mag zijn, is het er toch een waarop het omkeren zwaarder valt naarmate men voortschrijdt. Als de weg naar slavernij tot het eind toe is afgelegd maakt het geen verschil meer of 'de mensen' met geweld gelukkig of met geweld ongelukkig worden gemaakt.

  • door Tom Hoeree op zondag 19 maart 2017

    Sterk artikel. Het antwoord is natuurlijk "ja". Sinds de jaren tachtig, toen de sociaal-democraten kozen mee te stappen in het neo-liberale verhaal. Het is een lange doodstrijd maar ze liggen nu wel in een palliatieve eenheid, we hopen dat het niet nog eens vijf laat staan tien jaar gaat duren voor ze de laatste adem uitblazen. Vervellen en terug links worden kunnen ze niet meer. Daarom zijn ze te ver verstrengeld (zie publifin ea) met geld en macht. En verdienen ze inderdaad veel te veel. Maar vooral, denken ze helemaal mee in neo-liberale termen, principes en theorieen. Dat komt niet meer goed. Enige optie is inderdaad naar de extremen te kijken. Velen laten/ lieten zich misleiden door rechts en extreem rechts. Gelukkig komt links af en toe in de schijnwerpers (met de grote handicap dat ze weinig communicatiemiddelen in handen hebben). Ik hoop dat het niet te lang duurt vooraleer de kiezer begrijpt dat een verbetering van onze situatie enkel uit die hoek kan komen.

    • door Carlos Pauwels op maandag 20 maart 2017

      Zal afhangen van wie en wat die kiezer is en hoe goed of slecht hij het stelt. En volgens mij zijn er momenteel nogal wat die het goed hebben. Ik kan mij vergissen, maar ik denk dat het tij nog niet zo rap zal keren. Als ik de blik naar Nederland wend dan stel ik vast dat een regeringsdeelname voor links duidelijk zijn prijs heeft. Die meneer die afgebeeld staat aan het begin van het artikel heeft zich niet echt links gedragen onder druk van de omstandigheden. Vraag dat maar eens aan de Grieken! Het was dat of de buitenwacht. Links heeft momenteel weinig of geen kans. Daarvoor zitten de omstandigheden niet mee: economisch gaat het goed en de schuldenbergen die moeten afgebouwd worden (IMF&co) zijn enorm.

  • door Carlos Pauwels op zondag 19 maart 2017

    Nederland doet het als land prima. Schulden worden afgebouwd, de economie floreert. Het beleid heeft daar zeker aan meegeholpen. PVDA had niets te zoeken in die regering en is daar voor afgestraft door zijn ex-kiezers. Nederland bewijst dat een linkse regering niet de oplossing is. Natuurlijk zijn de zwakkeren daar meestal het slachtoffer van. Met veel geld te investeren in de onderlaag haal je geen prijzen. De economie zal daardoor niet beter werken, integendeel. Zodoende komt een regering op langere termijn in de problemen met zo'n beleid. Dan krijgt het land de banbliksems van het IMF&co over zich heen, rente stijgt, schulden stijgen, de boomerang doet zijn werk. Volgens mij kan men niet van 2 walletjes eten: de economie een boost geven en tezelfdertijd de onderlaag bedienen. Men kan niet tezelfdertijd de bedrijven stimuleren via belastingfaciliteiten en de minder bedeelden beter bedienen. Voor beiden is geen geld. Het is het een of het ander, beiden is noch mossel, noch vis. Zoals het circus nu draait is er niet veel plaats voor de socialisten, of men dat nu graag hoort of niet. De enige manier om het socialisme er terug bovenop te helpen is een drastische ommekeer in het (economisch) denken bij een groot deel van de bevolking. Is dat haalbaar?? Wie niet mee is, is gezien. Wat ik hier schrijf is hoe ik de dingen zie. Ik geef geen mening, ik geef weer wat volgens mij feiten (geen alternatieve) zijn. Wat ik er van denk is iets anders. Ik heb in ieder geval niet de oplossing in petto. En ja, nog dit: ook socialisten hebben onlangs getoond (publi-affaires) hoeveel ze geven om hun aanhang en hoeveel om zichzelf. Dan is het moeilijk (onmogelijk) om geloofwaardig over te komen.

    • door D VH op dinsdag 21 maart 2017

      Omdat er een linkse partij zit in een regering waarin ook een rechtse partij zit, is het plots een linkse regering? Naar analogie kan ik dan stellen dat België een extreemrechtse regering heeft. De Nederlandse PVDA is meegestapt in het neoliberalisme en zijn er terecht voor afgestraft. Laat het een les zijn voor de Vlaamse SP-A.

      • door Carlos Pauwels op dinsdag 21 maart 2017

        Foute interpretatie. Ik bedoel dat in een regering met PVDA die het goed gedaan heeft, de PVDA afgestraft werd omdat die regering juist niet links genoeg geweest is. Dus: een linkse regering, vergeet het. Die zou het zeker minder goed gedaan hebben.

  • door Frank Roels op maandag 20 maart 2017

    Thomas vertrekt van de S-D partijen die zopas of morgen de verkiezingen verloren/gaan verliezen. Maar we kunnen ook omgekeerd kijken naar de vorige verkiezing: François Hollande, met een links programma; de vorige verkiezingen in NL toen de PvdA bijna de grootste was - met regeringsdeelname voor gevolg…In DE groeide eerder als de SPD (ondanks De Linke), en de huidige verwachting gaat in dezelfde richting. In Italië was er toch een SD premier? Waarmee ik geen optimisme wil bepleiten. M.i. zijn de regeringsdeelnamen de belangrijkste oorzaak: S&D partijen worden dan ondergeschikt aan de regeringsmeerderheid. Zo vergeten hun topkaders hun idealen, en verliezen ze steeds meer kiezers. Wie aan een coalitieregering deelneemt, zou tegelijk moeten afstand nemen van sommige beslissingen, en blijven hameren op de idealen waarvoor nu geen meerderheid is. Deze spreidstand past de NVA op dit ogenblik toe: in de federale regering hebben ze de staatshervorming on hold gezet (MR en OVLD willen die niet), maar in de communicatie naar leden en publiek blijven ze pleiten voor meer Vlaamse onafhankelijkheid en tegen België.

  • door Frank Roels op maandag 20 maart 2017

    Naast bovenstaande, is een krachtige factor in de achteruitgang van SD partijen, dat de media er faliekant tegen zijn. De sossen zijn de schuld van alles. Hoe kunnen de kiezers nog enige sympathie koesteren met al die negatieve publiciteit? Eisenprogramma's en goede maatregelen tellen niet meer meer.

  • door Yvon Princen op dinsdag 21 maart 2017

    Met (a)sociaal democraten als Dijsselbloem en Blair zou je denken geen neo-liberalen meer nodig te hebben. De gemiddelde kiezer heeft nog steeds door wie het origineel is en wie de kopie. Dat wordt door de kameleons vergeten. Voor sociaal-democraten is het sociaal-democraat zijn of niet zijn.

Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties