Meer dan ooit heeft de wereld nood aan onafhankelijke journalistiek.

Meer dan ooit is het nodig om een tegengeluid te laten horen.

Steun daarom DeWereldMorgen.be

Ja, ik doe een gift

about
Toon menu
Opinie

Welk burgerschap willen we bijbrengen?

De voorbije week hoorden we verschillende politici pleiten voor meer burgerschap. Minister van Onderwijs Hilde Crevits liet weten dat burgerschap ook in de eindtermen opgenomen wordt. De centrale vraag is echter welk burgerschap we willen stimuleren. Dat is een inhoudelijke maar ook een politieke keuze omdat er niet zoiets is als een neutrale manier om naar burgerschap te kijken.
woensdag 31 augustus 2016

Een mainstream discours over actief burgerschap zien we vaak ingevuld als beschikbaar zijn voor de arbeidsmarkt of om de zoveel jaren je stem uitbrengen. Vandaag beklemtonen opiniemakers vooral het onderschrijven van ‘onze’ waarden en het respecteren van grenzen en plichten die verbonden zijn aan je lidmaatschap van deze samenleving. Dat is twee keer een instrumentele benadering van burger zijn. Dit burgerschap wordt zo een systeembevestigend gegeven, waarbij we de mogelijkheid verspelen om burgers de samenleving te laten bevragen en veranderen.

Onderwijs speelt uiteraard een belangrijke rol bij de ontwikkeling van een nieuwe generatie burgers. Dat wil niet zeggen dat burgerschapsvorming gereduceerd moet worden tot een passieve overdracht van een set gevestigde waarden. Cruciaal is de opdracht die leerkrachten meekrijgen. Worden ze gestimuleerd om jongeren zodanig te boetseren dat ze probleemloos passen binnen de samenleving zoals ze is, of is er plaats voor een emanciperende benadering?

In die laatste dagen we jongeren uit maatschappelijke problemen te analyseren, bediscussiëren en over te gaan tot sociale actie. Dit impliceert ook dat maatschappelijke waarden mogen in vraag gesteld worden en niet voor eeuwig gebetonneerd zijn.

Kritische pedagogie

Binnen mijn eigen vormingswerk stimuleer ik jongeren om in de geest van Freire’s kritische pedagogie de wereld te leren lezen. Daarbij verkennen we verschillende perspectieven in actuele debatten over alles van boerkini’s tot een nieuw klimaatbeleid.  Wie neemt welke beslissing? Waarom? In wiens belang? Wie draagt welke gevolgen? Kritisch burgerschap begint bij het stellen van vragen, niet het geven van antwoorden.

Het is een proces van politieke alfabetisering waarbij ik telkens vol verwondering vaststel hoe jongeren groeien. Stap voor stap evolueren ze van twijfel over verontwaardiging naar hoop en van persoonlijke onmacht naar gedeelde kracht. Intussen ontdekken ze zelf antwoorden en nemen ze een eigen standpunt in. Het is een sterke oefening in democratie voor al wie erbij betrokken is.

Inzetten op dit soort geëngageerd burgerschap is kiezen voor een toekomst van hoop. Historisch hebben burgerbewegingen in de marge van het politieke machtsbestel immers belangrijke sociale vooruitgang geboekt, ondanks tegenkanting vanuit het systeem.

Burgerlijke ongehoorzaamheid

Het waren vrouwen die wereldwijd buiten het parlement streden om erkenning als volwaardige burgers. In de VS heeft de burgerrechtenbeweging er vele jaren over gedaan om de zwarte bevolking niet langer als tweederangsburgers te laten behandelen. Er was op grote schaal sociale actie en burgerlijke ongehoorzaamheid nodig tegen de gevestigde orde.

In beide gevallen betekende actief burgerschap niet het ondertekenen van verklaringen waarin ze instemden met de toen wettelijke ongelijkheid. Ingaan tegen de gevestigde orde getuigde van een meer krachtdadig burgerschap dan eender welk ‘inburgeren’ in een bestaand waardensysteem ooit kan opbrengen.

Mogen we ook vandaag dergelijk engagement als noodzakelijk burgerschap beschouwen? Indien wel, dan moet de kritische reflectie die hieraan vooraf gaat ook in het onderwijs gestimuleerd worden.

Meer en meer jongeren zien zich geconfronteerd met een generatie politici die niet in staat blijken om de grote en vaak grensoverschrijdende uitdagingen van deze tijd op een rechtvaardige manier aan te pakken. Klimaatverandering, vluchtelingenstromen, corruptie, groeiende ongelijkheid… Georganiseerde burgers kunnen een tegengewicht vormen voor het politieke gebrek aan daadkracht.

Dit kritisch burgerschap omvat veel meer dan het vervullen van je burgerplichten en onderschrijven van een set waarden. Het gaat om een actief deelnemen aan een dagelijkse strijd voor de samenleving van morgen. Daarbij staren burgers zich niet enkel blind op het behouden van wat is, maar bouwen ze actief mee aan wegen naar wat zou kunnen zijn.

Jeroen Robbe is actief bij LABO vzw, sociaal-culturele beweging voor kritisch (wereld)burgerschap. LABO vzw combineert vormingswerk met sociale actie en versterkt andere initiatieven van burgers die werken aan sociale verandering.

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig.

reacties

5 reacties

  • door Peter Braet op donderdag 1 september 2016

    Beter is het de levensbeschouwelijke vakken af te schaffen (in alle netten, ook het katholieke) want daar komen schadelijke theorieën aan bod die in tegenspraak zijn met vrijheid en verantwoordelijkheid, met burgerschap. Vervang die vakken godsdienst of zedenleer door een verplicht neutraal vak "Logica en Filosofie" zodat leerlingen en scholieren zelfstandig leren denken, dan maken ideologieën en godsdiensten geen schijn van kans meer. Neem "logica" op in de eindtermen, maak daar zelfs een hoofdvak van.

    • door Lucie Evers op dinsdag 6 september 2016

      De suggestie dat wij rationele wezens zijn die ook in die zin logisch denken en handelen is ook een 'geloofssysteem' waar veel aannames aan vast hangen. Het verdwijnen van de grote zekerheden, van kerk of staat die de leidraad vorm geven om het leven van mensen te organiseren is verdwenen. Wat blijkt: een (groot) deel van de bevolking is niet in staat om het eigen leven vorm te geven, om zelf een morele leidraad samen te stellen, om doordachte keuzes te maken... Er is nog nooit zo'n nood geweest aan leiderschap als nu! Kritisch burgerschap heeft dus niets met godsdienst op zich te maken, maar de vaardigheden ontwikkelen om tot dat actief, kritisch burgerschap te komen. Die vaardigheden moeten in de eindtermen zitten, niet de ideologische uitkomst van het toepassen van die vaardigheden.

  • door kristoffel op donderdag 1 september 2016

    Zucht. Moét het onderwijs nu van alle jongeren linkse burgers maken? Mijn kinderen zijn netjes naar school geweest, en zijn uit zichzelf kritische jongeren. Ze weten hoe de wereld in mekaar steekt, ze weten dat er niets gratis aan de bomen groeit en dat je moet werken om iet te bereiken. En dat je moet delen, maar niet tot in het oneindige. Er zijn ook grenzen een dat delen. Twee van hen zijn ook fiere Vlamingen, die uitkomen voor hun taal en afkomst. Ze zijn evenwel geen racisten, maar staan erop dat nieuwelingen zich volledig integreren en zich neerleggen bij de demokratische en humane waarden die wij hier voorstaan. Ik vermoed dat de 'kristische ingesteldheid' die de auteur bepleit, een gestuurde kritische ingesteldheid is. En dan zeg ik, samen met mijn kinderen: neen, bedankt. Daar dient de school niet voor. Wel om objectieve feiten aan te reiken en kinderen hun eigen conclusies te laten trekken, niet om feiten en cijfers naar eigen smaak en goesting te delen en gestuurde conclusies te laten trekken.

    • door Joachim Jacob op zondag 4 september 2016

      Ik denk dat uw kinderen wel blij zijn dat u in hun naam spreekt. Want u heeft een zeer goede communicatieve vaardigheid die lezers van uw reactie niet onbetuigd kan laten.

  • door dr alami op vrijdag 2 september 2016

    Zeer goed onderbouwd belangrijk onderwerp voor een zinvolle zichzelf ontwikkelende kritisch-democratisch burgerschap. Burgerschap kent 3 typen: 1.Aanpassingsgericht, 2.Individualistisch, 3. Kritisch-democratisch burgerschap. Het derde type brengt de sociale en individuele component uit de voorgaande 2 typen in balans. Het gaat dan ook zowel om sociale betrokkenheid als zelfstandigheid. Hier staat centraal een set van waarden die op basis van door dialoog en kritische reflectie gezamenlijk ontwikkeld kunnen worden (geen vaststaande waarden) = democratische zelfreflectie : wat zijn belangrijke doelen die men kan nastreven in een samenleving en wat wil men hieraan veranderen? Kritisch democratisch burgerschap: streven naar sociale betrokkenheid, visies, doelen en activiteiten zoals: zich in te leven in verschillende perspectieven, recht te doen aan minderheidsstandpunten, ruimte te geven aan anderen, gevoeligheid te ontwikkelen voor politieke machtsverschillen,....Vanuit de samenleving gezien kan worden gesteld dat de samenleving behoefte aan burgers die gericht zijn op aanpassing,op zelfstandigheid en op sociale betrokkenheid. Scholen kunnen kiezen voor een bepaalde combinaties van al die visies, doelen en activiteiten op basis van ''democratische zelfreflectie'' want leerlingen zijn wel nodig om redelijk kritisch te kunnen nadenken, handelen stemmen(vooral bij een referendum is veel objectieve kennis noodzakelijk en geen manipulatie!!!) en nu en later hun bijdrage aan de samenleving te kunnen leveren. Wat weerhoud hen om het te doen gezien het gapend democratisch deficit overal !!!

Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties