about
Toon menu

Naar een postkapitalistische toekomst?

Voor Samenleving en Poltiek las Francine Mestrum het recente en ophefmakende boek van Paul Mason Postcapitalism, a Guide to the Future. Hieronder lees je de bespreking.
woensdag 13 januari 2016

De toekomst van het kapitalisme ziet er niet goed uit. De groei blijft zwak, de ongelijkheid swingt de pan uit en de huidige dynamiek is tegen 2060 uitgeblust. Het beste ligt achter ons. Dat is het uitgangspunt van dit boek.

Er is echter wel degelijk een alternatief, zo stelt Paul Mason. De afschaffing van het kapitalisme is geen utopische droom. De basis van een post-kapitalistische economie zit verscholen in het huidige systeem. We kunnen de mondialisering redden door het neoliberalisme overboord te gooien en daarna zullen we de planeet redden door het kapitalisme zelf opzij te schuiven.

Het neoliberalisme afschuiven doen we door de financiën te onderdrukken, de soberheid stop te zetten, in groene energie te investeren en goedbetaalde banen te promoten. Het neoliberalisme heeft gefaald. En ook de linkerzijde faalt, want eigenlijk wil ze ook niet winnen.

Wat we nodig hebben is een nieuw holistisch model dat niet afhangt van dictaten of van een beleid. Neen, het berust op micro-mechanismen. Waarom dat zo is? Omdat het kapitalisme een complex systeem is dat zich in het verleden makkelijk heeft kunnen aanpassen, maar nu aan het einde van die capaciteit is gekomen. En dat heeft alles te maken met de informatietechnologie. Niet de marktmechanismen maar de nieuwe technologieën zullen leiden tot de nieuwe mens.

Informatietechnologie vermindert de behoefte aan arbeid, erodeert het prijsvormingsmechanisme van de markt en brengt spontane collaboratieve productie voort van goederen en diensten. Er ontstaan parallelle munten, tijdbanken, coöperaties en zelfbeheerde bedrijven. Met de deeleconomie, de ‘commons’ en de peer-to-peer ontstaan nieuwe vormen van eigendom. En daar ligt de ontsnappingsroute uit het kapitalisme.

Die evolutie is bezig. Ze is niet het resultaat van de arbeidersklasse, zoals oud-links dacht, maar van de hele samenleving, van een netwerk. De opgeleide en geconnecteerde mens zal de wereld veranderen. Het is een strijd tussen het netwerk en de hiërarchie.

Het kan anders.

Een op informatie gebaseerde economie is onverenigbaar met een markteconomie. Dit is onomkeerbaar. We moeten daarom op zoek naar een theorie die de huidige crisis en de toekomst van het kapitalisme in kaart kan brengen.

We komen daarvoor eerst terecht bij de lange cycli van Kondratieff. Daarna wordt uitgelegd wat er mis is met Marx, onder meer het feit dat de arbeidersklasse meer bezig was met het goede leven ondanks het kapitalisme dan met het omverwerpen ervan.

Deel 2 van het boek gaat dieper in op de technologische veranderingen, van transistors tot open source netwerken. De kern van het verhaal zit in het ontstaan van een nieuwe productiewijze die een in overvloed aanwezige kennis oplevert met een onbestaande marginale productiekost. Het prijsvormingsmodel werkt dan niet meer.

De nieuwe technologieën hebben ook een grote invloed op arbeid, in zoverre zelfs dat mensen vandaag kunnen dromen er zich volledig van te bevrijden.

Deel 3, ten slotte, gaat over de transitie. Het wordt een lang maar onvermijdelijk proces. We moeten beginnen met het uitbouwen van alternatieven binnen het systeem, de regeringsmacht moet radicaal worden ingezet en alles moet worden gericht op de transitie. Makkelijk wordt het niet, want de tegenmacht - de elites - beseffen maar al te goed dat ook de klimaatcrisis aantoont dat het kapitalisme tegen zijn grenzen botst. Voeg daarbij de overbevolking en de schuldenlast, en je beseft dat ons systeem gewoon niet houdbaar is.

Op het eind van het boek worden de concrete voorstellen geformuleerd: Project Zero. De auteur streeft naar een koolstofloze energie, producten, machines en diensten met nul marginale kosten en een zeer zware beperking van de noodzakelijke arbeid.

En hier wordt het moeilijk. De auteur wijst zeer terecht op de beperkte menselijke bereidheid om complexe problemen aan te pakken, maar trekt dan toch van leer met een paar ‘makkelijke’ oplossingen: beperk onmiddellijk de uitstoot van koolstofdioxide, stabiliseer het financieel systeem, geef je bevolking een hoge mate van welzijn en gebruik de technologie om de arbeid te verminderen. Uiteindelijk, aldus nog de auteur, zal er nog enkel gewerkt worden op vrijwillige basis.

En zo zijn er nog een paar eenvoudige formules: de schuldenlast moet deels worden afgeschreven, en dat zal de pensioenen in gevaar brengen, grote multinationals moeten hun werknemers ondersteunen en mee ingeschakeld worden in het transitietraject, monopolies moeten verdwijnen en iedereen krijgt een basisinkomen van 6.000 pond per jaar (ongeveer 8.500 euro), ook al weet de auteur niet hoe dit kan worden gefinancierd naast de bestaande sociale zekerheid. De financiële sector wordt gesocialiseerd. Er worden nieuwe markten gecreëerd voor van alles en nog wat, naar het voorbeeld van de koolstofmarkt. Dat zal allemaal leiden tot een enorme dynamiek en creativiteit, met mensen die vrijwillig en gratis voor niets met anderen samenwerken.

Als toemaatje: vrouwen worden dankzij contraceptie alsmaar machtiger en de 1% wordt armer en gelukkiger. Het postkapitalisme bevrijdt ons allen.

Hoe ernstig het boek ook begint, hoe zorgvuldig de verschillende theoretische benaderingen van arbeid, van waarde en van sociale verandering ook worden uitgelegd, het boekt eindigt als een soort sprookje. Weg zijn de machtsverhoudingen, weg het kapitalisme, de toekomst ligt breed voor ons uitgesmeerd. We hoeven het maar te doen.

Maar waarin zit nu juist het post-kapitalistische en hoe kunnen we er zeker van zijn dat het inderdaad die richting uitgaat? Deze vraag geldt evenzeer voor auteurs als Michel Bauwens en anderen die stellingen verkondigen zonder ze overtuigend te bewijzen. In dit boek legt Paul Mason haarfijn uit hoe het prijsvormingssysteem met nul marginale kosten in elkaar stuikt en hoe het moeilijker wordt de geproduceerde meerwaarde toe te eigenen. We zullen weten dat we in het post-kapitalisme zijn terechtgekomen, zo zegt hij, als een groot aantal goederen goedkoop of helemaal gratis wordt en als mensen ze desondanks blijven produceren. Informatie is er in overvloed, er is geen schaarste meer en zo zal op een spontane manier ook sociale rechtvaardigheid worden geproduceerd.

Mason beseft dat er een cognitief kapitalisme kan ontstaan, maar hij rekent er op dat het netwerk het marktsysteem volledig uitholt. Om dat te bekomen zullen we de transitie naar het postkapitalisme zelf moeten ontwerpen.

Wat Mason niet uitlegt, is waarvan mensen dan gaan leven. Er wordt weliswaar gesproken over een basisinkomen, op een bijzonder laag niveau en volgens de auteur zelf erg moeilijk te financieren. Sommige mensen kunnen, als ze dat willen, gaan werken. Maar de anderen werken gratis of doen helemaal niets. Wat die mensen gaan produceren, is evenmin duidelijk. Enkel kennis of ook diensten en goederen? Het lijkt me evident te zijn dat de nieuwe vormen van peer-to-peer, coöperaties, deeleconomie, enzovoort een belangrijke rol kunnen spelen in de verandering van het economisch systeem, maar hoe dat juist zal gebeuren is mij niet duidelijk. Vooral omdat we inmiddels weten - dat dit net zo goed zuiver kapitalistische bedrijven (Airbnb, Uber) kunnen zijn.

Het lijkt me best mogelijk dat er een kenniseconomie ontstaat die het kapitalisme grondig zal hervormen en misschien ook deels zal uithollen, de kenniseconomie kan zich ook in de traditionele goederen- en diensteneconomie gaan nestelen, onze maatschappelijke structuren kunnen er door veranderen, jawel. Maar er zal een goederen- en diensteneconomie blijven bestaan, er zullen nog altijd grondstoffen worden ontgonnen, er zal nog altijd aan landbouw worden gedaan en telkens zal daarbij manuele arbeid nodig blijven en zal er winst gemaakt worden.

Mijn indruk is dat de verdedigers van de kenniseconomie het deel voor het geheel nemen. Ik begrijp helemaal niet hoe de grote problemen van deze tijd - van armoede en ongelijkheid tot klimaatsverandering - op enige wijze door de kenniseconomie kunnen worden opgelost. Want die kenniseconomie is ook niet immaterieel, zoals Mason zelf onderstreept. Hoe vermijden dat mensen honger lijden? Hoe vermijden dat landen bezwijken onder hun schuldenlast? Hoe vermijden dat de kapitaalstromen van Zuid naar Noord gaan in plaats van omgekeerd?

Al deze problemen vergen politieke en economische oplossingen. Peer-to-peer kan daar op zich niets aan veranderen. Wie het neoliberalisme en het kapitalisme wil zien verdwijnen, zal aan andere oplossingen moeten denken. Voor het neoliberalisme kan het volstaan om andere machtsverhoudingen tot stand te laten komen. Voor het kapitalisme ken ik geen afdoende antwoorden.

Uiteindelijk is dit wel een zeer interessant boek omdat het boeiend uitlegt wat er fout is gelopen in het theoretisch denken over economie en maatschappij. Het legt mooi uit hoe de kenniseconomie het kapitalisme kan veranderen, maar overtuigt niet in zijn hoofdstelling dat het noodzakelijkerwijs zal verdwijnen. Misschien zal dat, zoals en passant vermeld, nog eerder komen door de klimaatverandering. Het boek ontgoochelt waar het de grootste verwachtingen heeft gecreëerd: de oplossingen. Want dat de financiële sector moet worden gereguleerd en de schuldenlast moet worden aangepakt, dat zegt zowat ieder progressief al minstens twintig jaar.

Deze boekbespreking verscheen eerder in Samenleving en Politiek

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.

reacties

12 reacties

  • door pelle op woensdag 13 januari 2016

    Naar mijn mening wordt het nu eens echt tijd om eraan te beginnen. Kleine ingrepen zoals machtsverwerving strafbaar stellen en rechten van de mens bindend maken, zijn 2 eenvoudige ingrepen met een domino effect. Ik zie een basisinkomen als een middel tot transit naar iets anders.Hopelijk naar een ander weten en denken. Praktisch, juist door de imprimatie van het neoliberaal fascistisch en kapitalistisch dogma, wordt er telkens gevraagd hoe (lees met welk geld?) je kan bekostigen. En daar moeten we vanaf.En waarom je zorgen maken over schuldenlast als je weet dat de financiële wereldlijke schuldenlast nooit af te betalen is.Dus is er toch geen probleem? geld is maar een middel hoor,geen doel! Je bent naakt geboren en gaat naakt dood en niemand vraagt hoeveel zoiets kost. Had ik geweten dat ik als kost ben geboren, tja,dan was ik al als foetus een rebel.

    • door Ben op woensdag 13 januari 2016

      'We moeten af van de vraag hoeveel iets kost en hoe we het gaan betalen.' Ben jij serieus? Deze vraag is de basis van economie. De vraag niet stellen is het recept bij uitstek voor financiële rampspoed.

      • door Ernesto op donderdag 14 januari 2016

        De basis van de huidige economie Ben, door en door corrupt en ongelijke verdeling...laten we inderdaad daar aan vasthouden.

    • door Hugo Casteels op woensdag 13 januari 2016

      en wat doe je tussen het naakt geboren en naakt sterven? Op je luie kont zitten en wachten tot de gebraden kippen in je mond vliegen?

    • door jan peeters op woensdag 13 januari 2016

      Beste Pelle, op welke planeet leeft ge om mensen die wat vermogen opbouwen te bestraffen? Wie zal de armoe bekostigen? Het kommunisme is 30 jaar geleden failliet gegaan. Misschien moet men machtswellustigen zoals Stalin, Mao, Pol Pot en Kim jung ul streng gaan bestraffen. Zij leefden in luxe terwijl hun onderdanen met miljoenen als slaven krepeerden. In de westerse wereld heeft een dopper een veelvoud aan inkomen dan in Cuba of Noord-Korea. In het kapitalistische westen sterft niemand van honger. Vanuit alle streken van de wereld, met gevaar van leven wagen ze de oversteek naar Europa. Dat is het paradijs. Verhuis naar Noord-Korea of Cuba beste Pelle en wees daar eens kritisch...

      • door Ernesto op donderdag 14 januari 2016

        In het kapitalistische Westen sterven mensen omdat ze op wachtlijsten in de zorg staan, op/in Cuba niet. Indoctrinatie en propaganda doen je geloven dat het Westen alles goed voor elkaar heeft. Cijfers, statistieken en feiten doen helaas anders aantonen. Daarnaast is er slechts 1 oorzaak van onze zogenaamde rijkdom te noemen; uitbuiting van de rest van de wereld.

  • door Tanguy Corbillon op woensdag 13 januari 2016

    "En ook de linkerzijde faalt, want eigenlijk wil ze ook niet winnen."

    Een interessante stelling die, helaas, niet verder wordt onderbouwd. Niet in deze recensie althans. Eén van de verklaringen is misschien dat linkse mensen, ook linkse mensen, tegenwoordig alles wantrouwen wat maar naar utopie ruikt. Die strijd tussen 2 beschouwingen - materialistisch vs. utopisch - is oud : Marx leverde al kritiek op Proudhon. De eerste zorgde voor een theoretische verklaring van het systeem waartegen hij vocht. Hij zocht naar een hefboom om ook de politieke strijd aan te gaan. De tweede was een zogenaamde utopist en is intussen vergeten, behalve door een eenzame anarchist misschien... de politieke houding van de anarchist is paradoxaal: hoewel ook hij 'het systeem' tracht te doorzien, 'wil' hij/zij het niet begrijpen. Hij koestert hoop, is ook vatbaar voor spiritualiteit, is door en door mens.

    De mens is ook in het conceptuele raamwerk van marxisten een weerbarstig gegeven. Misschien is het beter dé mens niet langer als gegeven te beschouwen, maar wel als een subject dat zich zelf tot het geheel tracht te verhouden... Zoveel is zeker: de hefboom om ook maar iets te veranderen is het hart, meer dan de geest, van die subjecten.

    Hoe een postkapitalistische toekomst eruit zal zien, kunnen we niet weten. Misschien is het goed te zoeken naar manieren en ruimtes waar het hart vrijuit mag spreken... Mag de expert die Francine Mestrum is, ook een fijnzinnig participerend subject zijn.

  • door spacemonkey op donderdag 14 januari 2016

    Tja...dat er wat veranderen moet en gaat... weet zowat iedereen stilaan. Wel leuk om te weten is dat bepaalde dingen zoals het klimaat en de ermee samenhangende planetaire ecologie inmiddels al enorme schade toegebracht zijn.

    Logisch gezien zouden de landen die het verste op de z.g.n. evulutieladder zitten *het* goede of vernieuwend voorbeeld moeten geven. Hebben jullie die indruk dan? Ik alles behalve hoor.Ben momenteel voor de 5x op rij op de Filipijnen op reis.Een v/d armste Aziatische landen. Tal van factoren liggen aan de basis daarvan. Toch zie ik in Manila en Boracay massaal de eertse elektrische Jeepney 's in het straatbeeld verschijnen. Op het eiland Guimaras staat het vol windmolens!! Bij mijn vertrek op Schiphol de ene elektrische Tesla Taxi na de andere. In België valt er nog weinig of niets te merken, en genomen de *Rijkdom* van die regio is dat eigenlijk beschamend. Verder bezit 4 miljard niet eens een internet aansluiting of toegang er toe. Het klopt allemaal net als in de kosmos gaan micro /macro in een holistische benadering hand in hand samen. Enkel zijn er in die wereld geen lege, minderwaardige, lagere mensen aanwezig wiens enigste zinvolle tijdsbesteding macht, geld, rijkdom nastreven lijkt? Waarschijnlijk te wijten aan een lage intrensieke eigen waarde of kennis,en de buitensporige compensatie ervan. Waar het basisinkomen van komen moet blijft ook in dit artikel een raadsel. Ik zie wel dat geen van de meer welstellende en de structuren waarin ze zich bevinden, echt veel neiging vertonen tot (her) verdelen. Enfin ; dromen staat vrij hoor,en hopelijk niet te veel teleurstelling bij de realisatie van jullie Utopia. ,

    • door ria aerts op donderdag 14 januari 2016

      Het communisme heeft gefaald, maar het heeft ook nooit echt kans gekregen om te groeien. Denk maar aan de burgeroorlogen, oorlogen, koude oorlog en handelsembargo's die elk links initiatief tegenwerkten op alle continenten Indien nodig werden er zelfs presidenten voor vermoord. Bovendien was het communisme ook gebaseerd op een markteconomie en dat is een slechte erfenis van het kapitalisme. Ik hoop dat de transitiemaatschappij er komt, met het basisinkomen of iets anders dat onze hele gemeenschap een menswaardig leven garandeert. Maar ik zie het somber in. De grote wilde dieren sterven een voor een uit, door massale vernietiging van hun habitat of ze worden gedood voor ivoor en andere lichaamsdelen. Want geld is belangrijker. Lucht, water, zelfs zand wordt almaar schaarser en de wereldbevolking neemt exponentieel toe. Oorlogen, revoluties en terrorisme zijn hier directe gevolgen van. De aarde en zijn bevolking zijn langzaam maar zeker aan het sterven. Het kapitalisme met zijn ongelijkheid en obligate oneindige groei en winst is een zelfvernietigend systeem.

      • door spacemonkey op donderdag 14 januari 2016

        Psssssttttt Ria goede commentaar. Kleine correctie echter. We zijn niet langzaam maar veeleer aan sneltreinvaart onze put op deze planeet aan het delven.

    • door jan peeters op donderdag 14 januari 2016

      Beste Space Monkey, Hebt ge soms 5 keer elektrisch naar de Fillipijnen gevlogen? Vliegtuigen behoren tot de ergste vervuilers van moeder aarde en de omgeving van een luchthaven is voor omwonenden een hel van lawaai. Kritisch zijn mag, maar in de eerste plaats zou ieder beter eerst eens in de spiegel kijken.

  • door Roland Horvath op donderdag 14 januari 2016

    De verdeling van macht, beslissingsrecht en zeggenschap is te veel geconcentreerd bij een te klein aantal personen. Alleen het kapitaal heeft zeggenschap. Alle bij een onderneming betrokkenen: Aandeelhouders- leveranciers- werknemers- klanten- omwonenden- overheid moeten altijd relevante beslissingsmacht en zeggenschap hebben. Hoe dat moet, zal de praktijk moeten leren. De onderneming is dan het bezit van al de genoemden. Overigens, in principe is de aarde, zijn alle goederen collectieve eigendom van iedereen.

    Daar uit volgt dat een onderneming er dan zal zijn om iets te produceren en niet om winst te maken. Overigens zelfs het huidige kapitalistische systeem moet leren te functioneren zonder winst tenzij een normale ondernemersvergoeding, zonder groei en inflatie.

    De concentratie van de macht, de eigendom van de kapitaal goederen, een te absolute opvatting over private eigendom en jaloezie van de rijken tegenover de armen creëren de krenterigheid van het kapitalisme: Niets mag geld kosten behalve dividenden. De ziekte van het kapitalisme. Daardoor kan het systeem goederen produceren maar ze niet uit eigen beweging distribueren. Daarvoor is namelijk een verdeling van geld aan meer personen nodig dan het systeem geneigd is te doen. Een oplossing is dan een tegenmacht: Overheid, media, middenveldorganisaties: Tegenwoordig niet beschikbaar.

    Het essentiële van een Onvoorwaardelijk Basis Inkomen OBI is dat het er altijd is, iedere maand. Bvb 200 euro per mand voor 18- en 1.500 voor 18+: Ongeveer 60% van het gemiddelde inkomen van 2.600 euro. Gefinancierd door een deel van de Sociale Zekerheid en ten 2e, wie 1.500 verdient, betaalt zijn OBI zelf.

Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties