Meer dan ooit heeft de wereld nood aan onafhankelijke journalistiek.

Meer dan ooit is het nodig om een tegengeluid te laten horen.

Steun daarom DeWereldMorgen.be

Ja, ik doe een gift

about
Toon menu
Boekrecensie

Het onorthodoxe verzet van pleinburgers

Voor een gemiddelde beleidsmaker zijn ontevreden burgers in de publieke ruimte gewoon lastposten, die gemanipuleerd worden door zijn populistische tegenstanders. Deze negatieve basishouding is op zich een overwinning voor de democratie die gestalte krijgt door het verzamelde optreden van burgers in het openbaar. Dat schrijft de Nederlandse politiek filosoof Herman Van Gunsteren in zijn kort maar lezenswaardig essay “Pleinburgers”. Actueler kan dit boekje over het huidige politieke debat niet zijn.
donderdag 25 juni 2015

“We eisen dat vreedzaam betogen moet kunnen, dat we racistische uitspraken over Berbers en andere bevolkingsgroepen en de groeiende politiestaat niet tolereren en dat Doe de democratie en Diversiteit is realiteit voor ons geen loze begrippen zijn!” Dat mailde Johan B. onlangs aan zijn vrienden in Oostende. De goedlachse Johan is geen oproerkraaier, geen hemelbestormer, geen linkse rakker, geen bommengooier. Johan is een vreedzame burger zoals jij en ik, bekommerd om wat er rondom hem gebeurt. Een burger die zich weliswaar houdt aan de formele spelregels van de democratie (verkiezingen), maar in het leven van alledag vaststelt dat zijn stem niet echt wordt gehoord door de politieke klasse.

Johan is één van de velen die afgelopen maanden, in de nasleep van de geslaagde Grote Parade van Hart Boven Hard, elke woensdagavond verzamelden op een plein in Oostende, Brugge, Brussel, Charleroi, Geraardsbergen of elders in het land. Een beetje in navolging van acties zoals Occupy Wall Street of de massamanifestaties op het Midan Tahirplein die de aanzet gaven tot de zogeheten Arabische Revolutie van enkele jaren geleden. Die plek in het Egyptische Caïro betekent trouwens Bevrijdingsplein en dankt zijn benaming aan de omvorming in 1953 van de autoritaire constitutionele monarchie tot republiek.

Voor een gemiddelde beleidsmaker zijn die ontevreden burgers gewoon lastposten, die gemanipuleerd worden door zijn populistische tegenstanders. Deze negatieve basishouding is op zich een overwinning voor de democratie die gestalte krijgt door het verzamelde optreden van burgers in het openbaar. Dat schrijft de Nederlandse politiek filosoof Herman van Gunsteren in zijn kort maar lezenswaardig essay Pleinburgers. Verkenning van een nieuwe politieke (f)actor. Actueler kan dit boekje over het huidige politieke debat niet zijn!

Stemveegedrag

Van Gunsteren: “Pleinbijeenkomsten zijn in onze tijd een politieke factor van belang geworden – een realiteit die ambtsdragers niet kunnen negeren en een voorbeeld dat elders tot navolging noodt. Een virus waardoor het enthousiasme en de inzet voor de publieke zaak – wat Hannah Arendt public happiness noemde – van de ene arena naar de andere overspringt.”

Hannah Arendt (1906-1975) was een Duits-Amerikaans-joodse politieke filosofe voor wie echte democratie stoelt op het daadwerkelijk politiek engagement van de gemeenschap. Zo ontstaat public happiness, “de aanstekelijke vreugde die voortkomt uit het handelen van burgers in de publieke sfeer, waardoor daar iets nieuws tot stand kan komen.”

De werking van de democratie zoals die aanvankelijk is omschreven, is wel grondig bijgespijkerd. “Sinds de vestiging van representatieve democratieën zijn we de plaats van partijen daarin normaal gaan vinden”, aldus Van Gunsteren. “Zonder blokvorming, zo dachten we jarenlang, zonder politieke partijen met leiding en achterban, is samenwerking aan de top door het smeden van compromissen niet mogelijk. Het is precies deze consensusdemocratie die nu op de tocht staat. Politieke partijen, vroeger vehikels voor emancipatie en machtsdeelname, worden tegenwoordig gezien als machines voor het verdelen van baantjes in de publieke sfeer. Fractiediscipline wordt omgedoopt tot stemveegedrag.”

Echte democraten?

Voor de hoeders van die gevestigde democratische orde zijn pleinburgers een soort monster. Omdat ze zich democraten noemen, maar de formele regels van de democratie om besluiten te nemen op de korrel nemen. Die gevestigde bestuurders voelen zich overvallen door het plotse verschijnen van grote aantallen mensen in de publieke ruimte, van wie de opkomst zich niet laat voorspellen en het gedrag zich niet laat controleren. Sommige beleidsmakers omschrijven het als ‘een veenbrand van ontevredenheid en ressentiment die vroeg of laat in vlammen zal uitbreken.’

Herman van Gunsteren stelt echter: “Maar mensen die zich op een centraal plein blijven ophouden om hun overheid tot inkeer te brengen verliezen daarmee niet hun burgerschap. Integendeel, ze oefenen juist hun burgerschap uit en behouden de daaraan verbonden rechten en plichten. Die burgers zijn immers in ruimere zin van belang omdat zij uitdrukking kunnen geven aan wat elders in de maatschappij broeit. En nee-zeggen is op de keper beschouwd een essentiële vrijheid in een democratie.”

Handleiding

Dit aardig geschreven essay Pleinburgers lijkt wel een soort handleiding om de vaak stroeve relatie te verbeteren tussen regeerders en geregeerden:

“Over het bestaansrecht van quasi-permanente centrale pleinbijeenkomsten zijn ze het doorgaans niet eens. Ze weten niet goed altijd met elkaar om te gaan, maar ze weten evenzeer dat ze lotsverbonden en tot elkaar veroordeeld zijn. Welke ordemaatregelen mogen de autoriteiten nemen en welke bijdragen daaraan mogen ze van de pleinbezetters en van de agenten van het geweldsmonopolie vragen, c.q. eisen? Welke rechten hebben burgers die gezamenlijk een plein bezet houden? Als die pleinbezetters geen hiërarchische organisatie kennen en leiderschap afwijzen, met wie kan er dan worden onderhandeld en wie is bevoegd om voor een compromis te tekenen? Op het plein zullen er altijd deelnemers zijn die zo’n compromis afwijzen en zich opwerpen als ware behartigers van de zaak waarover men oorspronkelijk bijeen kwam. Hoe kan, gesteld dat betrokkenen daaraan toe zijn, een pleinbijeenkomst in vrede worden beëindigd?”

Herman van Gunsteren ziet het merkwaardige publieke gedrag van de pleinburgers nochtans als een belangrijke meerwaarde voor de democratie. Hij houdt dan ook een warm pleidooi voor een positieve benadering ervan door de beleidsmakers.

Succes

Laat ons bij wijze van besluit toch even een wijdverspreide misvatting rechtzetten. “Het zijn de nieuwe sociale media die het mogelijk hebben gemaakt om dergelijke oplopen snel en efficiënt te organiseren”, schrijft Van Gunsteren. Dat klopt. Als middel tot mobilisatie en communicatie kunnen die media inderdaad een rol van betekenis spelen. Maar nooit echt ter vervanging van de eigenlijke actie van die pleinburgers zelf.

Het zijn uiteindelijk de leden van verenigingen (buurtcomités, ngo’s en andere burgerplatforms) die vanuit hun basis het verloop en het succes van deze onorthodoxe wijze van verzet daadwerkelijk bepalen.

Herman van Gunsteren: Pleinburgers. Verkenning van een nieuwe politieke (f)actor. Uitgeverij Van Gennep, Amsterdam, ISBN 9789461643636, 61 blz., € 8,90.

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig.

reacties

Eén reactie

  • door ria aerts op zondag 28 juni 2015

    Volledig akkoord. Nu het nog zo ver krijgen dat de pleinburgers ook het woord krijgen in het parlement (diner of zelf wetten schrijven cfr. lobbyisten hoeven niet direct) of tijdens een onderhoud met een minister en dan kunnen ze echt iets betekenen. Blijven proberen!

Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties